جنگ جهانی اول: جنگ فراموش شده آلمان

مراسم یادبود صدمین سالگرد آغاز جنگ جهانی اول در بریتانیا اهمیت زیادی دارد، اما در آلمان مردم به ندرت به گورستان قربانیان جنگ جهانی اول سر می‌زنند. چرا؟

این حرف درست نیست که دولت آلمان دستور داده که از جنگ جهانی اول یادی نشود. دیپلماتی که مسوول سازماندهی مراسم یادبود جنگ است، به سختی می‌تواند گزارش‌های مطبوعات بریتانیایی را انکار کند. طبق این گزارش‌ها او تلاش کرد دولت بریتانیا را مجاب کند که زیاد درباره مراسم سالگرد صدمین سال آغاز جنگ جهانی اول سر صدا نکند.

آندریاس مایتسنر مسوول برگزاری مراسم یادبود رسمی آلمان برای بحث درباره این مراسم به وزارت خارجه بریتانیا رفت، و از دل این ملاقات اتهاماتی به مطبوعات بریتانیایی درز کرد مبنی بر اینکه آلمان می‌خواهد به بریتانیا بگوید که چگونه برای مردگان مراسم یادبود برگزار کند و با این کار در کار این کشور "دخالت" می‌کند. اما آقای مایتسنر به بی‌بی‌سی گفت که از مقامات آلمانی به درستی نقل قول نشده است: "من هیچ پیشنهادی به طرف بریتانیایی ندادم. من چه‌کاره ام که به وزارت خارجه یا وزارت دفاع بریتانیا چیزی پیشنهاد کنم؟" به گفته او، حرف‌های او پاسخی به دعوت بریتانیا، و گفتگویی دوستانه بوده است.

بعضی تاریخ‌دانان، آلمان را به بی‌اهمیت جلوه دادن مراسم سالگرد آغاز جنگ جهانی متهم کرده‌اند. پروفسور زونکه نایتسل، استاد مدرسه اقتصاد لندن (LSE)، می‌گوید: "گویا مقامات رسمی آلمان می‌خواهند سرشان را زیر ماسه‌ها فرو کنند، به این امید که مراسم یادبود زودتر تمام شود." او می‌ترسد شاهد "برخوردی سرد و بی‌روح" همراه با "سخنرانی‌های کلیشه‌ای از سیاست‌مداران آلمانی" باشیم. مقامات عالی‌رتبه آلمان در جواب تأکید می‌کنند که مراسم‌های زیادی برنامه‌ریزی شده اند. البته واقعیت هم این است که آنقدر سمینار آموزشی سطح بالا در این باره برگزار شده، که برای ماه‌ها گرداندن یک دانشکده تاریخ قابل قبول کفایت می‌کند. در موزه‌ها و نگارخانه‌های کشور هم نمایشگاه‌های مختلفی برگزار می‌شود.

اما این واقعیت هم وجود دارد که جنگ جهانی اول آنقدر که روح و ذهن بریتانیایی‌ها را به‌خود مشغول می‌کند، برای شهروندان عادی آلمانی مهم نیست. در این کشور نوعی حس ملی نسبت به این رویداد وجود ندارد که باعث شود عموم مردم در چنین مراسم یادبودی شرکت کنند. این مناسبت تاریخی برای ملت آلمان لحظه‌ای برای به‌فکر فرورفتن نیست.

در برلین در نزدیکی فرودگاه تمپلهوف گورستانی با وضعی به غایت رقت‌انگیز قرار دارد. نام این گورستان نویر گارنیزیون‌فرایدهوف است و در آن اجساد ۷۲۰۰ سرباز کشته شده در جنگ جهانی اول در ردیف‌های مرتب و طولانی دفن شده است. این سربازان با جراحت‌های شدید از خط مقدم به عقب آورده شده، در اثر این جراحات در بیمارستان شهر مرده بودند. روی هر گور سنگ قبر ساده‌ای قرار دارد. روی بعضی از آنها واژه “unbekannte” نوشته شده، که در زبان آلمانی به معنای گمنام است. اما روی سنگ‌های دیگر نام و سن سربازی قید شده، که یادآوری دردناکی از این مسأله است که انسانی در آنجا دفن شده است.

اما به ندرت کسی به این گورها سر می‌زند. در حالی که بریتانیایی‌ها دسته دسته با اتوبوس از کانال مانش می‌گذرند و به مزار کشته شدگان جنگ در بلژیک سر می‌زنند، برلینی‌ها در شهر خودشان هم زحمت بازدید از گورهای قربانیان جنگ را به‌خود نمی‌دهند.

دکتر اینگولف ورنیک، از مسوولان سازمانی که از این گورها نگهداری می‌کند، به بی‌بی‌سی گفت: "هیچکس علاقه‌ای نشان نمی‌دهد. اسباب تأسف است. از آن موقع زمان زیادی گذشته، و هیچکس نمی‌داند این گورستان برای چه اینجاست. آنها فراموش شده اند." او از این مسأله خیلی متأسف است و فکر می‌کند که جنگ جهانی اول در ضمیر و خاطر آلمانی‌ها کاملا تحت‌الشعاع جنگ جهانی دوم قرار دارد. دکتر ورنیک می‌گوید: "همه آنچه در جنگ جهانی اول اتفاق افتاد زیر سایه جنگ جهانی دوم قرار گرفته است. وقتی در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در برلین به مدرسه می‌رفتم، چیزهایی درباره جنگ جهانی اول می‌شنیدم، اما گویی که این جنگ در آلمان اتفاق نیفتاده بود. خیلی از ما دور بود." البته شاید یک دلیل دیگر هم برای توضیح اکراه مقامات آلمانی از شرکت در مراسم یادبود وجود داشته باشد.

