هوانیروز ارتش ایران؛ پرندگان جنگ و صلح

هوانیروز در کنار نیروی زمینی ارتش یکی از تاثیرگذارترین نقش‌ها را در طول هشت سال جنگ ایران و عراق بازی کرد، نقشی که بیش از ۲۰ سال برای آن سرمایه‌گذاری شده بود.

هوانیروز نیرویی بود که در تمامی عرصه‌ها، چه خشکی چه دریا پشتیبان نیروهای زمینی بود، در برابر ستون‌های زرهی عراق ایستاد، در عملیات هلی‌برن نیروهای زمینی را به جبهه‌های جنگ منتقل کرد، ساکنان آبادان را در زمان محاصره نجات داد و هزاران مجروح را از میدان جنگ به بیمارستان رساند.

اگر هوانیروز وجود نداشت، ارتش ایران امکان مقابله با نیروی زرهی قدرتمند ارتش عراق را نداشت.

گفته می‌شود در سال ۱۳۵۳ محمدرضا پهلوی، شاه وقت ایران در پاسخ به این سوال که: "چرا این قدر هلیکوپتر کبرا می‌خرید؟، پاسخ داده بود: "از همسایه‌ام سوال کنید که چرا این قدر تانک می‌خرد، من برای هر تانک عراقی یک کبرای آماده پرواز دارم."

بیشتر بخوانید:

در سال ۱۳۵۷، ایران سومین هوانیروز قدرتمند جهان و دارای بزرگترین ناوگان هلیکوپتری آسیا بود. هوانیروز با سه گروه پشتیبانی رزمی و پشتیبانی عمومی در شهرهای کرمانشاه، کرمان و اصفهان، یک پایگاه پشتیبانی فرماندهی در تهران و یک گروه پشتیبانی رزمی در دست تاسیس در مسجد سلیمان، مجهز به ۸۰۶ فروند هلیکوپتر و ۴۰ فروند هواپیما بود؛ تشکیل و راه‌اندازی این نیرو و پایگاه هایش، ۱۶ سال یعنی از سال ۱۳۴۱ طول کشیده بود.

اما سوال این است که چرا ارتش ایران به چنین نیروی قدرتمندی مجهز شد؟

در آن سال‌ها که جنگ سرد در جریان بود، نیروی زرهی کشورهای غربی عضو ناتو و کشورهای هم‌پیمان آمریکا، در برابر نیروی زرهی قدرتمند بلوک شرق و بخصوص شوروی سابق بسیار ضعیف بود و این ضعف در ارتش ایران هم که بیشتر به تسلیحات غربی مجهز بود وجود داشت.

قدرتمندترین تانک‌های ایران، تانک آمریکایی ام ۶۰ و تانک انگلیسی چیفتن بزحمت توان رویارویی با تانک‌های قدرتمند روسی مثل تی ۶۲، تی ۶۴ و تی ۷۲ را داشتند.

برای برطرف کردن این ضعف و با توجه به تجارب جنگ ویتنام، ناتو هوانیروزهای قدرتمندی را با هلیکوپترهای تهاجمی مجهز به تسلیحات ضد تانک تشکیل داد. ایران نیز که هم‌پیمان غرب بود، از قافله عقب نماند و از سال ۱۳۵۰ با نظارت و ریاست سرلشکر منوچهر خسروداد، فرمانده وقت هوانیروز- که به او لقب معمار هوانیروز داده بودند- مطالعات لازم برای خرید هلیکوپترهای تهاجمی با قابلیت استفاده از موشک ضد تانک را آغاز کرد و در نهایت در تیر ماه سال ۱۳۵۲، هوانیروز ایران ۲۰۲ فروند هلیکوپتر تهاجمی بل ای اچ-۱ جِی کبرا خرید.

در تابستان همان سال هوانیروز با قراردادی ۳۴۵ میلیون دلاری، اقدام به خرید ۲۸۷ فروند هلیکوپتر همه منظوره ترابری سبک بل ۲۱۴ آ ملقب به اصفهان کرد، هلیکوپتری که در طول جنگ ستون فقرات ناوگان ترابری هوانیروز بود.

