رویاهای اردوغان؛ از نیروگاه اتمی تا مناره‌های بلند

در ترکیه این گمانه قوی است که رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر، سودای رئیس‌جمهورشدن دارد و می‌خواهد تا ۱۰ سال دیگر که ترکیه صد ساله می‌شود، در این مقام بماند.

چند پروژه عظیم از جمله پروژه اتمی باید دوران او را در تاریخ ترکیه ثبت کنند اما پروژه‌های اتمی در دست اقدام با تردیدها و انتقادهایی مواجه‌اند.

اسفند سال ۱۳۸۹، در همان روزهایی که زلزله و سونامی بعد از آن، فوکوشیمای ژاپن و نیروگاه‌های اتمی آن را به کام خود درکشید و ذوب هسته‌ای و تخلیه وسیع مردم محلی را سبب شد، مقام‌های شرکت اتمی تپکوی ژاپن هم اتفاقا در ترکیه بودند تا چارچوب قراردادی برای ساخت یک نیروگاه اتمی در این کشور را تعیین کنند. بر خلاف تصور، فاجعه فوکوشیما مذاکرات آنکارا را به حال تعلیق در نیاورد و هر دو طرف با "اراده مصمم" به گفت‌وگوها ادامه دادند.

اواسط اردیبهشت امسال، یعنی دو سال و دوماه پس از فاجعه فوکوشیما شینزو آبه، نخست‌وزیر ژاپن به آنکارا رفت تا شخصا امضای خود را در پای قرارداد ساخت نیروگاه اتمی ترکیه بگذارد. در این قرارداد تنها جای تپکو را شرکت‌های اتمی دیگر ژاپن مانند میتسوبیشی گرفته اند.

قرارداد یادشده را کنسرسیومی متشکل از شرکت‌های اتمی ژاپن و فرانسه از سال ۲۰۱۷ عملیاتی خواهد کرد. اگر کارها طبق برنامه پیش رود ترکیه این نیروگاه را با ظرفیت ۴۸۰۰ مگاوات از سال ۲۰۲۳ وارد مدار خواهد کرد. محل نیروگاه در سینوپ در نزدیکی دریای سیاه تعیین شده و هزینه ساخت آن هم رقمی معادل ۲۲ میلیارد دلار است.

حضور شرکت‌های فرانسوی آروا (Areva)و جی دی اف سوئز (GDF Suez) در کنسرسیوم یادشده به لحاظ سیاسی نیز معنادار است.

تا یک سال پیش نیکولا سارکوزی رئیس جمهور فرانسه بود که با ورود ترکیه به اتحادیه اروپا سر سازگاری نداشت. مجلس تحت نفوذ اکثریتی از حزب او نیزکشتار ارامنه در دوران جنگ جهانی اول توسط ارتش عثمانی را به عنوان قتل عام قلمداد کرد. از این رو مناسبات میان پاریس و آنکارا یکی از سردترین دوران خود را می‌گذراند.

با روی کارآمدن فرانسوا اولاند در فرانسه و سیاست مثبت‌تر او نسبت به آغاز مذاکرات برای عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا، مناسبات یادشده هم رو به گرمی رفت و مشارکت کنونی فرانسه در برنامه اتمی ترکیه هم نشانه‌ای از این گرمی و بده و بستان‌های معنی‌دار تلقی می‌شود.

در سودای ایجاد "بزرگترین"ها

اولین نیروگاه اتمی ترکیه را البته روس‌ها در آق‌قویو (استان مرسین) در نزدیکی دریای مدیترانه می‌سازند و قرار است از سال ۲۰۱۹ برق تولید کند. مبلغ این قرارداد نیز ۲۲ میلیارد دلار است که خود روسیه نیز در تامین اعتبارات مالی آن مشارکت دارد. مرسین به عنوان منطقه‌ای زلزله‌خیز در ترکیه شناخته می‌شود و انجمن مهندسان الکترونیک ترکیه پس از فاجعه فوکوشیما مجددا در باره ساخت نیروگاه در این منطقه به شدت هشدار داده است.

