آیا روند صلح ترکیه با کردها در حال فروپاشی است؟

دوریم، که از چریک‌های پ‌ک‌ک است در اواسط دهه ۱۹۹۰ به این سازمان پیوسته است.

او بعد از گذراندن دورانی طولانی در کوه‌های ترکیه دو ماه پیش در چارچوب عقب‌نشینی نیروهای پ‌ک‌ک از خاک ترکیه به کردستان عراق بازگشت.

کوه‌های خالی از سکنه منطقه بهدینان عراق که در امتداد مرز جنوب شرقی ترکیه قرار دارند، حالا محل استقرار اردوگاه‌های پ‌ک‌ک و پیکارجویانی مثل دوریم هستند.

بعد از سه دهه جنگ و بیش از ۴۰ هزار کشته، روند صلح تازه‌ای در ماه مارس گذشته (اسفند ماه ۱۳۹۱) آغاز شد.

در چارچوب این فرآیند، پ‌ک‌ک که از سوی ترکیه، اتحادیه اروپا و آمریکا سازمانی تروریستی خوانده شده بود، اعلام آتش‌بس کرد و در ماه مه (اردیبهشت ۱۳۹۲) بیرون کشیدن نیروهایش از ترکیه را آغاز کرد.

'خبری از عمل متقابل نیست'

دوریم پیش از اینکه پ‌ک‌ک در روز دوشنبه تعلیق عقب‌نشینی‌اش را اعلام کند، از وضعیت موجود ابراز نارضایتی کرد.

او به من گفت: "ما در موقع عقب‌نشینی هم خوشحال بودیم و هم ناراحت. نگران بودیم و با خود فکر می‌کردیم که حال که ما عقب‌نشینی می‌کنیم، آیا دولت در وعده‌های خود صادق خواهد بود؟"

او می‌گوید بعد از اینکه دولت ترکیه هیچ اقدام متقابلی انجام نداد، و در عوض پ‌ک‌ک را به عدم عقب‌نشینی کامل متهم کرد، نگرانی‌هایش بیشتر هم شد.

در بخش دیگری از کردستان عراق، در کوه‌های قندیل که پایگاه پ‌ک‌ک به شمار می‌آید، جمیل بایک که عملا رهبری سازمان را در دست دارد می‌گوید که فرآیند صلح در حال رفتن به‌سوی فروپاشی است. او معتقد است که دولت ترکیه گام‌هایی که باید را برنداشته است.

جمیل بایک می‌گوید: "ما اسرایی را که در اختیار داشتیم بدون هیچگونه چشم‌داشتی آزاد کردیم. به طور یک‌طرفه اعلام آتش‌بس کردیم. در جهت پایان دادن به جنگ گام‌های عملی برداشتیم، و از شمال به‌سوی جنوب عقب نشستیم. ما فاز اول فرآیند صلح را با موفقیت به پایان رساندیم. اما وقتی نوبت حکومت ترکیه شد که گام‌هایی بردارد، یعنی به فاز دوم فرآیند رسیدیم، حکومت ترکیه هیچ اقدامی انجام نداد و شروع به آوردن بهانه کرد."

اما رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه، تقصیر را متوجه خود پ‌ک‌ک می‌داند. او اخیرا گفت: "به وعده عقب‌نشینی از خاک ترکیه عمل نشده است. تنها ۲۰ درصد آنها ترکیه را ترک کرده اند، و بیشترشان هم زنان، افراد سالخورده و کودکان بوده اند."

'خبری از زبان مادری نیست'

روز دوشنبه بکیر بزداغ، معاون نخست وزیر ترکیه، ضمن رد کردن اقدام شورشیان گفت که ترکیه اقدامات لازم را برای رسیدن به صلح انجام خواهد داد. او گفت: "کارهای [این] سازمان تروریستی به خودش مربوط است. اما ترکیه هر کاری که را لازم باشد انجام خواهد داد."

دولت گفته است که مشغول کار روی مجموعه‌ای از اصلاحات دموکراتیک است، اما هنوز این طرح را به پارلمان ارائه نکرده است. جمیل بایک، رهبر پ‌ک‌ک، با دفاع از نحوه عقب‌نشینی نیروهایش می‌گوید که در توافق قبلی هیچ اشاره‌ای به تاریخ تکمیل عقب‌نشینی نشده بود.

او همچنین با انتقاد از "بسته اصلاحات دموکراتیک" دولت، گفته که این بسته بدون مشورت با طرف کرد تهیه شده است. آقای بایک همچنین از اینکه دولت زبان کردی را یکی از "زبان‌های مادری" اهالی ترکیه به حساب نیاورده، انتقاد می‌کند.

پ‌ک‌ک می‌گوید برای حفظ اعتماد نسبت به فرآیند صلح باید در مجموعه‌ای از زمینه‌ها پیشرفت‌هایی حاصل شود. از جمله باید ساخت پاسگاه‌های ژاندارمری و سدهای جدید در نواحی کردنشین متوقف شود، شرایط حبس عبدالله اوجالان، رهبر زندانی پ‌ک‌ک، بهتر شود، و هزاران فعال سیاسی کرد زندانی آزاد شوند.

آقای بایک دولت را مقصر می‌داند و می‌گوید: "آنها خود را برای جنگ آماده می‌کنند، نه صلح. مسلما برای جنگ بزرگی آماده می‌شوند. ما این را می‌دانیم. آنها می‌خواهند ضربه بزرگی به ما بزنند."

آقای بایک می‌گوید که دولت آقای اردوغان به حل و فصل مسأله کردها پایبند نیست، و صرفا "به‌دنبال خریدن وقت با هدف پیروزی در انتخابات شهرداری‌ها، و سپس پیروزی در انتخابات‌های پارلمانی و ریاست جمهوری است."

پ‌ک‌ک عقب‌نشینی نیروهایش را متوقف کرده، اما قول داده که فعلا به آتش‌بس پایبند بماند.

گسترش بدبینی

در همین حال مقامات دولت ترکیه می‌گویند که فرآیند صلح ادامه دارد و پ‌ک‌ک بی‌جهت تنش ایجاد می‌کند. اما احساس بدبینی در حال گسترش است.

صلاح‌الدین دمیرتاش، رهبر آشتی و دموکراسی (تنها حزب کردها در ترکیه)، می‌گوید که از زمان آغاز فرآیند صلح، امیدها به موفقیت آن ۹۰ درصد کاهش یافته است.

این فرآیند بر گفتگوها میان عبدالله اوجالان زندانی و مقامات دولتی مبتنی است، و هیچ طرف سومی در آنها حضور ندارد. از توافق علنی هم خبری نیست و کل فرآیند سرشار از ابهام است. اما آنچه مسلم است این است که این فرآیند با بحران مواجه شده است.

در اردوگاه‌های پ‌ک‌ک در شمال عراق، پیکارجویان این سازمان منتظر اتفاقات بعدی هستند.

وقتی از آنها درباره از سر گرفته شدن درگیری‌ها سوال کردم، همگی یک جواب داشتند.

یکی از آنها بنام انگین گفت: "البته. ما یک سازمان نظامی هستیم . . . اگر راه حل دیگر نداشته باشیم، آماده جنگیم." اما همرزمش دوریم می‌گوید که هنوز جای امیدواری وجود دارد: "تا آخرین لحظه جای امیدواری هست . . . همه چیز می‌تواند ظرف ۲۴ ساعت تغییر کند." به گفته او، همه چیز به این بستگی دارد که دولت "رفتاری جدی و صادقانه" در پیش گیرد.