در آن زمان هوانیروز ایران از کمپانی بل خواست تا هلیکوپتری منطبق با نیازهای ایران طراحی کند، بنابراین فهرستی از قابلیت‌های مورد نیاز خود را به این کمپانی داده بود و ساخت و توسعه آن نیز با نظارت دقیق مسئولان هوانیروز ایران انجام شد.

پیش‌ از آن هوانیروز ایران در سال ۱۳۴۹ هلیکوپترهای آگوستا بل ۲۰۵ و ۲۰۶ را برای مأموریت‌های ترابری، آموزشی و شناسایی و در سال ۱۳۵۰ هلیکوپتر سی اچ -۴۷ سی شینوک، یک هلیکوپتر ترابری سنگین، را به خدمت گرفته بود.

هوانیروز ایران بجز تأمین امنیت، در بلایای طبیعی مثل زلزله و سیل کمک‌رسانی می‌کرد و به درخواست هم‌پیمانان منطقه‌ای ایران به کمک آنها می‌شتافت، به عنوان مثال در شهریور و مهر سال ۱۳۵۲، هوانیروز قدرتمند ایران در دهها سورتی پرواز به کمک سیل‌زدگان پاکستان رفت و در آذر همان سال به ارتش این کشور کمک کرد امنیت را به بلوچستان پاکستان بازگرداند. در جنگ ظفار هم هوانیروز یکی از مهم‌ترین نیروهای نظامی ایران در عمان بود.

هوانیروز ایران همواره کابوس نیروهای زرهی ارتش عراق بود، کابوسی که با شروع جنگ هشت ساله با عراق به حقیقت تبدیل شد، هر چند هوانیروز مجبور شد علاوه بر وظیفه خود، بار لشکر ۹۲ زرهی نیروی زمینی را هم به دوش بکشد که توان رزمی‌اش به علت پاکسازی‌های گسترده به کمتر از ۲۰ درصد کاهش یافته بود.

خود هوانیروز پس از انقلاب صدها نیروی باتجربه را که سابقه حضور در عملیات نظامی در پاکستان و عمان داشتند از دست داده بود و سران حکومت تازه تاسیس ایران به فکر فروش هلیکوپترهای کبرا و بل ۲۱۴ آن بودند.

اما این نیرو هلیکوپترها و یگان‌هایش را از دست نداد چون در نبرد با نیروهای مسلح مخالف که بطور مستقل یا تحت حمایت عراق در استان‌های کردستان و آذربایجان غربی فعالیت می‌کردند، کارآیی‌اش را نشان داده بود. بعد، با شروع جنگ، هوانیروز به یکی از نیروهای حیاتی و اثر گذار در عرصه نبرد بدل شد.

گروه یکم پشتیبانی رزمی هوانیروز در کرمانشاه پیشتر در اواسط شهریور ۱۳۵۹ در درگیری‌های مرزی با عراق شرکت کرده بود، اما با تهاجم رسمی عراق در روز ۳۱ شهریور ماه، تمامی گروه‌های رزمی و عمومی هوانیروز اقدام به اعزام هلیکوپترهای خود به مناطق عملیات غرب و جنوب غربی کشور کردند.

هوانیروز ارتش ایران از <link type="page"><caption> نخستین روز جنگ</caption><url href="http://www.bbc.com/persian/iran/2016/09/160919_me_iran_airforce_during_iraq_war" platform="highweb"/></link> تا آخرین روز آن تقریبا در هر عملیاتی که انجام شد از نیروی زمینی پشتیبانی کرد. از نخستین عملیات‌؛ مثل دفاع از دزفول، شکست حصر آبادان، عملیات اژدر (اسکورت نفتکش‌ها در خلیج فارس) و آزادسازی خرمشهر گرفته تا آخرین عملیات، مثل خیبر، والفجر ۸ و مرصاد، هوانیروز در همه آنها حضور همه جانبه داشت و در مجموع در ۹۶ عملیات آفندی و پدافندی و دهها عملیات کوچک دیگر نقش حیاتی ایفا نمود.

