گزارش اختصاصی بی‌بی‌سی از قره‌باغ: بمباران، جنگ و وحشت در قره‌باغ

ارمنستان و جمهوری آذربایجان همچنان دارند یکدیگر را به حمله و گلوله‌باران متهم می‌کنند. مقامات ارمنستانمی‌گویند که استپاناکرت (خان کندی)، پایتخت منطقه قره‌باغ (آرتساخ)، بمباران شده است، و جمهوری آذربایجان نیز می‌گوید که گنجه، دومین شهر بزرگ این کشور، آسیب جدی دیده است.

تعدادی از خبرنگاران بخش روسی بی‌بی‌سی به این منطقه رفته‌اند و از چند شهر دیدن کرده‌اند. آن‌ها از دور شاهد درگیری‌ها بوده‌اند و در عین حال با تنی چند از افراد محلی نیز گفت‌وگو کرده‌اند.

ما از لاچین عبور می‌کنیم، شهری در نزدیکی مرز ارمنستان و قره‌باغ. صدای آژیر خطر از خبر از بمباران احتمالی می‌دهد. ارتش جمهوری آذربایجان سه روز است که دارد به پل این شهر حمله می‌کند تا مسیر ارتباطی میان ارمنستان و قره‌باغ را قطع کند.

بین ارمنستان و قره‌باغ دو جاده وجود دارد. جاده شمالی که در ساحل دریاچه سوان واقع شده است فاصله بسیار کمی با مناطق تحت کنترل جمهوری آذربایجان دارد. این مسیر از همان ابتدای درگیری‌ها غیر قابل استفاده شد. مهمترین راهی که استپاناکرت را به ایروان، پایتخت ارمنستان، وصل می‌کند "دالان لاچین" است.

ما صبح یک‌شنبه به طرف استپاناکرت حرکت می‌کنیم، اما این پل از آن روز عصر برای عبور و مرور بیش از حد خطرناک شد. کارگران بستر رودخانه کم‌عمق را با شن پر می‌کنند تا ماشین‌ها مسیر موقتی برای عبور داشته باشند.

گلوله‌باران

هنگامی که داریم از مرکز لاچین عبور می‌کنیم، گلوله‌باران مجددا آغاز می‌شود و آژیر خطر گوش آدم را کر می‌کند. ماشین پلیسی به سرعت از خیابان می‌گذرد و صدایی که از بلندگو به گوش می‌رسد از مردم می‌خواهد که هر چه زودتر پناه بگیرند.

نزدیکترین پناهگاه برای بچه‌های بی‌بی‌سی زیرزمین یک بقالی است. صاحب این مغازه زنی به نام نلی است که بعد از ۱۷ سال زندگی در کالیفرنیا تصمیم گرفته بود که پیش خانواده‌اش برگردد.

زیرزمین دو اتاق دارد که حاوی جعبه‌های گوجه‌فرنگی، کیسه‌های برنج، بطری‌های برندی و بیل است و یواش یواش دارد از آدم پر می‌شود. در بین جمعیت هم محلی هست و هم کسانی که مثل ما داشتند از لاچین رد می‌شدند و به طور اتفاقی در این خیابان بودند.

بعضی از آن‌ها در استپاناکرت بوده‌اند و برای فرار از جنگ به این طرف آمده‌اند. بعضی‌ها هم دارند به آنجا می‌روند.

نلی به همه قهوه و غذا تعارف می‌کند و در همان زیرزمین بساط پذیرایی را به راه می‌اندازد.

هنرمند و رزمنده

مردی لاغر با موهای جوگندمی که جلیقه پوشیده است به نظر مال آن اطراف نمی‌رسد. حدسمان این بود که او هم مثل ما خبرنگار است. اما معلوم می‌شود که گراچیک آرمناکیان هنرمند است. او در جریان جنگ اول قره‌باغ دانش‌آموز بود. در سال ۲۰۱۶، همزمان با آخرین دور شدید درگیری‌ها، در مسکو زندگی می‌کرد.

او حالا ساکن ایروان است و می‌گوید که بدون کمترین صلاح و مشورتی با دوستان و خانواده‌اش رهسپار جنگ شده است.

او به ما می‌گوید "قطعا به من می‌گفتند که هیچ ربطی به من ندارد! چرا می‌خواهی به آنجا بروی؟ در خانه بمان! صرفا به همه گفتم که باید به قره‌باغ بروم و امروز صبح راهی شدم."

