سوریه: مصائب جنگ برای غیرنظامیان حلب

شهر تاریخی حلب در سوریه که طی دو سال گذشته بخش‌هایی از آن در کنترل شورشیان و بخش های دیگرش در کنترل نیروهای دولتی بوده، به شدت آسیب دیده است و مردم آن رنج و مصیبت‌های فراوانی کشیده‌اند.جرمی بوئن خبرنگار بی بی سی، اولین خبرنگار خارجی است که توانست از طریق راه زمینی از دمشق به شهر حلب برود.

حسن سرخوش یک پسربچه ده ساله است که در جنگ زخمی شده ولی اکنون مسئولیت های سنگینی بردوش او است. او بر اثر اصابت خمپاره ای که از مناطق تحت کنترل شورشیان شلیک شده بود، در روز ۱۷ آوریل امسال زخمی شد. او اکنون چند خیابان دورتر از منزل خود و در یکی از خیابانهای بخش غربی شهر حلب زندگی می کند که در کنترل نیروهای حکومتی است.

حسن پیراهنش را بالا زد و جای زخمهای خود را به ما نشان داد. یکی از زخم ها روی پشت او هنوز کاملا ترمیم نشده است. جای یک زخم طولانی دیگر از زیر سینه او شروع شده و تا پایین شکمش ادامه دارد. و بالاخره زخم سوم او را دیدم که هنوز هم جای آن روی گردنش مشهود است. همه اینها نتیجه ترکش خمپاره اند.

اکنون پدربزرگ و مادر بزرگ حسن و سایر اقوامشان از او و خواهرانش نگهداری می کنند. اما حسن نیز تمام تلاش خود را می کند تا به خواهران کوچکترش کمک کند. یکی از آنها به نام ویداد که پنج ساله است براثر اصابت ترکش خمپاره تمام استخوانهای زانوی خود را از دست داده و اکنون پزشکان برای جوش دادن قطعات خورد شده استخوانهای پای او به هر دو پایش میله های فلزی وصل کرده اند.

خواهر کوچکتر حسن به نام لیمار که دو سال و نیمه است به هنگام ورود ما به منزل کمی خجالت کشید و خود را در آغوش حسن مخفی کرد. اما حسن برخلاف خواهران کوچکش به حد کافی بالغ به نظر می رسد و تمام فجایعی که زندگی خانواده او را زیر و رو کرده است کاملا درک می کند.

لیمار از نظر جسمی آسیب ندیده است. ولی هر سه کودک شاهد مرگ مادرشان بوده اند. آنها اکنون یتیم اند و در خانه پدربزرگشان زندگی می کنند چون مدتی قبل از مرگ مادرشان پدرآنها نیز بر اثر گلوله یک تک تیرانداز حدود یک سال پیش کشته شد.

افتخارات گذشته

برای درک اینکه چرا جنگ داخلی سوریه را نمی توان به سادگی حل کرد و چرا این همه قربانی گرفته است باید به شهر حلب آمد. تمام عواملی که در نقاط دیگر سوریه تاثیر گذار هستند در این شهر نیرومند تر از نقاط دیگر اند. نیروهایی که در هر دو سوی جبهه می جنگند معتقدند که به غیر از پیروزی و یا نابودی، هیچ سرنوشت و گزینه دیگری ندارند.

قبل از جنگ شهر حلب یکی از شگفتی های دیدنی سوریه بود. برزگترین شهر و مرکز صنعتی کشور بود و اقوام و پیروان مذاهب گوناگون طی هزاره های گذشته در این شهر ساکن شده و در کنار یکدیگر می زیستند.

حلب یکی از گذرگاههای مهم بین شرق و غرب بوده و در یکی از داستانهای ویلیام شکسپیر به ملوانی با لقب ارباب ببر اشاره شده است که در روزگار خود به شهر حلب سفر کرده بود.

قلعه بزرگی که در قلب این شهر واقع شده اولین بار حدود ۴۰ قرن پیش بنا شده است. در بخش قدیمی شهر کوچه های باریک آن سرشار از جنب و جوش و زندگی بود و فضای آن برخلاف بسیاری از شهرهای تاریخی جهان از هجوم جهانگردان در امان و دست نخورده باقی مانده بود.

اکنون بخش قدیمی شهر که در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو است، محل بخش عمده زد و خورد ها و درگیریها است و کاملا ویران شده است. خط مقدم جبهه درست از قلب بخش قدیمی شهر عبور می کند.

اکثر کسبه و بازاریانی که در مغازه های کوچک بخش قدیمی شهر همه چیز می فروختند از کشمش، خشکبار، ادویه و صابون زیتون گرفته تا پیراهن های پلاستیکی باشگاههای فوتبال، یا کشته شده اند و یا از شهر گریخته اند.

پس از شروع اعتراضات و قیام مخالفان رژیم بشار اسد در سال ۲۰۱۱ به مرور تنش در شهر حلب افزایش یافت. حدود یک سال بعد شورشیان بخش عمده مناطق شرقی شهر و حومه اطراف آن را تصرف کردند.