قرار است کنسرسیوم ژاپنی- فرانسوی، ترکیه را در یافتن محل مناسب برای ساخت نیروگاه اتمی سوم این کشور نیز یاری دهد. هدف آنکارا این است که تا سال ۲۰۳۰ دستکم ۱۵ درصد از انرژی مورد نیاز کشور را از نیروگاه‌های اتمی تامین کند.

رهبران آنکارا می‌گویند که با انرژی اتمی از وابستگی انرژیایی کشور به گاز روسیه و ایران و نیاز ۷۲ درصدی به واردات انرژی از خارج کاسته خواهد شد. تخمین زده می‌شود که رشد اقتصادی ترکیه در سال‌های آتی حول و حوش ۵ تا ۶ درصد باشد. با توجه به این که رشد اقتصادی چشمگیر ترکیه ظرف ده سال گذشته مصرف انرژی در این کشور را از ۱۳۰ میلیارد به ۲۴۰ میلیارد کیلووات ساعت افزایش داده، استدلال مقام‌های ترکیه این است که اگر نیروگاه‌های اتمی نباشند، وابستگی به انرژی خارجی بیشتر خواهد شد. محاسبات رسمی این است که ساخت سه نیروگاه اتمی ۲ / ۷ میلیارد دلار در هزینه انرژی صرفه‌جویی ایجاد خواهد کرد.

ورای تامین انرژی، دستیابی به صنعت اتمی از جمله رویاهای بلندپروازانه دولت حزب عدالت و توسعه رجب طیب اردوغان است که از سال ۲۰۰۲ قدرت را در ترکیه در دست دارد.

در واقع سرمایه‌گذاری هنگفت در انرژی اتمی تنها پروژه بلندپروازانه دولت اردوغان نیست. این دولت شماری از پروژه‌های "بزرگترین" دیگر را هم در دست اجرا دارد که عمدتا بر توسعه مهمترین قطب اقتصادی کشور، یعنی استانبول متمرکز است.

اخیرا قراردادی ۲۲ میلیاردی با شرکت‌های ساختمانی ترک امضا شده تا آنها "بزرگترین" فرودگاه جهان با ظرفیت ۱۵۰ میلیون مسافر در سال را برای این شهر بسازند. قرار است یک تونل راه‌آهن زیرزمینی نیز دو بخش استانبول در دو کرانه تنگه بسفر را به هم مرتبط کند و به قطع ارتباط ریلی میان اروپا و آسیا پایان دهد.

همچنین به زودی با بودجه‌ای معادل سه و نیم میلیارد یورو پروژه ایجاد سومین پل بر روی بسفر شروع می‌شود. این پل بخشی از اتوبان مرمره است که جزیی از اتوبان ۸۰ اروپا خواهد شد و لیسبون پایتخت پرتغال را به مرزهای ترکیه و ایران وصل می‌کند. ایجاد یک تنگه مصنوعی میان دریای سیاه و دریای مرمره نیز از دیگر پروژه‌های دولت اردوغان است.

اردوغان در انتخابات سال ۲۰۱۵ اجازه نامزدی برای یک دور دیگر نخست‌وزیری را نخواهد داشت. قصد او این است که با تغییر احتمالی در قانون اساسی و افزایش اختیارات ریاست جمهوری، خودش از سال ۲۰۱۵ بر این مسند تکیه زند و تا سال ۲۰۲۳ که ۱۰۰ سالگی برپایی جمهوری ترکیه است در این مقام بماند.

رویای اردوغان این است که پروژه‌های یادشده را تا آن سال به پایان برد و نام خود را در تاریخ ترکیه ثبت کند. البته گرایش مذهبی او نیز در صد سالگی برپایی جمهوری سکولار آتاتورک باید تبارز داشته باشد. از همین رو در حال حاضر در استانبول ساخت مسجدی را شروع کرده‌اند که گنجایش ۳۰هزار نفر را خواهد داشت و ۶ مناره آن "بلندترین" در سطح جهان خواهند بود. این مسجد نیز باید تا صدسالگی ترکیه افتتاح شود.

پروژه‌های یادشده البته همه‌جا با استقبال و خشنودی مواجه نیستند و بعضا از آنها به عنوان پروژه‌هایی عظمت‌طلبانه و پرهزینه یاد می‌شود. ولی به خصوص پروژه‌های اتمی آماج انتقادهای بیشتری هستند.