در فاصله کمی از گورهایی که پشت سر هم ردیف شده اند، مجسمه بزرگی قرار دارد. این مجسمه را کسانی که بعد از جنگ قدرت گرفتند، برپا کردند. این بنای یادبود معظم یک پایه سیاه بزرگ دارد که روی آن مجسمه سرباز مرده‌ای قرار دارد، و جنازه سرباز کاملا در پرچمی پیچیده شده است. روی سینه‌اش یک شمشیر شکسته و یک کلاه قرار دارد. تنها بخشی از بدن سرباز که لای پرچم معلوم است، مشت گره کرده اوست که به هوا بلند شده است. زیر جنازه سرباز نوشته شده: "ما مُردیم تا آلمان زنده بماند. پس بگذارید در وجود شما به زندگی ادامه دهیم."

این شعار در واقع اندرزی به زندگان است که قدر فداکاری رفتگان را بدانند: "بگذارید ما مردگان در وجود شما زندگان به زندگی ادامه دهیم." این احساس در دهه ۱۹۲۰ در آلمان پررنگ بود و بعدا باعث وقوع فجایع بزرگتری شد. معنای ضمنی آن این بود که آلمان به‌خاطر "از پشت خنجر خوردن" در جنگ شکست خورده است. هیتلر با استفاده از همین ایده به خشونت علیه کسانی که آنها را دشمنان داخلی آلمان می‌دانست، یعنی عمدتا یهودی‌ها، دامن می‌زد.

شاید هم علت اکراه مقامات آلمانی از پرداختن به جنگ جهانی اول این باشد که گشودن باب بحث درباره یادبود قربانیان نظامی آن، باب پرداختن با قربانیان نظامی جنگ بعدی را هم باز می‌کند. شاید در آلمان هیچ تلاشی برای رجوع به خود درباره جنگ جهانی اول – شبیه آنچه در بریتانیا اتفاق می‌افتد – انجام نگیرد، اما معنایش این نیست که هیچکس به این موضوع فکر نمی‌کند.

کریستوفر کلارک، تاریخدان استرالیایی شاغل در دانشگاه کمبریج کتابی بنام "خواب‌گردان" نوشته که ترجمه آلمانی آن یکی از پرفروش‌ترین کتاب‌ها شده است. این کتاب به تحلیل وقایع منجر به وقوع جنگ می‌پردازد و تصویری از خطاهای فاحش و سوء تفاهمات در عرصه سیاست امپراتوری‌های اروپایی ارائه می‌دهد.

میشائیل اپکنهانس، مدیر تحقیقات در مرکز تاریخ نظامی نیروهای مسلح آلمان در پوتسدام، می‌گوید که دلیل محبوبیت زیاد این کتاب در آلمان همین است.

او می‌گوید: "کتاب کریستوفر کلارک مثل کیک فروش می‌رود، چون به آلمانی‌ها این احساس را می‌دهد که همه در به‌راه افتادن جنگ جهانی اول مقصرند، و مسوولیت آن فقط متوجه آلمانی‌ها نیست. می‌توانید ببینید که افراد سالخورده وقتی به سخنرانی‌های او گوش می‌دهند و یا کتابش را می‌خوانند، چشمانشان برق می‌زند. آنها احساس می‌کنند او می‌گوید که خیلی‌ها در وقوع جنگ مسوول بوده اند، و مقصر فقط آلمانی‌ها نیستند."

این دیدگاه که آلمانی‌ها بطور خاص در وقوع جنگ مقصر بوده اند، بلافاصله بعد از جنگ و در معاهده ورسای شکل گرفت. این معاهده غرامت سنگینی علیه آلمان وضع کرد. جان مینارد کینز، اقتصاد دان برجسته بریتانیایی، در سال ۱۹۱۹ هشدار داد که وضع چنین غرامت سنگینی می‌تواند به فاجعه‌ای منجر شود. او گفت: "اما چه کسی می‌تواند بگوید که چه میزان غرامت قابل تحمل است، یا انسان‌ها نهایتا چگونه سعی خواهند کرد از زیر بار شوربختی‌شان فرار کنند؟"

با انتشار کتاب کریستوفر کلارک این بحث حالا در میان تاریخدانان آلمانی از سر گرفته شده است. اما ملت آلمان چندان خود را درگیر این موضوع نکرده است. در فاصله کمی از تمپلهوف، گورستان عظیم دیگری قرار دارد: گورستان یهودیان وایسنزی. در میان ۱۱۵ هزار قبر موجود در آن، ۱۲ هزار قبر به سربازان یهودی آلمان مربوط می‌شود که در جنگ جهانی اول برای آلمان جنگیدند. در جنگ جهانی اول، یهودیان آلمان به نسبت تعدادشان حضور پررنگ‌تری از بقیه جمعیت کشور داشتند. روی بعضی از سنگ قبرهای وایسنزی داستان‌های غم‌انگیزی از این فاجعه دردناک شخصی و ملی نوشته شده است. آلبرت لووینسکی، یهودی بیست و چند ساله‌ای که در سال ۱۹۱۴ زیر پرچم آلمان جانش را از دست داد، یکی از آنهاست. وقتی کنار سنگ قبرش می‌ایستید، تقریبا می‌توانید اشک‌های پدر و مادرش را احساس کنید. اما سرنوشت خود آنها چه شد؟