BBCPersian.com

سازمان های غیردولتی یا ان جی اوهای فعال در حوزه‌های زیست محیطی در ایران، که با هدف جلب مشارکت‌های مردمی و بالا بردن سطح دانش زیست محیطی جامعه در این کشور به وجود آمده اند، عمرشان حدود دو دهه است.

بر اساس برخی آمارها، گستردگی این سازمان‌ها، از۲۰ "ان جی او" (NGO) در حوزه‌های زیست محیطی در سال ۱۳۷۵، به ۱۵۰ سازمان در سال ۱۳۷۸ و نزدیک به ۶۰۰ سازمان در سال ۱۳۸۴ رسیده است.

گرچه اغلب این تشکل‌های مردمی در سال‌های اخیر به‌ وجود آمده و عمر کوتاهی دارند، گسترش نسبی آنها در ایران، نشان از حساسیت گروه‌های متخصص و فعالان محیط زیست دارد.

این سازمان‌ها، با راه ‌اندازی جشنواره‌ها، تولید بروشورهای آموزشی و اطلاع‌رسانی، برگزاری کلاس‌های سرگرمی در مهد‌های کودک با موضوع آلودگی‌های زیست محیطی، و مشاوره فکری در تدوین قوانین، توانسته‌اند در مقاطعی، فعالیت‌های موثری در راستای تغییرات آب و هوا انجام دهند.

با این ‌حال، برخی از فعالان اجتماعی و مسوولان این تشکل‌ها، رشد نسبی فعالیت این گروه‌ها را الزاما به معنای کارآمدی تمام این "ان جی او" ها (NGO)، نمی‌دانند.

سازمان‌های غیردولتی زیست محیطی در ایران، برای فعالیت مفید و موثر، با مشکلات بسیاری مواجه هستند. فقدان قوانین مشخص و نبود تعریف رسمی و قانونی برای ثبت و فعالیت این سازمان‌ها، نداشتن تامین مالی، کمبود نیروی متخصص، عدم همراهی دولت‌ها و ارگان‌های رسمی با فعالیت‌های آ‌نها و نداشتن برنامه‌های مدون، از جمله مشکلات پیش‌روی این نهاد‌ها هستند.

آقای زمانی، یکی از فعالان این حوزه، با تفکیک مشکلات این سازمان‌ها به دو گروه مشکلات حقوقی و مشکلات داخلی، می‌گوید: "در حوزه مسایل قانونی، هنوز مرجع مشخصی برای ثبت این گروه‌ها وجود ندارد؛ چنانچه برخی ازاین تشکل‌ها در وزارت کشور، و برخی در سازمان محیط زیست ثبت شده‌اند. گروه‌هایی هم هستند که در سازمان ثبت شرکت‌ها به ثبت رسیده‌اند."

این فعال زیست محیطی، با اشاره به اساس فعالیت این گروه‌ها، و ماهیت غیر سیاسی این تشکل‌ها، برخورد سیاسی با آنها را در مراحل ثبت، یکی از عمده‌ترین موانع این گروه‌ها می‌داند.

محمد جمادی، یکی از مسوولان کانون جوانان اندیشه پویا، که در حوزه مسایل زیست محیطی فعالیت می‌کند، نیز با اشاره به این مشکلات،می‌گوید: "ما ۴ سال پیش، بیش از ۹ ماه زمان برای ثبت این تشکل صرف کردیم."

زمانی، در کنار کمیسیون ماده ۱۲ قانون احزاب، از بخش مربوط به تشکل‌های زیست محیطی سازمان محیط زیست و مدیریت مشارکت‌های مردمی سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری، به عنوان مراجع اصلی ثبت تشکل‌های زیست محیطی نام برده و معتقد است، هریک از این مراجع، قوانین و آیین‌نامه‌های خاص خود را دارند.

اگر گروه‌های زیست محیطی از لحاظ مالی تامین باشند، ظرف چند سال خواهند توانست تحولات بزرگی را بین مردم ایجاد کنند

مرتضایی از اعضای تشکل های غیردولتی اهواز

این فعال زیست محیطی می‌گوید: "تازه در صورتی که از هفت‌خوان یکی از این مراجع عبور کنیم، برای ادامهء فعالیت نیز با مشکلات دیگری مواجه هستیم. کمبود قوانین حمایتی، نداشتن دانش کافی در حوزه‌های مانند تغییرات آب و هوا، تقابل فعالیت‌های زیست محیطی با مصوبات ارگان‌های مختلف، و عدم همراهی ارگان‌های مرتبط با اعتراضات، از دیگر مشکلات این گروه‌هاست."

در همین‌حال، برخی از کارشناسان زیست محیطی و فعالان این عرصه، مشکلات دیگری را در کنار این موارد در ناکارآمدی حرکت این تشکل‌ها، موثر می‌دانند.

مشکلات مالی، بعد از مسایل قانونی، شاید جدی‌ترین مانع برای فعالیت این گروه‌ها باشد.

