آیا دیپلماسی ترکیه با بحران مواجه است؟

کودتای نظامی در مصر حلقه آخر یک زنجیره بود: حتی برخی وزرای کابینه در گفتگوهای محرمانه و بعضی خبرنگاران طرفدار دولت در ستون‌هایشان از دیپلماسی تحت هدایت احمد داود اوغلو انتقاد کرده، و خواهان بازنگری کلی در سیاست خارجی ترکیه شدند.

فهمی کورو، روزنامه‌نگار برجسته ترکیه که در روزنامه دیلی استار ستونی برای خود دارد، نوشت: "بنظر می‌رسد انتقادها از سیاست خارجی بجا باشد، چرا که این سیاست قرار بود در اصل ‘مشکل نداشتن با همسایگان’ خلاصه شود. اما واقعیت این است که دیگر هیچ همسایه بدون مشکلی برایمان باقی نمانده است."

آقای کورو یکی از سرسخت‌ترین مدافعان حزب عدالت و توسعه (حزب حاکم ترکیه) است. او ارزیابی‌اش از دامنه ناکامی سیاست خارجی ترکیه را گسترش داد و انحراف از هدف عضویت کامل در اتحادیه اروپا و افول شراکت استراتژیک کشور با آمریکا را هم جزئی از آن دانست.

آقای کورو پرسید: "آیا راه خروجی از این وضعیت هست؟" و خودش جواب داد: "راه خروج این است که سیاست‌های متفاوتی اتخاذ شوند که با اوضاع فعلی همخوانی داشته باشند، و سیاست‌های فعلی مورد بازنگری قرار گیرند، درست مثل بسیاری از کشورهای بلند پرواز دیگر."

آقای داود اوغلو بعد از اینکه سال‌ها مشاور سیاست خارجی رجب طیب اردوغان (نخست وزیر ترکیه) و عبدالله گل (وزیر خارجه سابق و رئیس جمهوری فعلی ترکیه) بود، از ماه مه ۲۰۰۹ (اردیبهشت ۱۳۸۸) به‌عنوان رئیس دستگاه دیپلماسی کشور منصوب شد و ایده معروفش، یعنی "سیاست نداشتن هیچگونه مسأله با همسایگان" را به اجرا گذاشت. اما در شرایط فعلی، همانطور که آقای کورو می‌گوید، بنظر می‌رسد که ترکیه در خاورمیانه کاملا تنها شده، و سعی می‌کند جلوی گسترش آتشی که در سوریه برپا شده را بگیرد.

حدود نیم میلیون پناهجوی سوری در خاک ترکیه زندگی می‌کنند. بالاگرفتن تنش‌ها در نواحی مرزی بعد از درگیری‌های اخیر بین گروه‌های مسلح این نگرانی را به وجود آورده که آتش‌سوزی به ترکیه هم سرایت کند. کودتای مصر تنها متحد قابل اعتماد ترکیه، یعنی محمد مرسی را هم سرنگون کرد، و حمایت چشمگیر امیرنشین‌های نفتی و ثروتمند عرب از کودتاچیان هم به دولت ترکیه نشان داد که طرح ادعای رهبری منطقه خوشایند است، اما در شرایط فعلی، جامه عمل پوشاندن بر آن کار دشواریست.

یک مقام ارشد وزارت خارجه که نخواست نامش فاش شود، گفت: "واقعیت این است که منطقه دستخوش آشوب است و سیاست نداشتن هیچگونه مسأله با همسایگان با چالش‌هایی روبرو شده است. اما این روزها خواهند گذشت. آیا واقعا فکر می‌کنید دیکتاتوری که بیش از ۱۰۰ هزار نفر از مردم کشورش را کشته، می‌تواند تا ابد در قدرت باقی بماند؟ سیاست خارجی ما بر اصولی مبتنیست. ما نمی‌توانیم چشممان را روی آنچه در سوریه می‌گذرد ببندیم، یا نمی‌توانیم به همین سادگی وقوع کودتا در مصر را بپذیریم. در غیر اینصورت در آینده برای فرزندان و نوه‌هایمان چه پاسخی خواهیم داشت؟"

گرفتاری‌های ترکیه در خاورمیانه

منتقدان این طرز برخورد از آقای داود اوغلو و دولت ترکیه به‌خاطر فاصله گرفتن از الزامات و واقعیت‌های دنیای سیاست و فدا کردن منافع ملی کشور، و همچنین ایجاد مخاطرات امنیتی بیشتر برای ترکیه انتقاد می‌کنند.

روابط ترکیه با همسایه نفت‌خیزش – عراق – تیره شده است. خط مرزی مشترک با سوریه هر روز شاهد خشونت‌های بیشتریست، و فرآیند عادی‌سازی روابط با اسرائیل معلق مانده است. بکار گرفتن زبان و ادبیاتی تند علیه دولت موقت مصر هم ممکن است روابط آنکارا و قاهره را به‌خطر بیندازد، و نکته مهم دیگر هم اینکه اختلافات متعدد با ایران، ترکیه را در خاورمیانه در وضعیت عجیبی قرار داده است، آنهم در حالی که این کشور ادعای رهبری این منطقه را دارد. منازعات منطقه‌ای حجم مناسبات تجاری با کشورهای همسایه را کاهش داده، و کودتای مصر آخرین گزینه شرکت‌های حمل و نقل و بازرگانان بلند پرواز ترک برای دستیابی به بازارهای آفریقا و کشورهای حوزه خلیج فارس را به‌خطر انداخته است.