قرارداد با روسیه عملا به مناقصه گذاشته نشد و جزئیات آن هم همچنان سری است. این که فاجعه فوکوشیما هم در رویکرد اتمی دولت ترکیه تغییری ایجاد نکرده نیز از دیگر انتقادهای رسانه‌ای و کارشناسی به این پروژه‌هاست. اردوغان در مقابل گفته است: "کپسول گاز هم در آشپزخانه می‌تواند منفجر شود و وسائل آرایشی هم می‌توانند خطرناک باشند، ولی این دلیلی برای عدم استفاده از آنها نیست. هر چیز مفیدی برخی مشکلات را هم با خودش دارد."

سابقه‌ای که اعتماد‌انگیز نیست

منتقدان تلاش‌های دولت ترکیه برای بی‌خطر جلوه‌دادن انرژی اتمی را ادامه سنتی می‌دانند که از چند دهه پیش رویکرد اصلی دولت‌های این کشور را تشکیل می‌داده است.

بعد از انفجار نیروگاه چرنوبیل در شوروی سابق در سال ۱۹۸۶ تورگوت اوزال، نخست‌وزیر وقت ترکیه بدون هیچ دغدغه‌ای اعلام کرد که "چای آلوده به مواد رادیو اکتیو مزه بهتری دارد."

وزیر تجارت وقت نیز افرادی را که می‌گفتند ابرهای رادیو اکتیو به مناطق زیر کشت چایی در سواحل دریای سیاه ترکیه رسیده است، بی‌خدا و خائن لقب داد. بعداً اما دولت مجبور شد چندین تن چایی آلوده را نابود کند.

سازمان انرژی اتمی ترکیه (TAEK) در سینوپ که قرار است نیروگاه اتمی دوم ترکیه در آنجا ساخته شود دفتری دائر کرده تا با تبلیغات خود در همه‌جا، از مدارس گرفته تا حوزه‌های دینی، نگرانی مردم را از خطرات احتمالی این پروژه رفع کند و فعالیت‌های منتقدان را خنثی سازد.

منتقدان هم البته به شیوه خود مشغول کارند. از جمله گروه موسم به "پلاتفرم ضداتمی" برای زنان کشاورز محل برنامه نمایش فیلم گذاشته و فیلم های مستند چرنوبیل را به آنها نشان می‌دهد، اقدامی که نگرانی‌ها را نسبت به انجام پروژه تشدید کرده است.

تاکید بر ظرفیت‌های وسیع ترکیه در استفاده گسترده از انرژی‌های تجدیدپذیر نیز از دیگر محورهای کارزار مخالفان ایجاد نیروگاه‌های اتمی در ترکیه است. با این همه تصور نمی‌شود که مخالفت‌ها در کار پیشبرد پروژه‌های اتمی ترکیه اختلال چندانی ایجاد کنند و در این کشور نیز مانند ایتالیا و آلمان و اتریش و سوئد و بلژیک و سویس و ... اکثریت مردم تا اطلاع ثانوی علیه انرژی اتمی فعال شوند و رای بدهند.

تا کنون در ترکیه فعالیت اتمی به نیروگاه‌ تحقیقاتی کوچکی در حاشیه استانبول محدود بوده است. اخیرا در ازمیر، دومین شهر بزرگ ترکیه در یک مرکز صنعتی قدیمی و متروک زباله اتمی یافت شد. این که این زباله‌ها از کجا آمده هفته‌ها موضوع بحث و گمانه‌زنی کارشناسان و رسانه‌ها بود. تحقیقات رسانه‌‌ای بالاخره نشان داد که سازمان انرژی اتمی ترکیه از ۵ سال پیش از وجود مواد رادیوآکتیو قوی در محل اطلاع داشته و اقدامی هم انجام نداده است. این رویداد اعتبار نهادهای دولتی فعال در انرژی اتمی و صلاحیت و کارآیی آنها را به ویژه در زمینه کنترل بر پروژه‌های بزرگ اتمی و مهار خطرات آنها با ابهام‌ها و تردیدهای بیشتری روبرو کرده است.