کنفرانس وین؛ ازدواج موقت و ازدواج کودکان در جوامع اسلامی

ازدواج زودهنگام هنوز در بسیاری از کشورهای خاورمیانه دیده می‌شود. در روستاهای این مناطق ازدواج دختران زیر ۱۵ سال بسیار رایج بوده که در اغلب موارد تفاوت سنی زیادی با همسرانشان دارند. یک سوی اینگونه ازدواج‌ها اکثرا مردانی هستند که بدنبال تنوع و گسترش روابط جنسی خود هستند و در سوی دیگر آن خانواده‌های فقیری قرار دارند که می‌خواهند از این طریق بخشی از مشکلات مادی خود را حل کنند. پدیده‌ای که شاید تبعات فرهنگی و اجتماعی آن برای همیشه دامنگیر این زنان و خانواده‌هایشان شود.

ازدواج موقت هم موضوع دیگری است که برخی از جوامع اسلامی با آن مواجه هستند، بویژه در ایران بعد از انقلاب که عده‌ای از مسئولان آن را به عنوان راهبردی دینی و فرهنگی برای رفع بحران معضلات جنسی مطرح می‌کنند.

اوایل ماه مارس، در دانشگاه زیگموند فروید وین در اتریش کنفرانس یک روزه‌ای درباره "ازدواج کودکان" و "ازدواج موقت" برگزار شد. پژوهشگران ایرانی و غیرایرانی از کشورهای مختلف با ارائه مقاله جوانب مختلف، چالش‌ها و پیامدهای این دو پدیده را در جوامع اسلامی از جمله در چهار کشور ایران، عراق، افغانستان و عربستان بررسی کردند. مقالات این کنفرانس بزودی در قالب یک کتاب چاپ خواهد شد.

ازدواج رسمی و غیررسمی در میان شیعیان و اهل سنت

ژانت آفاری، رئیس بخش مطالعات ایران در دانشگاه کالیفرنیا یکی از سخنران این کنفرانس بود که در مقاله‌اش وضعیت ازدواج‌های رسمی و غیررسمی را در کشورهایی با جمعیت اکثرا مسلمان بررسی کرده است. خانم آفاری با یک نظرسنجی در فیسبوک، نظر جمعیت جوان شیعه و سنی در کشورهای الجزایر، مصر، ایران، پاکستان، فلسطین، تونس و ترکیه را جویا شد و تفاوت ازدواج غیررسمی شیعیان -مُتعه یا ازدواج موقت یا صیغه- و نکاح عرفی در میان اهل سنت را ارزیابی کرده است. او در این مقاله نشان می‌دهد که متعه به لحاظ دینی قرنهاست که در میان شیعیان مجاز بوده درحالیکه نکاح عرفی درمیان اهل سنت چنین وضعیتی نداشته و اغلب حکومت آن را به رسمیت نمی‌شناخته است. هردو نوع ازدواج از مزایای حقوقی ازدواج رسمی (دائم) محرومند.

تأثیر اجتماعی و فرهنگی ازدواج موقت در ایران پس از انقلاب

در بخش مربوط به ایران، مهرانگیز کار، وکیل و فعال سرشناس حقوق زنان در باره نقش حکومت و قوانین ایران و نیز تفکر رایج سنتی در دامن زدن به "خشونت جنسی علیه زنان" سخن گفت. خانم کار با تمرکز بر دو موضوع "ازدواج کودکان" و "ازدواج موقت" توضیح داد که بعد از انقلاب سال ۵۷ حقوق و آزادی‌های زنان بویژه در حوزه جنسی و جنسیتی به میزان چشمگیری محدودتر شده است. او بعضی از نابسامانی‌های جامعه از جمله افزایش تعداد بیوه‌ها، بی‌ثباتی زندگی آنها، تحقیر زنان و نیز جذب شدن روزافزون کودکان به فعالیت‌های غیرقانونی را نتیجه سیاست های حکومت ایران دانست و گفت خشونت جنسی علیه زنان در ایران، بویژه پس از انقلاب، عموما از حمایت دین و قانون برخوردار بوده است.

بهروز علیخانی، مدرس و محقق در موسسه جامعه شناسی دانشگاه وینسترِآلمان هم عملکرد اجتماعی "ازدواج موقت" را در ایران بررسی کرد. آقای علیخانی با اشاره به اعمال سیاست‌های هنجاری و ایدئولوژیک در این زمینه بخصوص از سال ۱۳۶۸ به بعد، از شروع دوره ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، به بررسی دیدگاه‌های دو اردوگاه مخالف و موافق ازدواج موقت پرداخت. به گفته او مخالفان، صیغه را نوعی قانونی‌شدن فحشا دانسته و درباره پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آن هشدار می‌دهند اما موافقان مدعی‌اند ازدواج موقت از گناه جلوگیری می‌کند و مسیر رسیدن به یک جامعه مدرن اسلامی را هموارتر می‌کند. او در تحقیقش با تحلیل انگیزه‌های زنان ومردان در اینگونه روابط، نتایج اجتماعی و فردی ازدواج موقت را بررسی کرد.

