بورسیه‌های غیرقانونی و یک گزارش ناتمام

وزارت علوم، تخقیقات و فناوری در اطلاعیه‌ای وضعیت بررسی و اقدامات اجرا شده در باره بورسیه‌های غیر قانونی جنجال برانگیز زمان ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد را منتشر کرد.

بنا بر مفاد این اطلاعیه از مجموع ۳۷۷۲ نفری که بطور غیر قانونی یا شبهه قانونی موفق به اخذ بورسیه داخل یا خارج شده بودند، ۸۶۳ نفر از ادامه بورس محروم و ۲۹۰۹ نفر کمافی سابق از بورسیه اهدایی استفاده خواهند کرد.

در اطلاعیه وزارت علوم، گاه به صراحت و گاه در لفافه، در چند بند به در نظر گرفتن ملاحظات سیاسی و اجتماعی در بررسی این عملکرد غیر قانونی دولت‌های نهم و دهم اشاره شده‌است و حتی در مقدمه اطلاعیه گفته شده‌است که در بررسی، افراد به صورت یک کل یکپارچه نگاه نشده و سعی بر آن بوده است با تفکیک بخش های مختلف حداکثر اغماض نسبت به مجموع آنان در نظر گرفته شود.

برای مثال در بخش آخر اطلاعیه که در باره وضعیت بورسیه‌های اعزام به خارج توضیح داده می‌شود، آمده است که: " گرچه تعدادی از بورسیه های اعزامی به خارج فاقد شرط معدل یا سن می باشند اما با توجه به این که دوره بورس بیش از نیمی از آنها به اتمام رسیده و در مورد مابقی هم، قطع ارز و بورس ایشان می تواند تبعات اجتماعی و سیاسی نامطلوبی به دنبال داشته باشد، مصوب شد که ضمن کنترل کیفیت تحصیل و سازوکارهای قبل از اشتغال آنها در دانشگاه ها، بورس آنها ادامه یابد."

اطلاعیه چه می‌گوید؟

اطلاعیه در چهار بخش اصلی تنظیم شده‌است؛ در بخش نخست چگونگی بوجود آمدن و روند اعطای بورسیه‌های غیر قانونی روشن شده است، بخش دوم به چگونگی آشکار شدن و ورود نهدهای نظارتی به مسئله اختصاص یافته، بخش سوم سیاست‌ها و اقدامات وزارت علوم را تشریح می‌کند و در بخش آخر نیز نتایج اقدامات و سیاست‌ها اعلام می‌شود.

با توجه به اطلاعات بخش نخست، مشخص می‌شود که در دولت‌های نهم و دهم، بورسیه‌های اعزام به خارج بجای برگزاری آزمون از روش "فراخوان" و بر اساس دستورالعمل‌هایی به افراد خاص تعلق گرفته است. براساس این دستورالعمل ها شرکت کنندگان در فراخوان باید بوسیله یکی از دانشگاه ها، وزارت علوم یا سایر دستگاه‌ها (عملاً رؤسای دانشگاه‌ها، معاون فرهنگی اجتماعی وزارت علوم، مدیر کل بورس و اعزام و یک تشکل دانشجویی) برای ورود به چرخه بورس معرفی شوند و افراد فاقد این معرفی نامه‌ها حتی در صورت دارا بودن صلاحیت علمی و اخلاقی فوق العاده، از دریافت بورس محروم بوده‌اند.

علاوه براین، در بعضی سال‌ها، برای پذیرش متقاضیان با معدل‌های کمتر، فرمول‌های داخلی بدون اعلام در فراخوان‌ها اعمال شده است.

در باره تبدیل بورس خارج به داخل نیز تعداد قابل توجهی برای اعزام به خارج کشور از طریق فراخوان پذیرش شده و بلافاصله بدون هیچ اقدامی برای دریافت پذیرش علمی از دانشگاه‌های معتبر خارجی، بورس آنها به بورس تحصیلی داخل بدون شرکت در آزمون دکتری تبدیل می‌شده است.

بدین ترتیب عده‌ای از متقاضیان با معرفی به دانشگاه‌های داخل و با پرداخت شهریه، در دوره‌های دکترا مشغول به تحصیل شده‌اند. مصاحبه‌های انجام شده برای پذیرش متقاضیان، در قالب فرم هایی صورت گرفته است که با نحوه توزیع امتیازات علمی و عمومی در آنها، امکان قبولی با حداقل امتیاز علمی نیز وجود داشته باشد و فراتر از آن، مصاحبه در مواردی بوسیله اشخاصی غیر متخصص در رشته داوطلب انجام گرفته است.

علاوه بر این، پذیرش دانشجو برای اعزام به خارج در رشته‌هایی همچون زبان و ادبیات فارسی، تاریخ انقلاب اسلامی ایران، فقه و حدیث، مدرسی انقلاب اسلامی، نهج البلاغه، معارف اسلامی و رشته‌های مشابه صورت پذیرفته است.

