پرسش و پاسخ: اختلاف اوکراینی‌ها بر سر توافق با اتحادیه اروپا

خیابان‌های کیف، پایتخت اوکراین، صحنه درگیری شدید پلیس و معترضان خشمگینی است که خواهان برگزاری انتخابات زودرس هستند. جمعیت زیادی از اواخر ماه نوامبر (اوایل آذر ماه ۱۳۹۲) در مرکز کیف اردو زده‌اند. آنها با روابط نزدیک دولت با روسیه و خودداری آن از امضای توافقی فراگیر با اتحادیه اروپا مخالفند.

آیا اوکراین در خشونت غرق خواهد شد؟

آنچه که شامگاه ۱۹ ژانویه (۲۹ دی ۱۳۹۲) در کیف اتفاق افتاد، یکی از بدترین صحنه‌ها در تظاهرات حدود دو ماه اخیر بود. در آن شب معترضان چندین مینی‌بوس پلیس و وسایل نقلیه دیگر را به آتش کشیدند، و پلیس هم با شلیک گاز اشک‌آور، گلوله‌های پلاستیکی و ماشین آب‌پاش به آنها پاسخ داد. یکی از محلات نزدیک ساختمان پارلمان به میدان جنگ تبدیل شد و زباله و آنچه از درگیری‌ها بجا مانده بود آن را پوشاند. در آنجا ده‌ها تظاهرکننده – که بعضی‌شان سنگ و بمب‌های آتش‌زا به‌سوی پلیس پرتاب می‌کردند – با صفوف نیروهای پلیس ضد شورش درگیر شدند.

در این درگیری‌ها ده‌ها نفر مجروح شدند. ویکتور یانوکوویچ، رئیس جمهوری اوکراین، کمیسیون ویژه‌ای را مأمور ملاقات با نمایندگان مخالفان کرده است. دو نفر از مخالفان عمده او، یعنی ویتالی کلیچکو (قهرمان سابق بوکس) و آرسنی یاتسنیوک از معترضان خواسته‌اند از دست زدن به خشونت پرهیز کنند. معلوم نیست

چنین درخواست‌هایی برای جلوگیری از تشدید خشونت‌ها کفایت کند. برخوردها پس از تظاهرات مسالمت‌آمیز حدود ۲۰۰ هزار نفر در میدان استقلال (کانون اعتراضات مخالفان) آغاز شد.

بعضی‌ها یک گروه ملی‌گرای نه‌چندان شناخته شده را مسئول آغاز درگیری‌ها می‌دانند. رهبران اصلی مخالفان خشونت‌ها را محکوم کرده، و خواهان برگزاری اعتراضات مسالمت‌آمیز شده‌اند. اما اقدامات تازه دولت در اعطای اختیارات بیشتر به پلیس برای سرکوب معترضان خشم بسیاری را برانگیخته است. در قوانین جدیدی که با عجله و پیش از تظاهرات روز ۱۹ ژانویه به تصویب رسید، برای کسانی که ساختمان‌های عمومی را اشغال کنند، مجازات زندان در نظر گرفته شده، و داشتن نقاب یا انواع کلاه ایمنی در جریان تظاهرات‌ها ممنوع شده است. این قوانین همچنین برپا کردن بدون مجوز هرگونه چادر را در اماکن عمومی ممنوع کرده، و طبق آنها افترا به مقامات دولتی جرم است.

نقطه آغاز اعتراضات تصمیم دولت مبنی بر امضا نکردن یک توافق‌نامه همکاری فراگیر با اتحادیه اروپا بود. دولت در حالی این تصمیم را گرفت که اوکراین برای پیوستن به این بلوک ۲۸ کشوری سال‌ها مذاکره کرده بود. تصمیم دولت روز ۲۱ نوامبر (۳۰ آبان ۱۳۹۲) اعلام شد. در پی آن، هزاران نفر از مردم اوکراین که طرفدار پیوستن کشورشان به اتحادیه اروپا بودند، در پایتخت به خیابان‌ها آمدند. خواسته آنها این بود که ویکتور یانوکوویچ، رئیس جمهوری اوکراین، تصمیم خود را تغییر دهد و برنامه نزدیک شدن بیشتر به اتحادیه اروپا را دنبال کند. ولی او از قبول این تقاضا خودداری کرد و در نتیجه تظاهرات ادامه یافت.

خشم معترضان تا آن حد افزایش یافت که خواستار استعفای رئیس جمهوری و دولت اوکراین شدند. روز ۳۰ نوامبر (۹ آذر ۱۳۹۲) پلیس ضد شورش با حمله شدید به یک تظاهرات دانشجویی سعی کرد آن را درهم بشکند. در نتیجه این کار ده‌ها نفر مجروح شدند. پخش این تصاویر از تلویزیون تنها خشم مخالفان آقای یانوکوویچ را تشدید کرد و حمایت‌ها از معترضان حاضر در میدان استقلال را بیشتر کرد.