فرهاد گوهردانی از دانشگاه دورهام بریتانیا و زهرا تیزرو، مدرس ارشد دانشکده روانشناسی دانشگاه شرق لندن هم در یک مقاله مشترک نتایج تحقیق خود را در مقایسه فرهنگ روابط جنسی در جوامع غربی با ایران ارائه دادند. آنها مطالعه خود را در چهارچوب روابط جنسی (تولید لذت)، خانواده (ازدواج، تولید مثل و بازسازی جامعه) وعشق (معنویات، آزادی از ترس مرگ و ملالت) انجام داده‌اند. آنها در این مقاله نتیجه گرفتند که مسائل و مشکلات ناشی از روابط جنسی از این واقعیت برمی‌خیزد که هیچکدام از این سه بعد قابل تقلیل به دیگری نیست و تلاش برای هماهنگ کردن این سه بعد شکل‌های متفاوتی از مشکل را به وجود می‌آورند.

علم صالح، مدرس سیاست خاورمیانه در دانشگاه لنکستر بریتانیا، درباره ناکامی سیاست‌های حکومت ایران پس از انقلاب در تلاش برای اسلامی کردن تمامی ارکان جامعه ایران سخن گفت. آقای صالح گفت تمرکز بر رفتار اجتماعی ایرانیان در سال‌های پس از انقلاب، نشان می‌دهد که جوانان و بوبژه زنان به اشکال گوناگون و به شکلی روزافزون به مدرنیته، آرمان‌ها، شیوه‌ها و ارزش‌های غربی و نفی ارزش‌های اسلامی و مبارزه در مسیر مخالف گفتمان ایدئولوژیک حکومتی روی آورده‌اند.

ازدواج کودکان در افغانستان در پرتو هنجارها و رسوم فرهنگی

در بخش مربوط به کشور افغانستان، گابریلا رسولی، استاد مردم‌شناسی در اتریش و محقق حوزه پناهندگان افغان سخنرانی کرد. او به ساختارشکنی در استنباط رایج غربیان از فرهنگ افغانستان پرداخت و تاثیر عواملی مثل پیشینه خشونت در جامعه افغانستان بر رسوم فرهنگی و هنجارهای اجتماعی را بررسی کرد. از نظر خانم رسولی، ازدواج تحمیلی نباید صرفا بعنوان ویژگی فرهنگ پدرسالار دیده شود بلکه باید در کنار عوامل و مفاهیم دیگری مانند شرافت، فقر و روابط قدرت درجامعه بررسی شود.

شارلمان گمز، فعالِ حوزه صلح و امنیت زنان در افغانستان دیگر سخنران این بخش بود. او رواجِ ازدواج تحمیلی و ازدواج کودکان در افغانستان را خشونت علیه زنان دانست و با ذکر پیشینه و دلایل آن، به تأثیرات روانی مخرب آن بر سلامت زنان و دختران اشاره کرد.

خجسته فنا ابراهیم، سفیر افغانستان در اتریش هم به واکاوی این مسئله در افغانستان پرداخت.

ازدواج کودکان و ازدواج موقت در عراق و عربستان؛ عوامل بومی و جهانی

در بخش مربوط به عراق، یحیی الشوکی، دانشجوی دکتری جامعه شناسی دانشگاه هامبورگ آلمان، در مقاله خود عوامل اجتماعی ازدواج کودکان در عراق معاصر را ارزیابی کرد. او از ضعف اقتصادی، بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی، جنگ داخلی و ظهور و قدرت گرفتن "داعش" به عنوان عوامل رواج ازدواج کودکان یاد کرد.

نوگا افراتی، مدرس ارشد گروه تاریخ، فلسفه و مطالعات یهودی در دانشگاه آزاد اسرائیل، از دیگر سخنرانان این بخش بود. او مقاله‌ای ارائه کرد با عنوان "مبارزه زنان علیه ازدواج اجباری در عراق" و در آن با اشاره به اهمیت در نظر گرفتن بافت تاریخی، شرایط داخلی، سرمایه‌داری جهانی و "استعمارنو"، درباره بدفهمی فمنیست‍‌های غربی از این پدیده هشدار داد.

در بخش مربوط به کشور عربستان سعودی هم افشین شاهی، مدرس ارشد سیاست خاورمیانه از دانشگاه بردفورد، مقاله‌ای با عنوان "چشم‌انداز دیدگاه‌های ازدواج موقت و ازدواج کودکان در عربستان" ارائه کرد. او ازدواج کودکان و ازدواج موقت را درون بافت قانونی و اجتماعی- سیاسی عربستان بررسی کرد و نقاط ضعف و قوت اصلاحات قانونی جدید محمد بن سلمان ولیعهد این کشور را ارزیابی کرد.