مدتها بخش غربی حلب در حالت محاصره قرار داشت و سوخت و مواد غذایی به صورت قاچاق از خطوط مقدم جبهه عبور می کرد و به شهر می رسید. هنوز هم این شهر در محاصره شورشیان است و تنها مسیر ارتباطی بخش غربی آن با بقیه سوریه یک گذرگاه انتقال تدارکات است که ارتش سوریه در زمستان گذشته توانست آن را تصرف کرده و تاکنون حفظ کند.

این گذرگاه از شهر حمس عبور می کند که اکنون در کنترل نیروهای وفادار به حکومت است. برای رسیدن به حلب باید حدود پنج ساعت از جاده های فرعی عبور کرد.

۵۰ کیلومتر پایانی این مسیر توسط نیروهای توپخانه و واحدهای زرهی ارتش سوریه محافظت می شود ولی کماکان در تیررس آتش شورشیان قرار دارد. از زمان حمله شورشیان در ماه آوریل امسال به ورودی بخش غربی شهر حلب، ارتش سوریه پنج کیلومتر پایانی این جاده را تغییر مسیر داده و اکنون از جادههای خاکی می گذرد.

تندروها "دشمن واقعی"

حلب در شمال سوریه یک موقعیت کلیدی دارد و به همین خاطر هم شورشیان و هم نیروهای دولتی به هر قیمتی می خواهند این شهر را کنترل کنند.

راه ورودی به شهر از کنار مجموعه های مسکونی شش و یا هشت طبقه ای می گذرد که همه ویران شده اند. مردم هنوز در بخشی از این ساختمانها زندگی می کنند. بخش غربی شهر حلب پر از جمعیت است، مردمی که اکثر آنها محل اصلی زندگی خود را بر اثر جنگ از دست داده اند. بخش شرقی شهر حلب نیز به خاطر بمباران ارتش سوریه به شدت آسیب دیده است.

محمد وحید آکاد فرماندار غیرنظامی شهر حلب مجموعه ای از خمپاره و توپ های دست سازی را که توسط شورشیان به ساختمان فرمانداری شلیک شده اند به ما نشان داد. روی پنجره های این ساختمان ورقه های فلزی نصب شده تا از کارکنان اداره در مقابل حملات حفاظت کند.

او با لحنی عصبانی گفت:"این گلوله ها را به سوی غیرنظامیان شهر حلب شلیک می کنند. آنها مرتب موقع حمله فریاد الله اکبر می کشند ولی خداوند و اسلام با خشونت و بی رحمی هیچ ربطی ندارند."

ویدئوهایی که توسط شورشیان روی اینترنت منتشر شده نشان می دهند که آنها خمپاره های دست ساز را به سوی مرکز شهر حلب شلیک می کنند. ما همراه با فرماندار و در اتومبیل او به ویرانه های خط مقدم جبهه رفتیم. اتومبیل او ضد گلوله نبود اما فرماندار یک اسلحه کمری بزرگ همراه خود داشت.

از او در مورد بمب های بشکه ای و پرتاب کردن کانتینرهای مملو از مواد منفجره توسط هلی کوپتر روی مناطق تحت کنترل شورشیان پرسیدم. فرماندار حلب کشتن غیرنظامیان توسط نیروهای دولتی را تکذیب کرد و افزود:"ارتش سوریه عربی فقط به شبه نظامیان اسلام گرا و تندرو و نیروهای وابسته به القاعده مثل جبهه نصره و یا دولت اسلامی عراق و شام و سایر گروههایی که همه از خارج آمده اند، حمله می کند."

در جبهه جنگ شهر حلب و اطراف آن اکثریت با گروههای اسلام گرایی است که شدت تندروی و بنیادگرایی آنها با یکدیگر کمی متفاوت است. از حومه شهر حلب به سمت شرق و مرزهای عراق اکثر مناطق در کنترل گروه موسوم به دولت اسلامی عراق و شام است.

فرماندار شهر حلب می گوید که حکومت های غربی نمی فهمند که دشمن اصلی همین گروههای تندرو اسلام گرا هستند و نه حکومت سوریه. به گفته او این گروهها اعتقادات، سنت ها و رفتاری دارند که به هیچ انسانی نباید تحمیل شود. او می افزاید:"آنها زنان را وادار می کنند که حجاب بپوشند، در مورد غذای مردم انواع و اقسام سختیگریها را دارند . تمام رفتار و اعتقادات آنها مربوط به چند هزار سال پیش است. اما ما پیرو یک اسلام میانه رو هستیم که تنها اصل آن عبادت و اعتقاد به خداوند است."

از زمان آغاز جنگ سوریه بشار اسد همواره گفته است که نیروهای تندرویی که از خارج هدایت و حمایت می شوند عامل اصلی تداوم جنگ هستند.