مقامات اوکراینی سعی کردند با اقداماتی نظیر تعلیق شهردار کیف و آزادی بازداشت‌شدگان خشم عمومی را کاهش دهند. روز ۱۷ دسامبر (۲۶ آذر ۱۳۹۲) روسیه و اوکراین از امضای توافق مهمی خبر دادند که به‌موجب آن روسیه ۱۵ میلیارد دلار اوراق قرضه دولت اوکراین را می‌خرد و در قیمت گازی که به این کشور می‌فروشد تخفیف می‌دهد. در شرایطی که دولت اوکراین برای بازپرداخت بدهی‌هایش با مشکلات فراوانی مواجه است، این توافق اهمیت زیادی برایش داشت و با کاهش شمار معترضان، بنظر می‌رسید حمایت عمومی از جنبش اعتراضی تضعیف شده است. اما پس از آنکه یک روزنامه‌نگار متمایل به مخالفان بنام تتیانا چورنوول در روز کریسمس از سوی افراد ناشناس مورد ضرب و شتم قرار گرفت، اعتراضات دوباره بالا گرفت. تصویب قوانین سختگیرانه جدید برای مقابله با اعتراضات خیابانی هم به خشم مردم در کیف دامن زد.

معترضان چه کسانی هستند؟

معترضان عمدتا اهل شهر کیف و نواحی غربی اوکراین هستند که به نسبت نواحی روس‌زبان شرق و جنوب اوکراین با اتحادیه اروپا احساس نزدیکی بیشتری می‌کنند. البته در میان معترضان شماری از اهالی شرق کشور هم دیده می‌شوند.

هر سه گروه مخالف دولت در پارلمان اوکراین در اعتراضات حضور دارند. شاید یکی از چهره‌های سرشناس در میان مخالفان، ویتالی کلیتچکو، قهرمان سنگین وزن بوکس جهان باشد که رهبری جنبش "اودار" (مُشت) را برعهده دارد. او در نظر دارد برای انتخابات ریاست جمهوری اوکراین در سال ۲۰۱۵ نامزد شود. شعار جنبش تحت رهبری او مبارزه برای ایجاد "یک کشور مدرن با موازین اروپایی" است که معنی آن می‌تواند کاهش مناسبات با روسیه و تقویت روابط اوکراین با اتحادیه اروپا باشد.

آرسنی یاتسنیوک، یکی از مهم‌ترین مخالفان دولت اوکراین است که رهبر دومین حزب مهم این کشور موسوم به "حزب سرزمین پدری" است. او از متحدان یولیا تیموشنکو، نخست وزیر سابق اوکراین، است که از سرسخت‌ترین رقبای رئیس جمهور اوکراین محسوب می شود و در حال حاضر زندانی است.

یکی از تفاوت‌های اعتراضات امسال با آخرین ناآرامی‌های مدنی عمده در اوکراین (انقلاب نارنجی سال ۲۰۰۴) حضور ملی‌گرایان افراطی در آن است. یک گروه راست‌گرای افراطی موسوم به "اسوبودا" (آزادی) نیز در تظاهرات شرکت دارد. رهبری این گروه با اوله تیاهنیبوک است. یک گروه راست‌گرای دیگر حاضر در اعتراضات براتستوو (برادری) نام دارد. این گروه که در پارلمان اوکراین حضور ندارد، به تلاش برای تحریک نیروهای پلیس متهم شده است. با این وجود، یک گروه راست‌گرای دیگر مسوول آغاز درگیری‌های ماه ژانویه شناخته شده است.

یاروسلاو کازینسکی، نخست وزیر سابق لهستان که اکنون رهبر مخالفان دولت لهستان است، در تظاهرات در اوکراین شرکت کرده است.

از لحاظ تاریخی، لهستان همواره با روسیه برای داشتن نفوذ در اوکراین رقابت داشته است. غرب اوکراین در گذشته بخشی از لهستان بوده و هنوز مناسبات فرهنگی و مذهبی این منطقه با لهستان قوی است.

سایر طرفداران غرب نیز در راهپیمایی‌ها شرکت دارند. پیوتر ورزیلف، از فعالان مخالف روس و همسر نادژدا تولوکونیکوا، خواننده اصلی گروه "پوسی رایوت"، از جمله این افراد به شمار می‌رود. اعضای گروه "پوسی رایوت" پیش از این در روسیه زندانی بودند.