این اقدامات حتی باعث اعتراض رئیس وقت سازمان امور دانشجویان که مسئول اهدای بورس‌هاست می‌شود و موجب می‌شود که آقای کامران دانشجو، وزیر وقت علوم، در جلسه‌ای بگوید: "روش پذیرش از طریق تبدیل به داخل، نه تنها تبعیض آمیز نیست بلکه عین عدالت است. افرادی که وفاداری خود را در برهـه‌هـای حساس و صحنه‌های مختلف انقلاب نشان داده‌اند بایستی در اولویت باشند. تفاوت بر اساس عملکرد افراد است. اگر تفاوت قائل نشویم، تبعیض و ظلم آشکار است. "

بند دیگری از بخش نخست به بورسیه شدن مربی‌های دانشگاه می‌پردازد. مربی‌های دانشگاه بطور عمده فارغ‌التحصیلان دوره کارشناسی ارشد هستند که در بخش‌های مختلف آموزشی دانشگاه به کار مشغولند. ادامه تحصیل مربیان دانشگاه ها تا قبل از سال ۱۳۸۹ بر اساس آئین‌نامه مصوب با احراز شرایط علمی یعنی برخورداری از ۶۰% امتیازات ارتقای اعضای هیات علمی، داشتن وضعیت استخدامی رسمی آزمایشی یا قطعی باحداقل ۳ سال سابقه کار و شرط سنی امکان پذیر بوده است.

ولی دستورالعمل ادامه تحصیل مربیان دانشگاه ها در سال ۸۹ با حذف شرایط علمی فقط داشتن شرط سنی و یک سال سابقه کار، حتی مربیان پیمانی و طرح سربازی را هم در برگرفته است. نتیجه آنکه مربی تنها با کمتر از ۶ ماه حضور به صورت پیمانی در دانشگاه برای استفاده از بورس معرفی شده و ظرف چند ماه در دوره دکتری دانشگاه های بزرگ مشغول به تحصیل شده است.

نکته جالبی که در روند اعطای بورسیه به چشم می‌رسد این است که با وجود تغییرات متوالی در آیین‌نامه‌ها و دستور العمل‌ها، باز هم انتخاب برخی از افراد بگونه‌ای بوده که در هیچکدام از این دستورالعمل‌ها نمی‌گنجیده است. این نکته به معنی قدرت بی حساب و کتاب در اهدای بورسیه‌ها در دوران احمدی نژاد است.

برای مثال مسئولی در وزارت علوم خارج از اختیارات مرسوم و قانونی و براساس روابط فردی یا سلیقه ای ۷۵۰ نفر را برای بورسیه معرفی کرده است یا در جایی دیگر، مدیری از مجموعه آموزش عالی عملاً مشکلات خانوادگی خود را از راه اعطای بورس به بدترین شیوه حل و فصل کرده و دامنه این بی نظمی اداری به بورسیه شدن چند نفر در یک خانواده تسری یافته است.

بازنده‌ها و برنده‌ها

اگر چه اطلاعیه وزارت علوم با تهدید مسئولان سابق به ارجاع آنها به مراجع ذیصلاح قانونی پایان می‌یابد برخی کارشناسان معتقدند که دولت سعی کرده در مدتی که وزارتخانه بعد از استیضاح و برکناری وزیر از سوی مجلس با سرپرست اداره می شد تا حدودی نظرش را در مورد بورسیه ها عملی کند.

به نظر این گروه از کارشناسان این اطلاعیه نوعی عقب نشینی از مواضع گذشته و هدف آن را پایان دادن به کشمکش‌های موجود در آستانه معرفی وزیر جدید علوم به مجلس است.

به نظر آنها بخشی از حاکمیت موفق شده است ضمن وادار کردن دولت به عقب نشینی، برنامه بلند مدت خود برای در دست گرفتن کامل دانشگاه‌ها را یک قدم دیگر به پیش ببرد. در این برنامه بورسیه‌های معرفی شده پس از پایان تحصیل به دانشگاه‌ها باز خواهند گشت و در آنجا مجری سیاست‌های اهدا کنندگان بورس خواهند شد.

به بیان دیگر بسیاری از این بورسیه‌ها بدلیل ضعف علمی و وابستگی به منابع قدرت بیشتر تمایل خواهند داشت که در پست‌های مدیریتی مشغول بکار شوند و این تمایل نیز با پاسخ و حمایت حامیان آنها عملی خواهد شد که به نوبه خود باعث مشکلات فراوان و افت کیفی دانشگاه‌ها می‌شود.

این نکته وقتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم بسیاری از این بورسیه‌ها اعضای هیات علمی دانشگاه‌های مهم و بزرگ کشور خواهند شد و پس از آن پست‌های مدیریتی این دانشگاه‌ها را بر عهده خواهند گرفت. این نکته‌ای است که در دولت پیشین سعی شده بود از چشم بدنه اصلی این دانشگاه‌ها پنهان بماند بطوریکه، برای مثال، وقتی مشخص شد بیش از صد نفر از این بورسیه‌ها به دانشگاه شریف خواهند رفت، هیچکدام از اساتید این دانشگاه آن را باور نمی‌کردند و آن را شایعه‌ای بی‌پایه قلمداد می‌کردند.

در این میان به نظر می‌رسد که برنده جنجال بورسیه‌ها جناح اقلیت و قدرتمندی باشد، که بقول یکی از نمایندگانش (محمد مهدی زاهدی رئیس کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس و وزیر پیشین علوم در دولت احمدی نژاد)، هم وزیر را با اردنگی از وزارتخانه بیرون می‌کند و هم از کاشته‌های پیشینش بخوبی حفاظت.