جایگاه علمی ایران واقعا کجاست؟

سیاست‌های کلی جمهوری اسلامی در زمینه دانش و فناوری

دولت محمود احمدی نژاد شاید در میان دولتهایی که در نظام جمهوری اسلامی بر سر کار آمدند بیش از همه در زمینه پیشرفت های علمی و فنی کشور تبلیغ کرده است. به همین دلیل مرتب این سوال مطرح می‌شود که این تبلیغات چقدر به واقعیت نزدیک است.

برای پاسخ دادن به سوال باید نگاهی بیندازیم به سیاست‌های کلی نظام جمهوری اسلامی در زمینه دانش و فناوری.

<link type="page"><caption> سند</caption><url href="http://ictc.isti.ir/download/docuumentr/cheshm.pdf" platform="highweb"/></link> چشم‏‌انداز جمهورى اسلامى ایران در افق ۱۴۰۴ مصوب ۱۳۸۲/۰۸/۱۳ با این عبارت آغاز می‌شود: "در چشم انداز بیست ساله، ایران کشوری است توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه".

اما علم و فناوری چگونه تعریف شده است؟

فصلنامه حصون، نشریه پژوهشکده تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه، در بهار سال ۱۳۸۶ <link type="page"><caption> مطلبی</caption><url href="http://www.hawzah.net/fa/magazine/magart/5415/6369/71265" platform="highweb"/></link> زیر عنوان "تاثیر دانش های استراتژیک بر موقعیت جمهوری اسلامی ایران" منتشر کرد که در آن آمده بود: "جمهورى اسلامى ایران، از آغاز شکل گیرى خود و به ویژه در یک دهه اخیر حرکتى را آغاز کرده که مى توان از آن به عنوان مدیریت دانش یاد کرد."

"جمهورى اسلامى ایران مدتى است که دانش هاى استراتژیک از جمله فناورى هسته‌اى، نانوتکنولوژى، بیوتکنولوژى (زیست فناورى)، فناورى اطلاعات و دانش سلول‌هاى بنیادین را به عنوان اولویت هاى توسعه علم و فناورى ملى انتخاب کرده است."

در تعریف دانش‌های استراتژیک در این مقاله آمده است که این دانش‌ها "به مثابه دانش‌های مادر" هستند و عامل قدرت ملی (نظامی و دفاعی) که ایران را به "قدرتی جهانی" تبدیل خواهند کرد:

"اکثر دانش های استراتژیک دو وجه صلح آمیز و غیر صلح آمیز دارند؛ فناوری هسته‌ای، نانوتکنولوژی، فناوری اطلاعات و زیست‌فناوری همه دارای کاربرد ویژه نظامی هستند. از این زاویه، دانش‌هاى استراتژیک تأثیر شگرفى در قدرت نظامى و دفاعى کشور دارند."

"مهم ترین مصادیق دانش‌های استراتژیک در عصر کنونی عبارتند از: فناوری هسته‌ای، نانوتکنولوژی، بیوتکنولوژی، فناوری ارتباطات و اطلاعات (ICT)، دانش سلول های بنیادین و شبیه سازی، میکروالکترونیک، لیزر، ربوتیک، هوا فضا و پزشکی مولکولی."

هدف از پیگیری دانش‌های استراتژیک هم به این شکل خلاصه شده است:

- تحکیم بقاء نظام جمهورى اسلامى ایران

- افزایش قدرت بازدارندگى جمهورى اسلامى

- توسعه قدرت و افزایش نفوذ سیاسى و ایدئولوژیک

- بر هم زدن موازنه قدرت در منطقه خاورمیانه

- خارج شدن جمهورى اسلامى از دور باطل توسعه‌نیافتگى

جایگاه علمی ایران

فصلنامه حصون می نویسد: "در دهه اول انقلاب به واسطه درگیرى ایران در جنگ تحمیلى و مشکلات و موانع بیرونى و مدیریتى توجه به دانش هاى استراتژیک در جمهورى اسلامى ایران نمود زیادى نداشت، اما پس از دفاع مقدس سرمایه‌گذارى بیشترى براى گسترش علم و دانش به طور کلى و تمرکز بر تکنولوژى‌هاى برتر به طور اخص انجام شد."

ایران در دوران جنگ با عراق انزوای شدیدی را تجربه کرد و در مواردی دنیا را در مقابل خود دید. این تجربه سیاستها را به سمت دانش‌های استراتژیک یا دانش‌های با کاربرد دوگانه سوق داد تا جمهوری اسلامی دیگر این چنین نیازمند کشورهای دیگر نشود. این رویکرد در واقع تلاشی برای عملی کردن شعار خودکفایی بود.