دلایل اهمیت یولیا تیموشنکو

خانم تیموشنکو در عرصه بین‌المللی به صورت مظهر مخالفان آقای یانوکوویچ درآمده و مورد توجه اتحادیه اروپاست.

او در سال ۲۰۱۱ در ارتباط با یک قرارداد گاز با روسیه که درسال ۲۰۰۹ امضا شده بود، به جرم سوء استفاده از قدرت به هفت سال زندان محکوم شد. بسیاری از سیاست‌مداران اروپایی ادعای او مبنی بر وجود انگیزه سیاسی در پشت محاکمه‌اش را قبول دارند. دیوان حقوق بشر اروپا تا این حد پیش نرفته، ولی حکم داده که بازداشت او در زمان قبل از محاکمه "خودسرانه و غیر قانونی" بوده است.

منتقدان خانم تیموشنکو می‌گویند که محکومیت او به‌خاطر سوء استفاده از قدرت تنها بخش کوچکی از تخلفات اوست. آنها ادعا می‌کنند که خانم تیموشنکو در دوران نخست وزیری‌اش به پر کردن جیب خود پرداخته، و به انقلاب نارنجی سال ۲۰۰۴ – که خود نقش مهمی در آن داشت – خیانت کرده است.

اتحادیه اروپا آزادی خانم تیموشنکو را یکی از شرایط اصلی برای امضای توافق‌نامه تعیین کرده بود، ولی آقای یانوکوویچ تسلیم این فشارها نشد. خانم تیموشنکو می‌گوید که از کمردرد حاد رنج می برد و می خواهد برای مداوا به آلمان سفر کند.

واکنش غرب چگونه بوده است؟

موضع رسمی اتحادیه اروپا این است که اوکراین همچنان می‌تواند توافق‌نامه همکاری را امضا کند، اما این اتحادیه امضای هرگونه توافق جدیدی را به پایبندی اوکراین به امضای آن منوط کرده است. وزیران خارجه اتحادیه اروپا تلاش کرده اند به روسیه اطمینان دهند که این توافق‌نامه به منافع روسیه لطمه‌ای وارد نمی‌کند. واشنگتن گفته است که پس از سرکوب تظاهارت در روز ۳۰ نوامبر (۹ آذر ۱۳۹۲) همه گزینه‌ها، از جمله وضع تحریم علیه رهبران اوکراین را مد نظر قرار خواهد داد. جان کری، وزیر خارجه آمریکا، "انزجار" خود را از تصمیم مقامات دولتی برای "بکارگیری پلیس ضد شورش، بولدوزر و باتوم برای برخورد با اعتراضات مسالمت‌آمیز" ابراز کرد. اتحادیه اروپا و آمریکا هر دو وضع قوانین جدید در مورد برخورد با اعتراضات را محکوم کرده، و گفته اند که این قوانین با آرمان‌های دموکراتیک اوکراین همخوانی ندارند.

آیا دولت اوکراین از روسیه فرمان می‌برد؟

از نظر بسیاری از ناظران، توافقی که روز ۱۷ دسامبر (۲۶ آذر ۱۳۹۲) میان روسیه و اوکراین امضا شد، نشان‌دهنده اتخاذ روش هویج و چماق از سوی کرملین است.

بی‌اعتنایی ناگهانی آقای یانوکوویچ به اتحادیه اروپا در پی فشارهای اقتصادی شدید روسیه بر اوکراین اتفاق افتاد. در سال ۲۰۰۴ و در جریان انقلاب نارنجی آقای یانوکوویچ از قدرت برکنار شد، چرا که در انتخاب او به ریاست جمهوری تخلف شده بود. روسیه آن زمان پشت او ایستاد و این حمایت را حالا هم ادامه می‌دهد.

روسیه در ماجرای اخیر از حربه‌های اقتصادی مختلفی استفاده کرد از جمله بازرسی های وقت‌گیر مرزی، ممنوعیت ورود برخی از کالاهای اوکراینی و تهدید اتخاذ سایر تدابیر. اوکراین شدیدا به گاز روسیه احتیاج دارد. از سوی دیگر بسیاری از شرکت های اوکراینی، به‌خصوص در بخش روسی زبان شرق این کشور، به‌شدت به صدور محصولاتشان به روسیه وابسته اند.

آقای یانوکوویچ که در سال ۲۰۱۰ به‌صورت دموکراتیک به قدرت رسید، هنوز در شرق و جنوب کشور پایگاه قدرت مستحکمی دارد، و طرفدارانش در این مناطق در حمایت از او تظاهرات خیابانی برگزار کرده اند.

اوکراین قرن‌ها تحت کنترل روسیه قرار داشته است و از نظر بسیاری از روس‌ها برای منافع کشورشان اهمیتی حیاتی دارد.