حتی در عملیات‌های مستقل سپاه پاسداران هم این هوانیروز بود که هلی‌برن نیروها، انتقال تجهیزات و آذوقه و تخلیه مجروحان را انجام می‌داد.

در طول هشت سال جنگ، هوانیروز نزدیک به ۳۰۰ هلیکوپتر خود و دهها خلبان و خدمه پروازی‌اش را از دست داد و دهها فروند هلیکوپتر دیگر هم به علت آسیب‌های وارده در عملیات نظامی غیر عملیاتی شدند طوری که در سال ۱۳۶۷ تنها ۲۴۰ هلیکوپتر عملیاتی در خدمت این نیرو بود؛ حتی در آن وضعیت هم هوانیروز ایران هنوز قوی‌ترین هوانیروز خاورمیانه بود.

پس از جنگ و در ایام صلح هوانیروز در مبارزه با مواد مخدر، کمک‌رسانی به مردم در بلایای طبیعی (به عنوان مثال زلزله اردبیل و بم)، مبارزه با گروه‌های مسلح مثل عملیات علیه طالبان در سالهای ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۹، عملیات علیه پژاک در سالهای ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۷ و عملیات علیه جندالله در سال‌های ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۹، شرکت داشته است.

هوانیروز ارتش ایران امروز ۳۵۰ فروند هلیکوپتر عملیاتی در خدمت گروه‌های پشتیبانی رزمی و عمومی یکم تا ششم، به ترتیب در شهرهای کرمانشاه، مسجد سلیمان، کرمان، اصفهان، مشهد، تبریز و قزوین دارد که در مبارزه با داعش در قصر شیرین و کوه‌های حمرین ایران و عراق در پاییز سال ۱۳۹۳ و مبارزه با گروه جیش‌العدل در استان سیستان و بلوچستان- از محل پایگاه مقدم پشتیبانی رزمی زاهدان از تیر ماه امسال- نقش داشته است.

* بابک تقوایی، پژوهشگر، خبرنگار و عکاس هوایی و نویسنده سه کتاب در باره تاریخ نیروی هوایی و هوانیروز ایران است به نام‌های "نیروی هوایی مدرن ایران"، "ببرهای ایرانی در جنگ" و "سلحشوران صحرا؛ هوانیروز در جنگ". او به مناسبت سالگرد جنگ ایران و عراق مجموعه مطالبی را برای بی‌بی‌سی فارسی درباره نقش نیروی هوایی و هوانیروز ایران در این جنگ تهیه کرده است.

بابک تقوایی فعالیت حرفه‌ای خود را با نوشتن مقالاتی در باره نیروی هوایی در سال ۱۳۸۵ شروع و بعد به عنوان خبرنگار هوانوردی با نشریات ایرانی و انگلیسی همکاری کرد. او تا سال ۱۳۹۱ خبرنگار و عکاس ماهنامه صنایع هوایی سازمان نیروهای مسلح بود و به عنوان خبرنگار و پژوهشگر تاریخ هوانوردی با سایر نشریات فارسی زبان چون مجله صف (ارگان سازمان عقیدتی سیاسی ارتش) و دو ماهنامه هواپیما و جنگ افزار همکاری داشت. در سال ۱۳۹۰ مرکز پژوهشهای نظری نیروی هوایی ارتش از او به عنوان پژوهشگر تاریخ هوانوردی دعوت به همکاری کرد و یکی از مسئولان پروژه شناسنامه تفصیلی نیروی هوایی ایران بود.

بابک تقوایی بیش از ۳۰۰ مقاله در مورد نیروهای هوایی ایران، عراق، لیبی، روسیه، اوکراین و نبرد علیه تروریسم در خاورمیانه در مجلات هوانوردی انگلیسی، فرانسوی، روسی و یونانی به چاپ رسانده است. او اکنون تحلیلگر، خبرنگار و عکاس مجله هوانوردی نظامی به نام کمبت ایرکرافت (Combat Aircraft) و همچنین خبرنگار ویژه انتشارات شپارد است.