فقر و بی حقوقی مطلق اکثریت مردم سوریه در یک حکومت خودکامه و فاسد به گسترش نارضایتی و شروع اعتراضات سیاسی در این کشور کمک کرد و در زمان آغاز جنگ نشانه های زیادی از حضور گروههای تندرو در این جنگ وجود نداشت. اما امروزه گروههای اسلام گرای تندرو نیروی اصلی مخالفان حکومت هستند.

مردم فقیر و مصیبت دیده ساکن غرب حلب می گویند که این گروهها به مخازن و سیستم آبرسانی شهر حمله کرده و اکنون آب آشامیدنی با فاضلاب شهر مخلوط شده است. مردی که مشغول پر کردن یک سطل آب بود گفت:"شبه نظامیان لوله های اصلی آب را منفجر کرده اند. آنها فقط برای خرابکاری به سوریه آمده اند و آب را هم به روی ما قطع کرده اند."

گرفتار در میانه

برنامه تغذیه و خواروبار سازمان ملل متحد در حال حاضر حدود ۸۰۰ هزار نفر از ساکنان دو بخش شهر حلب و مناطق اطراف آن را تغذیه می کند. یک آشپزخانه مستقر در بخش غربی شهر که تنها مورد نیست، به تنهایی در طول هر روز ۴۰ هزار وعده غذای گرم فراهم یم کند.

جامعه مسیحی ساکن حلب از رژیم بشار اسد حمایت می کند و به شدت از نیروهای اسلام گرا نظیر دولت اسلامی عراق و شام و یا گروههای وابسته به القاعده در هراس است.

درست در لحظاتی که ما برای دیدار یکی از کلیساهای کاتولیک در حاشیه مرکز قدیمی شهر رفته بودیم یک خمپاره دیگر به کلیسای همجوار این ساختمان اصابت کرد.

از ژان ژانبارت اسقف کلیساهای کاتولیک حلب در مورد سیاست دولتهای غربی پرسیدم که از زمان آغاز بحران سوریه بربرکناری بشار اسد تاکید کرده اند. اسقف در پاسخ ما گفت در صورت کناره گیری بشار اسد دو جایگزین وجود خواهد داشت.

اگر رژیم سوریه در جنگ پیروز شود به جای بشار اسد یک نفر از صفوف نیروهای مسلح و یا حزب بعث به جای او به قدرت خواهد رسید و اگر شورشیان در جنگ پیروز شوند یا گروههای وابسته به القاعده و یا گروه موسوم به دولت اسلامی عراق و شام به قدرت خواهند رسید. در یک چنین شرایطی اسقف کلیسای کاتولیک شهر حلب ترجیح می دهد که بشار اسد در حکومت باقی بماند.

بسیاری از سوری ها در میانه این جنگ گرفتار شده اند، نه طرفدار رژیم بشار اسد هستند و نه طرفدار گروههای اسلام گرای تندرو و تنها آرزوی آنها بدون آنکه سیاست برایشان چندان مهم باشد بازگشت صلح است. اما در حال حاضر سوریه چه برای حکومت و چه برای گروههای شورشی گوناگون به یک جایزه بدل شده است. هر چند ارتش سوریه در ماههای اخیر در نقاط مختلف کشور پیروزیهایی به دست آورده است ولی این روند ممکن است برای همیشه ادامه نیابد.

تردیدی نیست که زد و خوردهای نظامی و در نتیجه خشونت بیشتری در راه است. چنین آینده ای مریم عکش و ۹ فرزند او را که دو تا پانزده ساله هستند به شدت نگران می کند. اواخر سال گذشته شوهر او به ضرب گلوله تک تیراندازان کشته شد. او وسط سرمای زمستان فرزندان خود را به یک خانه نیمه ویران در غرب شهر حلب منتقل کرد. فرزندان بزرگتر او کار می کنند و فقط دو نفر از آنها به مدرسه می روند.

مریم می گوید:"ما درست در مرز مرگ و زندگی هستیم. همیشه نگران و همیشه دلهره و هراس داریم. وقتی درگیری روی می دهد من به بچه ها می گویم که خود را مخفی کنند و سرشان را پایین نگه دارند. همیشه نگران هستم که نکند در این تیراندازیها به آنها آسیبی برسد."

برای افرادی مثل مریم اکنون زمان این بحث ها نیست که آیا اقدامات سرکوبگرانه رژیم بشار اسد و یا انفعال و اشتباه دولتهای غربی کدامیک باعث شده که گروههای اسلام گرای تندرو چنین قدرتی پیدا کنند. برای افرادی مثل او مسئله مهم فقط زنده ماندن است.

اکنون همسایگان سوریه نیز طعم مصائب جنگ را می چشند. جنگ و خونریزی به آن سوی مرزهای سوریه و به خصوص مناطق غربی عراق کشیده شده است. و با توجه به اینکه در آینده نزدیک نشانی از صلح در سوریه دیده نمی شود بعید است که جنگ در خارج از مرزهای سوریه به این زودی متوقف شود.