این سیاست بعد از پایان جنگ با جدیت پیگیری شد. تولید مقالات علمی که پیش از انقلاب روندی صعودی داشت، بعد از انقلاب کاهش یافته بود اما با روی کار آمدن دولت هاشمی رفسنجانی این روند معکوس شد و از آن زمان تا بحال سهم ایران در تولید دانش افزایش مستمر داشته است.

رشد تحقیقات علمی ایران از اواخر دوره اول ریاست جمهوری محمد خاتمی جهش قابل ملاحظه‌ای پیدا کرد و به تدریج در گزارش‌ها و بررسی‌های بین المللی خود را نشان داد. دقیقا در همین سالها بهار مطبوعات بود و جامعه متحرک و پویا. جمعیت باسواد و تحصیلکرده رو به افزایش بود و نرخ رشد جمعیت رو به کاهش. اما شاید مهمتر از همه، درآمد نفتی ایران افزایش چشمگیری پیدا کرد:

"بین سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۸ ایران ۶۰ میلیارد دلار از درآمد نفت را به دولت اختصاص داده که چهار برابر پیش بینی برنامه چهارم توسعه بوده است. درآمد نفتی ایران در هشت سال ریاست جمهوری محمد خاتمی (۲۰۰۴-۱۹۹۶) به ۱۹۳ میلیارد دلار و در دوره اول ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد (۲۰۰۹-۲۰۰۵) به ۲۵۸ میلیارد دلار افزایش پیدا کرد."

علاوه بر این سهم تحقیق و توسعه از تولید ناخالص ملی مرتب زیاد می‌شد و در سال ۲۰۰۶ حتی تا ۶۵ درصد افزایش پیدا کرد.

در سال ۲۰۰۴ دیوید کینگ در<link type="page"><caption> مقاله‌ای</caption><url href="http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.berr.gov.uk/files/file11959.pdf" platform="highweb"/></link> در نشریه نیچر ایران را به عنوان تنها کشور اسلامی در میان ۳۰ کشوری قرار داد که در سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۱ بیشترین سهم را در تولید علم داشته‌اند.

سال بعد، "سومین <link type="page"><caption> گزارش</caption><url href="http://www.dti.gov.uk/files/file27330.pdf" platform="highweb"/></link> عملکرد بریتانیا در تحقیقات در مقایسه با دیگر کشورهای جهان" از ده برابر شدن تولید علم در ایران خبر داد و ایران از نظر سرعت افزایش انتشار مقالات علمی در سالهای بین ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۴ (دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی) در رده اول جهان قرار گرفت.

از سال ۲۰۰۸ که سهم ایران از تولید علم در دنیا از یک درصد گذشت، نام ایران به طور ویژه در بسیاری از گزارش های بین المللی دیده می شود. جهش بزرگ بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۹ (دوره دوم ریاست جمهوری محمد خاتمی و دوره اول ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد) اتفاق افتاده که سهم ایران در تولید جهانی علم از ۰.۲ درصد به ۱.۳ درصد افزایش پیدا می‌کند.

در همین سالها ایران در فناوری هسته‌ای، بیوتکنولوژی، نانوتکنولوژی، هوا فضا و استخراج و فرآوری مواد معدنی به رتبه‌های قابل اعتنای جهانی (زیر بیست) دست پیدا کرد.

منابع مختلف به رشد تحقیقات علمی بویژه در علوم مهندسی، ریاضی، پزشکی، فیزیک، شیمی، زیست شناسی و محیط زیست اشاره کرده‌اند.

در سال ۲۰۱۰ گزارش دولتهای فرانسه و <link type="page"><caption> آمریکا</caption><url href="http://www.nsf.gov/statistics/seind10/c5/c5s.htm#sb6" platform="highweb"/></link> و انجمن سلطنتی <link type="page"><caption> بریتانیا</caption><url href="http://royalsociety.org/uploadedFiles/Royal_Society_Content/Influencing_Policy/Reports/2011-03-28-Knowledge-networks-nations.pdf" platform="highweb"/></link>، ایران را از نظر رشد تحقیقات علمی در رده اول جهانی قرار می دهند. <link type="page"><caption> گزارش</caption><url href="http://www.nsf.gov/statistics/seind12/pdf/seind12.pdf" platform="highweb"/></link> دولت آمریکا در سال ۲۰۱۲ نشان می دهد که تحقیقات علمی در ایران رشدی ۲۵ درصدی دارد که یازده برابر متوسط جهانی است.