او تا به حال در هیچ جنگی شرکت نداشته است، برای همین چاره‌ای نداشتیم جز این که از او بپرسیم با چه هدفی به قره‌باغ می‌رود. آیا می‌خواهد داوطلب خدمت شود؟

او می‌گوید "فکر می‌کنم بتوانم دیدبان خوبی برای توپخانه باشم. ما هنرمندان حس خوبی از فضا و فاصله داریم."

گراچیک اصلا مهارت نظامی ندارد، اما امیدوار است که آموزش ببیند و در عین حال فکر می‌کند که هر گونه حمایتی در جنگ مهم است: روحی، فیزیکی، یا به قول خودش "استعداد کمکی".

ورودی‌ها

تصمیم او برای رفتن به قره‌باغ و جنگیدن شاید عجیب و غریب به نظر برسد، اما ما به شخصه ارمنی‌های زیادی را دیده‌ایم که از سراسر دنیا و از طریق مسکو عازم قره‌باغ بوده‌اند.

هواپیماهای مسیر ایروان-مسکو معمولا خیلی بزرگ نیستند، اما حالا بوئینگ ۷۷۷ در این مسیر کار می‌کند، هواپیمایی که معمولا برای انتقال مسافر به مقاصد محبوب تفریحی مانند نیویوروک و تایلند استفاده می‌شود.

مسیرهای گردشگری به خاطر ویروس کرونا دچار تغییر شده است و جنگ نیز این تغییرات را دوچندان کرده است. حالا ده‌ها مرد ۵۰ ۶۰ ساله با این پروازها به قره‌باغ می‌روند. خیلی از آن‌ها قبلا هم این کار را کرده‌اند - سی، بیست و حتی چهار سال پیش.

محتاط

گوورگ مناتساکان، نماینده دولت محلی، می‌گوید لاچین تنها شهری نیست که برای آینده قره‌باغ مهم است. به گفته او "همه شهرها و روستاها برای ما اهمیت یکسانی دارند." او می‌گوید که تا به امروز لاچین شاهد گلوله‌باران سنگین نبوده است و آسیب خاصی هم ندیده است.

گفت‌وگوی ما مرتبا توسط مردانی که لباس نظامی به تن دارند قطع می‌شود. ارتش در ابتدای درگیری‌های فعلی خواهان حضور خبرنگاران در منطقه بود، اما حالا محتاطانه‌تر عمل می‌کند.

اجازه پخش زنده داده نمی‌شود، چرا که ارتش نگران لو رفتن مکان دقیق مصاحبه است. ما فقط می‌توانیم در برابر یک پس‌زمینه ساده فیلمبرداری کنیم، چرا که حتی کوچکترین جزئیات نیز می‌تواند موقعیت ما را برملا کند.

پناهندگان و داوطلبان

ما در زیرزمین منتظر پایان گلوله‌باران نشسته‌ایم و جمعیت حاضر نیز مرتب بزرگتر می‌شود.

همه جور آدمی اینجا هست: خبرنگارانی که استپاناکرت را ترک کرده‌اند، تعدادی پناهنده که از روستاهای نزدیک مرز جمهوری آذربایجان می‌آیند و داوطبانی که به طرف منطقه جنگی می‌روند.

چند زن که خانه‌هایشان را از دست داده‌اند دارند گریه می‌کنند، اما بقیه خونسردی خود را حفظ کرده‌اند و به آرامی درباره این که کی ممکن است بتوانند به خانه برگردند حرف می‌زنند.

دو مرد دارند روی پله‌های زیرزمین سیگار می‌کشند و وانمود می‌کنند که از چیزی نمی‌ترسند. حرفشان این است که با وجود این که از ما خواسته‌اند پناه بگیریم، مناطق تحت گلوله‌باران در واقعیت در حوالی استپاناکرت است.

هنوز حرفشان تمام نشده است که بمبی در نزدیکی ما منفجر می‌شود و هر دو به سرعت مثل بقیه در زیرزمین پناه می‌گیرند.

وقتی که دوست ندارید بروید

شهر تاریخی شوشی (شوشا) با ماشین فقط ۱۰ ۱۵ دقیقه با استپاناکرت فاصله دارد. استپاناکرت در دره است و شوشی روی تپه. کمتر هدف گلوله‌باران قرار می‌گیرد، اما وقتی گلوله‌باران می‌شود پیدا کردن زیرزمین برای پناه گرفتن کار خیلی سختی است.

روز یک‌شنبه، مرکزی فرهنگی در شوشی که تعدادی پناهنده در آن مخفی شده بودند مورد اصابت بمب قرار گرفت. دولت خودخوانده جمهوری قره‌باغ مدعی شد که آن روز حداقل ۴ غیرنظامی در شوشی و استپاناکرت کشته شدند.

