جشن پایان جنگ جهانی؛ شبح استالین در روسیه
روسیه روز یکشنبه (نهم مه) ۶۵مین سالگرد پایان جنگ جهانی دوم را جشن گرفته است. مراسم در میدان سرخ، در کنار آرامگاه لنین، رهبر انقلاب اکتبر، برگزار شده و عدهای از سران کشورها در آن شرکت دارند.
با این که "اتحاد شوروی" نزدیک ۲۰ سال پیش متلاشی شد، اما مراسم پایان جنگ جهانی دوم و پیروزی بر فاشیسم، مهمترین جشنی است که در دوران تازه باقی مانده است.
جنگ جهانی دوم به طور رسمی در اول سپتامبر ۱۹۳۹ با حملۀ ارتش آلمان نازی به لهستان شروع شد. با یورش سراسری به "اتحاد شوروی" (سابق) در ژوئن ۱۹۴۱ این کشور وارد "جنگ بزرگ میهنی" شد.
"اتحاد شوروی" در کنار متفقین موفق شد آلمان نازی و هم پیمانان آن را شکست دهد. در ۳۰ آوریل ۱۹۴۵ آدولف هیتلر، رهبر رایش سوم، خودکشی کرد. در روزهای بعد "ارتش سرخ" برلین، پایتخت آلمان نازی، را فتح کرد. در هشتم ماه مه ارتش آلمان نازی رسما تسلیم شد.
جنگ جهانی تلفات سنگینی بر "اتحاد شوروی" وارد کرد و گفته میشود که به مرگ حدود ۲۷ میلیون نفر انجامید.
در پیروزی بر آلمان نازی، فرماندهان ارتش سرخ، مانند مارشال واسیلوسکی و مارشال ژوکوف، نقش مهمی به عهده داشتند، اما یوزف استالین، یگانه رهبر حزب و دولت موفق شد "مقاومت پیروزمند خلقهای اتحاد شوروی" را به نام خود به ثبت برساند. هنوز هم بسیاری از روسها او را "پدر پیروزی" میدانند.
شبحی که همچنان زنده است
از زمان انحلال "اتحاد شوروی" در سال ۱۹۹۱ نه تنها نام و نفوذ یوزف استالین، رهبر خودکامهی "اتحاد شوروی" کاهش نیافته، بلکه روز به روز بیشتر شده است.
نسل پیشین، کهنه سربازان و بلشویکهای قدیمی، همچنان با عکس و شمایل استالین به خیابان میآیند. عکسها و مجسمههای او، به ویژه در روستاها و شهرهای کوچک، همچنان در خانهها، کارگاهها و باشگاهها خودنمایی میکند.
حزب کمونیست روسیه، که همچنان بزرگترین نیروی مخالف دولت است، سیاست رسمی "استالینزدایی" را که رسما از زمان رهبری نیکیتا خروشچف، با نشست جنجالی کنگرۀ بیستم حزب، شروع شده بود، اکنون کنار گذاشته، تلاش میکند از حسرت روسها رای دوران گذشته (نوستالژی) بهرهبرداری کند.
این روند هم توجه جامعهشناسان و مؤرخان را جلب کرده و هم نگرانی مدافعان حقوق بشر را برانگیخته است.
نیکلای زوانیدزه، تاریخدان روس، در گفتگویی با نشریه آلمانی اشپیگل بازگشت "کیش شخصیت استالین" را به اوضاع نابسامان در روسیه امروز مربوط میداند. به گفته او: "امروزه پیروزیهای گذشته را به پای استالین مینویسند و شکستها را به حساب گورباچف و یلسین میگذارند.»
به نظر این تاریخدان، نسل گذشته استالین را ستایش میکند زیرا به او تلقین شده است که پیروزی در جنگ و اعتلای شوروی به مقام "ابرقدرت جهانی" تنها با "درایت و هدایت یوزف استالین" به دست آمد.
به گفته وی نسل جوان نیز استالین را ستایش میکند زیرا استبداد مخوف، فشارهای وحشتناک و محدودیتهای بیشمار را در زندگی اجتماعی، در اظهارنظر، مسافرت و اشتغال، تجربه نکرده است، و کمبودهای طاقت فرسا را ندیده است: صفهای طولانی به خاطر یک قالب صابون، یک دانه تخم مرغ یا یک عدد سوسیس.
به نظر آقای زوانیدزه، بسیاری از مردم روسیه پس از سقوط اتحاد شوروی، به "عقده خودکمبینی" دچار شدهاند و درباره گذشته قادر به داوری صحیح نیستند. او غرب را نیز در این روند مقصر میداند: «دنیای غرب باید با شوروی مثل یک بیمار رنجور برخورد میکرد، که به تیمار نیاز داشت، اما غرب ترجیح داد با بوق و کرنا پیروزی در جنگ سرد را جشن بگیرد و دشمن زبون را تحقیر کند.»
جنایات غیرقابل بخشش
دولت روسیه برخی از سران کشورهای غربی را برای شرکت در مراسم جشنهای پایان جنگ به مسکو دعوت کرده است. در آستانه این مراسم دمیتری مدودیف، رئیس جمهور روسیه، در مصاحبهای با روزنامه "ایزوستیا" دیدگاه خود را درباره دوران استالین بیان کرد.
رئیس جمهور روسیه از بازگشت شبح استالین اظهار تأسف میکند و میگوید که استالین در اتحاد شوروی یک نظامی توتالیتر (تمامتخواه یا تامگرا) به وجود آورد.
آقای مدودیف توضیح میدهد: "در زیر فرماندهی استالین پیروزیهایی هم به دست آمد، اما او به جنایتهایی علیه مردم خود دست زد که غیرقابل بخشش است." او بازگشت استالینیسم به روسیه را محال میداند.
محافل و فعالان حقوق بشر در روسیه از اظهارات اخیر رئیس جمهور روسیه استقبال کردند.
لو پاناماریوف، از فعالان حقوق بشر میگوید: "مدتها بود که ما منتظر اظهاراتی چنین روشن بودیم."
الکسی ماکارکین، فعال سیاسی، میگوید: "حکومت نمیتواند امروز رهبری را تقدیس کند که مسئول قتلعامها و کشتارهای جمعی است."
مؤرخان تخمین میزنند که در زمان استالین بیش از ۲۰ میلیون نفر از مردم اتحاد شوروی (سابق) در بازداشتگاهها و اردوگاههای کار اجباری جان خود را از دست دادند.