محمد جمادی می گوید: "ما فیلم‌های بسیاری را تولید کرده‌ایم که هر کدام، به بخشی از عوامل موثر در تولید آلودگی‌های هوا اشاره می‌کند. چندین کتاب برای کودکان آماده کرده‌ایم. طرح سه جشنواره را آماده داریم که در صورت حمایت مالی، می‌توانند گام موثری باشند در شناخت مردم از خطرات گرم شدن زمین. اما با کدام حمایت‌ها باید این‌ پروژه‌ها را پیش ببریم؟"

مرتضایی، یکی از همکاران تشکل‌های غیر دولتی در اهواز، مشکلات مالی را حتی جدی‌تر از مسایل قانونی می‌داند و معتقد است اگر گروه‌های زیست محیطی از لحاظ مالی تامین باشند، ظرف چند سال خواهند توانست تحولات بزرگی را بین مردم ایجاد کنند.

این‌ در حالی ‌است که تشکل‌ها، اغلب منابع مالی خود را از راه محل حق عضویت اعضا، کمک‌های مردمی، و انجام و شرکت در پروژه‌های دولتی تامین می‌کنند. با این‌حال، نوع فعالیت این گروه‌ها، و میزان هزینه‌های خاص فعالیت‌های زیست محیطی، نیاز مالی را بیش از پیش می‌کند.

زهرا یزدانی، کارشناس محیط زیست، می‌گوید: "تنها راه موثر فعالیت گروه‌های حامی محیط زیست بر مردم، مساله آموزش است. حال، فرض کنید تنها برای چاپ یک کتاب در زمینهء تولید گازهای گل‌خانه‌ای، در شمارگان ناچیز پنجاه هزار نسخه، هزینه‌ای نیاز است که هرگز در توان این مجموعه‌ها نیست."

مباحث مربوط به حفظ حیوانات و جنگل‌ها، در فرهنگ مردم ایران پیشینه‌هایی داشته و جا انداختن این مباحث برای فعلان و مردم، چندان مشکل نیست، اما وقتی مسایل تخصصی‌تری مثل گازهای گلخانه‌ای و تولیدات صنعتی پیش می‌آید، با توجه به نبود پیشینه آموزشی و نوپا بودن این مباحث در ایران، کمبود نیروی متخصص، مشکلاتی را پیش می‌آورد

یک کارشناس محیط زیست در ایران

مسوول کانون اندیشه جوانان اندیشه پویا، با اشاره به فعالیت‌های این مرکز در زمینه تغییرات آب و هوا و مساله گرمایش زمین، می‌گوید: "تاکنون فعالیت هایی در حوزه گرمایش زمین و مساله لایه ازون انجام داده ایم که اغلب تمرکزمان بر بحث آموزش در مدارس بوده است. با این‌حال، نداشتن منابع کافی مالی، حرکت‌های این‌چنینی را با مشکلات جدی روبه‌رو کرده و حتی باعث دلسردی اعضا شده‌است."

این‌درحالی است که حتی برخی از سازمان‌های دولتی نیز با مشکلات جدی مالی مواجه هستند و حتی برخی از آنها، هنوز ردیف بودجه مشخصی در این زمینه ندارند.

علی صادقی گرمارودی، معاون مدیریت مشارکت‌های مردمی سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری ایران، با اشاره به لزوم ایجاد تشکل‌های منابع طبیعی و زیست محیطی در کشور و نقش این تشکل‌ها در حفاظت از منابع طبیعی و ترویج و آموزش‌های مردمی، نداشتن ردیف بودجه
مستقل برای فعالیت این مرکز را مطرح می‌کند.

از سوی دیگر، کمبود نیروی متخصص در حوزه‌های تخصصی زیست محیطی، از دیگر مشکلات جدی بر سر راه فعالیت سازمان‌های غیر دولتی است.

یک کارشناس سازمان محیط زیست، ضمن برشمردن برخی از مشکلات این تشکل‌ها بعد از اخذ مجوز، می‌گوید:"در حوزه‌های عمومی، اوضاع نسبتا بهتر است، اما هرقدر به سمت تخصصی‌تر شدن فعالیت‌ها پیش می‌رویم، کمبود نیروها و افراد متخصص احساس می‌شود."

این کارشناس در ادامه با اشاره به نوپا بودن مساله گرمایش زمین، می‌گوید:"برای مثال، مباحث مربوط به حفظ حیوانات و جنگل‌ها، در فرهنگ مردم ایران پیشینه‌هایی داشته و جا انداختن این مباحث برای فعالان و مردم، چندان مشکل نیست، اما وقتی مسایل تخصصی‌تری مثل گازهای گلخانه‌ای و تولیدات صنعتی پیش می‌آید، با توجه به نبود پیشینه آموزشی و نوپا بودن این مباحث در ایران، کمبود نیروی متخصص، مشکلاتی را پیش می‌آورد."

فعالان زیست محیطی، با تاکید بر لزوم آموزش جهت آشنایی مردم با عوامل موثر بر گرمایش زمین و تغییرات آب و هوا، به استقبال مردم و به‌خصوص کودکان از این مباحث اشاره می‌کنند.