شما به خوبی می‌توانید از شوشی استپاناکرت را ببینید. ما دو ساعتی در آنجا فیلمبردای می‌کنیم و در آن مدت از گلوله‌باران خبری نیست.

اما می‌دانیم که استپاناکرت هر روز صبح و عصر بی‌وقفه بمباران می‌شود. آن دسته از همکاران خبرنگاری که در آنجا مانده‌اند می‌گویند که گلوله‌باران هر روز شدیدتر می‌شود.

در شوشی با افراد عمدتا مسنی برخورد می‌کنیم که از روستاهای نزدیک مرز جمهوری آذربایجان به اینجا آمده‌اند.

رایا گوورکیان معلم زبان روسی است. می‌گوید مقامات محلی با او تماس گرفته بودند و خواسته بودند که محل را ترک کند.

به ما می‌گوید "هدفشان این بود که تا جای ممکن تلفات غیرنظامی را کم کنند. حدود ۵۰ نفر وسایلشان را جمع کردند و رفتند."

او در سال ۱۹۸۸ مجبور شد جمهوری آذربایجان را ترک کند و در ۱۹۹۲ و ۲۰۱۶ نیز موقتا از قره‌باغ گریخت. این بار چهارمی است که خانه‌اش را ترک می‌کند. دو پسرش در خط مقدم هستند و چون ارتباطی با آن‌ها ندارد نمی‌داند که حالشان چطور است.

آیدا ملکانیان، یکی دیگر از زنان پناهنده، نیز نگران عزیزانش است. پسرش در سن ۱۸ سالگی برای خدمت در ارتش فراخوانده شده است و برادری دارد که او نیز داوطلبانه به ارتش پیوسته است.

آیدا می‌گوید که چند روز پیش از برادرش خبر گرفته بود. گفته بود که زیر بمباران است و دارد پیاده به طرف استپاناکرت می‌رود. هیچ وسیله نقلیه‌ای نیست. آیدا به من می‌گوید که "او می‌گفت مجروح نشده است اما از صدایش معلوم بود که اتفاقی افتاده است."

به گفته او "شرایط وحشتناکی است اما صدا از دنیا بلند نمی‌شود. در قرن بیست‌ویکم دارند غیرنظامی‌ها را بمباران می‌کنند. اصلا انسانی نیست!"

"فقط می‌توانیم روی خودمان حساب کنیم"

هیچکس قره‌باغ را به عنوان کشوری مستقل به رسمیت نمی‌شناسد، حتی ارمنستان. این جمهوری خودخوانده در ایروان نماینده دارد اما سفارت ندارد.

سرگی گازاریان، نماینده قره باغ در ایروان، می‌گوید در ازای هر ارمنی ۱۳ آذری در خط مقدم هست و جمهوری آذربایجان کاملا بر منطقه مسلط است. اما به گفته او، بعد از یک هفته جنگ، جمهوری آذربایجان پیشروی قابل توجهی نداشته است.

ما از او می‌پرسیم که آیا استپاناکرت منتظر کمک مسکو از جمله کمک نظامی است؟ لبخند تلخی می‌زند و می‌گوید "ما نمی‌توانیم منتظر بمانیم. اصلا برای چه و برای چه مدت منتظر بمانیم؟ فقط می‌توانیم روی خودمان حساب کنیم. اگر جنگ اجتناب‌ناپذیر است بهتر است که ضربه اول را شما بزنید. باکو ماه‌ها است که دارد برای جنگ آماده می‌شود. ارمنستان هیچ دلیلی برای آغاز جنگ نداشت."

حالا بیش از یک هفته از شروع درگیری می‌گذرد. برای اولین بار در سی سال گذشته علائمی وجود دارد که حاکی از حمایت ترکیه از جمهوری آذربایجان است. این دو کشور روابط قومی و زبانی نزدیکی با یکدیگر دارند.

کشورهای دیگر و مجامع بین‌المللی - روسیه، فرانسه، ایالات متحده، اتحادیه اروپا، سازمان ملل و سازمان امنیت و همکاری اروپا - خواستار پایان درگیری و شروع مجدد مذاکرات صلح شده‌اند.

اما این بار ترکیه و جمهوری آذربایجان می‌گویند که مذاکره تنها در صورتی آغاز می‌شود که ارمنستان به "اشغال قره‌باغ" پایان دهد و نیروهای این جمهوری خودخوانده و ارمنستان از مناطقی که طبق قوانین بین‌المللی به جمهوری آذربایجان تعلق دارند خارج شوند.