در سال ۲۰۱۱ تامسون رویترز (ISI) <link type="page"><caption> گزارش</caption><url href="http://www.google.co.uk/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved=0CDIQFjAA&url=http%3A%2F%2Fresearchanalytics.thomsonreuters.com%2Fm%2Fpdfs%2Fglobalresearchreport-aptme.pdf&ei=dgv6UeOCC8mP0AWusIHACw&usg=AFQjCNFL_09dcbBnKugAIEIga4DZLDmaRQ&sig2=1aW0F7KBftqdCacIk0m1aQ" platform="highweb"/></link> داد ایران یک چهارم کل تولید علمی خاورمیانه را در میان ۱۴ کشور منطقه به خود اختصاص داده و بعد از ترکیه (۵۰ درصد) در رده دوم منطقه قرار گرفته است.

با اینکه اسرائیل در میان کشورهای این گزارش نبود اما موسسه تحقیقاتی ساموئل نیمن اسرائیل آن را <link type="page"><caption> بررسی</caption><url href="http://www.google.co.uk/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=2&ved=0CD4QFjAB&url=http%3A%2F%2Fwww.neaman.org.il%2FNeaman2011%2Fuserdata%2FSendFile.asp%3FDBID%3D1%26LNGID%3D1%26GID%3D2791&ei=8wv6UbDHBemV0AWmlIHYDQ&usg=AFQjCNG_8YsRJeSb1ztxkmi9CTGXIE37Vg&sig2=77XkqIjf_Y4Pos2IkBoysA&bvm=bv.50165853,d.d2k" platform="highweb"/></link> کرد و به این نتیجه رسید که سرعت رشد تحقیقات علمی در ایران و ترکیه از اسرائیل بیشتر است و در بعضی زمینه‌های تحقیقاتی ایران شمار بیشتری مقاله از اسرائیل تولید کرده است.

اما با وجود این رشد چشمگیر، سهم ایران در تولید علم در سطح دنیا به نسبت ظرفیتهای کشور همچنان کم است و حتی برخی منابع آن را نصف ظرفیتهای بالقوه کشور دانسته‌اند.

ضعف مزمن و ساختاری در برنامه ریزی و سیاستگذاری همچنان باعث کاهش بهره وری و اتلاف منابع است. سیاست‌ها وارداتی و بی توجه به نیازهای بومی هستند. این سیاستها حول محور مشکلات یا تقاضا شکل نمی‌گیرند و دیوانسالاری ناکارامد و فساد اداری هم وضع را بدتر می‌کند.

تخصیص بودجه ناعادلانه است و بی توجه به الویت‌ها صورت می‌گیرد و انگیزه های شخصی و گروهی تاثیر زیادی در تخصیص بودجه و امکانات دارد.

تمرکزگرایی دولتی مانع بزرگی در بالندگی تحقیق و توسعه است. دولت متولی بیش از ۶۰ درصد تولیدات صنعتی در ایران است و ۷۴ درصد بودجه تحقیق و توسعه را تامین می‌کند. از این رو نقش بخش خصوصی در تولید علم کمرنگ است.

به این ترتیب، با اینکه تحقیق و توسعه رشد قابل توجهی داشته اما در پاسخگویی به نیازهای بازار ناموفق بوده، پیشرفت علمی و فنی به تولید ثروت منجر نشده و بر کیفیت زندگی مردم تاثیر مستقیم نگذاشته است.

دولت احمدی نژاد

برای اینکه ببینیم دولت محمود احمدی نژاد چقدر در پیشرفت علمی ایران نقش داشته، ابتدا باید ببینیم این دولت چه به ارث برده بود. به این منظور بر تکنولوژی هسته‌ای، هوافضا، بیوتکنولوژی و نانوتکنولوژی تمرکز می کنیم.

برنامه هسته‌ای ایران پیش از روی کار آمدن آقای احمدی نژاد شروع شده بود و اولین بار محمد خاتمی خبر از تهیه سوخت اتمی داد. برنامه موشکی ایران هم پروژه ای قدیمی است و برای اولین بار در زمان دولت محمد خاتمی اعلام شد ایران می خواهد در فضا حضور داشته باشد. سازمان صنایع هوا فضا که نقش مهمی در فعالیت‌های موشکی و ماهواره‌ای ایران دارد در همان سال‌ها تاسیس شد، اما اولین ماهواره ایران یعنی سینا-۱ کمتر از دو ماه بعد از آغاز کار دولت آقای احمدی نژاد به فضا پرتاب شد.