فعالان این عرصه، با اشاره به برخی از همکاری‌های دولتی، اعتقاد دارند، هرگاه که دولت‌ها از همکاری تشکل‌های زیست محیطی بهره گرفته‌اند، نتایج خوبی حاصل شده ‌است

طاهره افتخاری، که خود را یک علاقه‌مند محیط زیست می‌نامد، از برگزاری کلاس‌های مقطعی در مهد کودک‌های اصفهان و تهران خبر می‌دهد: "ما با ابتدایی‌ترین وسایل، و با هزینه‌های مشارکتی مردمی، مسایلی چون تولید زباله، مصرف انرژی وتاثیر آن‌ها بر گرم شدن زمین و تغییرات آب و هوا را برای کودکان مهدهای کودک مطرح می‌کنیم. برگزاری مسابقات نقاشی، خاطره‌گویی، و داستان‌خوانی با موضوعات این‌چنینی، تجربه خوبی را در اختیار ما قرار داده‌است."

برخی از تشکل‌های غیر مرتبط نیز در سال‌های اخیر، با برگزاری جشنواره‌ها و مسابقات مختلف، به‌طور غیر مستقیم بر بحث آموزش در حفظ وضعیت آب و هوا و آلودگی‌های محیطی تاثیر داشته‌اند.

مسابقه ترافیک، یکی از فعالیت‌هایی است که در سال‌های اخیر توسط سازمان حمل و نقل و ترافیک شهری با همکاری انجمن نویسندگان کودک و نوجوان، در قالب نقاشی، شعر و داستان و خاطره‌نویسی برگزار می‌شود.

برخی دیگر ازتشکل‌ها نیز با همکاری سازمان‌های دولتی و برخی از گروه‌های صنعتی و صنفی، فعالیت‌هایی را در قابل تولید فیلم کوتاه، تولید سی‌دی‌های آموزشی، انتشار کتاب و نشریات و نیز وبلاگ‌ها و پرتال‌های اطلاع‌رسانی و آموزشی در زمینهء راه‌اندازی کرده‌اند.

با این‌حال، فعالان این عرصه، با اشاره به برخی از همکاری‌های دولتی، اعتقاد دارند، هرگاه که دولت‌ها از همکاری تشکل‌های زیست محیطی بهره گرفته‌اند، نتایج خوبی حاصل شده ‌است. مسوولان نیز همواره در گفتگوهای خود، به این نکته اذعان داشته‌اند.

برای مثال، حسین محمدی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان ایلام، با اشاره به همکاری بیش از ۱۶ هزار نفر از اعضای تشکل‌های مردمی در فعالیت‌های زیست محیطی این استان، می‌گوید: "همکاری اعضای این تشکل‌ها، برای آموزش و اطلاع رسانی مردمی و جذب مشارکت آنان در برنامه‌های زیست محیطی کمک‌های بسیاری را به دولت و مسوولان استان کرده ‌است. به ‌طوری که هم ‌اکنون از مجموع یک میلیون و ‪ ۷۰۰‬هزار هکتار مراتع و جنگل‌های انبوه استان ایلام ‪ ۲۱۰‬هزار و ‪ ۴۰۰‬هکتار آن در مناطق مختلف به صورت حفاظت شده، تحت مدیریت تشکل‌های غیر دولتی و محیط زیستی قرار دارد."

با این‌حال، عده‌ بسیاری از کارشناسان اعتقاد دارند که این همکاری‌ها، هنوز کافی نیست.

برخی از تشکل‌های غیردولتی نیز با استقبال از طرح‌های دولتی، همچون، طرح گسترده آموزش محیط زیست برای تمام دانش‌ آموزان و نیز راه ‌اندازی زنگ محیط زیست در مدارس، خواستار ایفای نقش جدی‌تر در این آموزش‌ها هستند. چراکه به تجربه، آموزش غیر مستقیم و غیر رسمی، تاثیرات بیشتری بر دانش‌آموزان دارد و در همین راستا، بهره‌گیری از تجارب تشکل‌های مردمی، می‌تواند در آموزش و ایجاد دانش و آگاهی‌های لازم موثر باشد.

برخی از فعالان، دلایل عدم استقبال دولت‌ها را از همکاری با سازمان‌های غیر دولتی، بیش از آن ‌که سیاسی بدانند، به ناآگاهی و عدم حساسیت خود دولت‌ها مربوط می‌دانند.

یک کارشناس محیط زیست می‌گوید: "متاسفانه تا وقتی که مساله تولید گازهای گل‌خانه‌ای و گرمایش زمین و اهمیت آن برای دولت‌ها تعریف نشده، توقع آشنا کردن مردم با این مساله، کمی آرمانی به نظر می‌رسد."

به همین‌ دلیل است که برخی از کارشناسان، نقش نظارتی و مشاوره‌ای تشکل‌های غیردولتی را در مقطع کنونی مهم‌تر دانسته و معتقدند که فعالان این حوزه، باید در تدوین و تصویب قوانین موثر و مرتبط با گرمایش زمین و تغییرات آب و هوا، برنامه‌ریزی کرده و دولت‌ها را به این مهم توجه دهند.

خدمات