علاوه بر وضعیت روابط با همسایگان، قطر، عربستان سعودی، کویت و امارات متحده عربی وعده داده اند کمک‌های مالی و سیاسی سخاوت‌مندانه‌ای به مصر انجام دهند، و این امر نارضایتی دولت ترکیه را در پی داشته است. یکی از مقامات وزارت خارجه ترکیه تأکید کرد: "ما واقعا از اقدامات آنها ناراضی هستیم، اما مسلما نمی‌توانیم همیشه با همه کشورها هم‌نظر باشیم. مثلا ایران را در نظر بگیرید؛ ما همچنان روابط بسیار نزدیکی با این کشور داریم، هرچند که در بسیاری از مسائل مهم با هم اختلاف نظر اساسی داریم."

وضعیت جبهه غرب هم چندان بهتر نیست

دیپلماسی ترکیه در جبهه غرب هم - به‌خصوص بعد از اعتراضات پارک گزی - وضع چندان بهتری ندارد. در این اعتراضات که به قیام بزرگی در سراسر کشور منتهی شد، دولت ترکیه با توسل به‌زور معترضان را سرکوب کرد، و در جریان آن پنج نفر کشته شدند.

این وقایع باعث بروز تنش‌های تازه‌ای میان ترکیه و اتحادیه اروپا شد. بعد از توهین اعضای کابینه ترکیه به آنگلا مرکل، صدر اعظم آلمان تهدید کرد که جلوی برگزاری گفتگوهای مربوط به پیوستن ترکیه به این اتحادیه را خواهد گرفت. این رویدادها بحران بزرگی میان آنکارا و بروکسل (مقر اتحادیه اروپا) ایجاد کرد. یک دیپلمات اروپایی تأکید کرد: "گزارش پیشرفت کار که قرار است در ماه اکتبر (مهر ماه ۱۳۹۲) منتشر شود، برای ترکیه خوشایند نخواهد بود. بعد از اتفاقات پارک گزی، ما مجبور شدیم پیش‌نویس اولیه را که در ماه مه (اردیبهشت ۱۳۹۲) تهیه کرده بودیم، کاملا تغییر دهیم. گشودن فصل مربوط به سیاست‌های منطقه‌ای چندان آسان نخواهد بود."

از زمانی که ترکیه موفق نشده فصل تازه‌ای از مذاکرات مربوط به پیوستنش به اتحادیه اروپا را باز کند، سه سال می‌گذرد.

به این ترتیب، از زمان شروع گفتگوها در سال ۲۰۰۶، تابحال تنها ۱۳ فصل از ۳۵ فصل مورد نظر گشوده شده اند. در ترکیه و اتحادیه اروپا بسیاری معتقدند که این گفتگوها به هیچ سرانجامی منتهی نخواهد شد، اما هیچیک از طرفین شهامت قطع گفتگوها را ندارند. افزایش برخوردها با مخالفان دولت، فشار فزاینده بر رسانه‌ها، آزار و دستگیری افراد فعال در ماجرای پارک گزی، از جمله خبرنگاران، پزشکان، حقوق‌دانان و مهندسان، عوامل دیگری هستند که فاصله بیشتری میان ترکیه و اتحادیه اروپا ایجاد می‌کنند.

این فضا به روابط ترکیه و آمریکا هم لطمه می‌زند

اما این فضا بر روابط میان ترکیه و آمریکا هم تأثیر دارد. واشنگتن دست‌کم ۱۷ بیانیه در انتقاد از نقض آزادی بیان و آزادی تجمعات از سوی دولت ترکیه صادر کرده، و سرکوب معترضان با استفاده از شدید ترین روش‌های موجود را محکوم کرده است.

باراک اوباما، رئیس جمهوری آمریکا، با آقای اردوغان تماس گرفت تا نگرانی‌های واشنگتن را مستقیما با او مطرح کند، و از دولت ترکیه خواست که از خود خویشتن‌داری نشان دهد.

بازنگری در سیاست خارجی یک ضرورت است

با توجه به بیلان کار دیپلماسی ترکیه و رئیس آن، از دید بسیاری بازنگری کلی سیاست خارجی یک ضرورت است. سدات ارگین در ستونش در روزنامه حریت نوشت: "وقتی همه تحولات در حوزه روابط با کشورهای منطقه و کشورهای غربی را کنار هم می‌گذاریم، تصویری بدست می‌آید که نشان‌دهنده ثبات در مسائل خارجی ترکیه نیست. آنچه از این تصویر برمی‌آید، نیاز جدی به بازنگری قانون اساسی است."

در حالی که فضای کشور بر سر خطوط ایدئولوژیک و سیاسی بشدت قطبی شده، و در نتیجه آن عرصه سیاست داخلی دائما دچار تنش است، بنظر می‌رسد که در محافل طرفدار و مخالف دولت بر سر انتقاد از سیاست خارجی توافق وجود دارد. نگرانی اصلی این است که در صورت عدم بازنگری بنیان‌های اصلی سیاست خارجی ترکیه، دیپلماسی این کشور با بحرانی شدیدتر مواجه شود.