در بیوتکنولوژی پژوهشگاه رویان در سال ۱۳۷۷ تاسیس شد اما رویانا، گوسفند شبیه سازی شده در سال ۱۳۸۵ بدنیا آمد. موسسات معتبر پاستور و رازی هم سابقه‌ای بسیار طولانی دارند.

در زمینه فناوری نانو که ایران یکی از پیشتازان آن در دنیاست، ستاد ویژه توسعه فناوری نانو در سال ۱۳۸۲ به دستور محمد خاتمی تشکیل شد. برای اینکه این شاخه نوین دانش فرصت رشد داسته باشد، محمد رضا عارف، معاون محمد خاتمی بطور مستقیم بر این موضوع نظارت کرد تا روند کار را تسهیل کند.

با این حال باید به این نکته اشاره کرد که رشد تحقیقات علمی در دوره محمود احمدی نژاد ادامه پیدا کرد و از شتاب آن کاسته نشد.

در برنامه های هسته ای افزایش تعداد مراکز هسته ای و افزایش قابل اعتنای تعداد سانتریفیوژها ادامه پیدا کرد.

فعالیتهای موشکی وارد مرحله تازه‌ای شد. ماهواره امید از سکوی پرتاب و با موشکی ایرانی به فضا پرتاب شد و ایران یکی از ده کشوری شد که توانسته خود ماهواره‌اش را با موفقیت در مدار قرار دهد.

اولین موجود زنده هم در زمان دولت احمدی نژاد به فضا پرتاب شد و ایران در کنار شش کشوری قرار گرفت که موفق به انجام این کار شده اند. از این نظر می توان گفت که با وجود نقایص موجود، دولت آقای احمدی نژاد توانست روند رشد علمی و فنی را حفظ کند.

علاوه بر این دولت محمود احمدی نژاد در سال ۱۳۸۹ سند جامع علمی کشور را تنظیم کرد و آن را به تصویب رساند.

این دولت همچنین تجربه موفق دولت محمد خاتمی در توسعه فناوری نانو را گسترش و معاونت فناوری ریاست جمهوری را در سال ۱۳۸۶ تشکیل داد. به این ترتیب وظایف شورای علم، تحقیقات و فناوری که در تحقق اهداف خود ناتوان مانده بود به این معاونت منتقل شد.

به این نکته هم باید اشاره کرد که در زمان دولت احمدی نژاد تلاش شد که مقالات محققان ایرانی بهتر اندکس شوند که نمود آن را در رشد انتشار این مقالات می توان دید.

اثر تحریم‌ها

دانش های استراتژیک در بطن سیاست های نظام جمهوری اسلامی قرار دارند و بر اساس <link type="page"><caption> گزارش</caption><url href="http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/SC/pdf/sc_usr10_iran_EN.pdf" platform="highweb"/></link> یونسکو (۲۰۱۰) "بودجه تحقیقات و توسعه و بودجه تحقیق در آموزش عالی حتی در سخت ترین شرایط تا حد بسیار زیادی از کاهش مصون مانده است."

هدف اصلی تحریم‌ها متوقف‌کردن دانش‌های استراتژیک است. برای محافظت از این بخش‌ها تلاش بسیاری شده و هنوز دقیقا مشخص نیست آسیب تحریم‌ها چقدر بوده است.

در زمینه انتشار مقالات علمی در ابتدای سال ۲۰۱۳ هنوز روند رو به رشد حفظ شده است، اما چند نشریه معتبر بین المللی انتشار مقالات محققان ایران را بدلیل تحریم‌ها متوقف کرده‌اند. به این ترتیب این مقالات ممکن است از این به بعد کمتر در معرض دید قرار بگیرند.

این نکته را باید در نظر داشت که با وجود افزایش انتشار مقالات محققان ایرانی در نشریات معتبر، میزان ارجاع به آنها چندان زیاد نیست و ایران از نظر ارجاعات رتبه خوبی ندارد.

در زمینه صنایع نفت، تحریم‌ها اثرگذار بوده و پروژه‌های نفتی بویژه در پارس‌جنوبی که رونق گرفته بودند، کند یا متوقف شده‌اند.

هنوز روشن نیست که صنایع هسته‌ای یا هوافضا چقدر از تحریم‌ها لطمه خورده‌اند، اما تحریم‌های بانکی تقریبا بخش خصوصی را از دور تحقیق و توسعه خارج کرده چرا که سیستم بانکی ۹۴ درصد نقدینگی شرکتهای خصوصی را تامین می‌کند.