هزینه‌های نظامی: موازنه به‌سود چین تغییر می‌کند

با نگاهی به مجموع هزینه‌های نظامی کشورها می‌توان تصویری از رده‌بندی قدرت‌های نظامی بزرگ جهان بدست آورد.

نسخه امسال کتاب مرجع سالانه "موازنه نظامی" که از سوی موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک (IISS) شد، نشان داد که ایالات متحده در سال ۲۰۱۳ با صرف ۶۰۰ میلیارد دلار همچنان با اختلاف زیادی بیشترین میزان هزینه‌های نظامی را در جهان دارد. چین با صرف ۱۱۲ میلیارد دلار در این سال در رده دوم است.

البته درباره اینکه آمار ارائه شده از سوی پکن چگونه همه هزینه‌های مربوط به امور دفاعی‌اش را در بر می‌گیرد، بحث‌های پیچیده‌ای وجود دارد. یک نکته جالب توجه این است که بریتانیا از رده سوم تا رده پنجم پایین رفته، و پایین‌تر از روسیه و عربستان سعودی قرار گرفته است. این نشان‌دهنده تلاش‌های روسیه و عربستان برای مدرنیزه کردن ماشین نظامی‌شان و کاهش هزینه‌های دفاعی بریتانیاست.

روند کلی

اما باید در اینجا به نکته‌ای توجه داشت. موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک قبول دارد که عواملی نظیر نرخ تبدیل ارزها می‌تواند تصویر کلی را مغشوش کند.

این موسسه می‌گوید با اینکه بریتانیا هزینه‌های دفاعی‌اش را کاهش داده، اما سقوط این کشور به پله پنجم تا حدی ناشی از تأثیرات تغییر نرخ برابری ارزهاست.

گیری راجندران، تحلیلگر موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک، معتقد است که حتی بدون در نظر گرفتن تأثیر نرخ برابری ارزها، پایین آمدن رتبه بریتانیا آنقدرها هم که در نگاه اول بنظر می‌رسد، چشمگیر نیست. در سال ۲۰۱۲ بریتانیا در جای سوم بود، اما میزان هزینه‌های آن به دلار تنها یک و نیم درصد از روسیه بیشتر بود. این بدان معناست که افتی جزیی در نرخ برابری پوند با سایر ارزها، و یا کاهش اندک میزان هزینه‌ها به پایین آمدن این کشور در رده‌بندی منجر می‌شد.

اما هزینه‌ها به تنهایی فقط یکی از عوامل تأثیرگذار در توان نظامی کشورهاست. پول در واقع چه می‌تواند برایتان بکند؟ مثلا چقدر از کل هزینه‌ها صرف پرداخت دستمزد و هزینه اسکان ارتش‌های بزرگ و متشکل از سربازان وظیفه می‌شود؟ تأثیر آن بر تمایل کشورها به توسل به زور چیست؟ اعداد و ارقام مربوط به هزینه‌های نظامی یک کشور به راحتی همه این عوامل را در بر نمی‌گیرد.

اما بر پایه این آمارها می‌توان روندهایی کلی را شناسایی کرد و آمار هزینه‌های نظامی امسال از رشد مستمر ماشین نظامی چین حکایت دارد. قدرت گرفتن چین باعث شده کشورهای دیگر منطقه هم هزینه‌های دفاعی‌شان را افزایش دهند.

هزینه‌های نظامی در آسیا نسبت به سال ۲۰۱۰ حدود ۲۳ درصد افزایش داشته است. چین رویای تبدیل شدن به یک قدرت دریایی بزرگ را در سر دارد. این کشور حدود ۳ برابر هند برای نیروهای نظامی‌اش هزینه می‌کند و هزینه‌های نظامی آن از مجموع هزینه‌های نظامی ژاپن، کره جنوبی، تایوان و ویتنام بیشتر است.

هزینه‌های دفاعی در خاورمیانه هم رشد چشمگیری داشته است. لیبی سعی دارد نیروهای امنیتی خود را بازسازی کند، عراق مشغول تجهیز مجدد خود است، و عربستان سعودی و بعضی کشورهای دیگر حوزه خلیج فارس هزینه‌های نظامی قابل توجهی انجام داده اند. این کشورها از برنامه هسته‌ای احتمالی ایران و توان موشکی این کشور نگران هستند. دفاع موشکی برای کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس از اولویتی کلیدی برخوردار است. قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی همگی از کشورهای غربی سیستم‌های موشکی، و دفاع و حمله هوایی، از جمله تسلیحات هوایی دوربرد خریده اند. موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک خاطرنشان می‌کند که یکی از مسائل مهم پیش‌روی کشورهای حاشیه خلیج فارس، ارتقاء هماهنگی دفاعی میان آنهاست.

جاه‌طلبی‌ها

اما در مجموع گزارش اخیر نشان می‌دهد که قدرت نظامی در سطح جهانی در حال انتقال از غرب - به‌خصوص اروپا که هزینه‌های نظامی واقعی در آن در سال ۲۰۱۳ در ۵۷ درصد کشورها کاهش پیدا کرد – به آسیاست. کشورهای آسیایی به‌نحو فزاینده‌ای به خرید تجهیزاتی روی می‌آورند که پیش از این تنها در اختیار روسیه و کشورهای عضو ناتو بود.

اما هزینه‌های نظامی به تنهایی همه چیز نیست. مثلا فرانسه و بریتانیا به غیر از آمریکا تنها کشورهایی هستند که هنوز توان واقعی لشگرکشی را دارند. اما توانایی اروپایی‌ها رو به افول است، و اینکه بتوانند این روند را متوقف کنند، بستگی زیادی به وضع اقتصادی آنها در آینده دارد. در کنفرانس مطبوعاتی موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک بخش زیادی از گفتگوها حول این محور بود که چین چه زمانی خواهد توانست در مقوله هزینه‌های دفاعی با آمریکا رقابت کند.

یکی از پاسخ‌هایی که به این سوال داده شد، اواخر دهه ۲۰۳۰ بود. اما این مسأله واقعیت بنیادین دیگری را پنهان می‌کند. آمریکا ابرقدرتی با جاه‌طلبی‌های جهانی است. طبق شواهد موجود، چین بلند پروازی‌های محدودتری دارد. این کشور صرفا می‌خواهد در حیاط خلوت استراتژیک خود نقشی اساسی بازی کند، و مهار نیروهای آمریکایی حاضر در آن منطقه شاید با صرف هزینه‌ای محدودتر ممکن باشد. توسعه نظامی چین مخصوصا با در نظر داشتن همین هدف انجام می‌گیرد.