نگرانی‌های آیت‌الله خامنه‌ای از توافق اتمی چیست؟

آیت الله علی خامنه ای، رهبر ایران مصوبه شورای‌عالی امنیت ملی این کشور در مورد اجرای توافق جامع اتمی با قدرت‌های جهانی را تأیید کرده، اما در عین حال ملاحظات و نگرانی‌های مهمی را مطرح کرده است.

او نوشته که این توافق، "دچار نقاط ابهام و ضعف‌های ساختاری" است و تأکید کرده که هدف ایران از ورود به مذاکرات اتمی دو سال اخیر، رفع تحریم‌ها بوده است، بنابراین در هنگام اجرای این توافق، ساختار تحریم‌ها نباید باقی بماند.

آقای خامنه ای می گوید که اگر هر یک از کشورهای طرف توافق در مدت هشت سالی که اجرای آن ادامه دارد، به هر بهانه ای از جمله نقض حقوق بشر یا حمایت از تروریسم، تحریمی را علیه ایران وضع کنند، از نظر او توافق را نقض کرده اند و دولت ایران باید اجرای توافق را متوقف کند.

اما نگرانی آقای خامنه ای چیست؟

رهبر ایران و هواداران او سال هاست با این انتقاد روبرو هستند که هزینه ای گزاف و غیرقابل توجیه برای برنامه اتمی ایران پرداخته اند و کشور را تا آستانه جنگی هولناک پیش برده اند.

بسیاری از منتقدان می گویند که پس از اعمال تحریم های "فلج کننده" علیه ایران، حالا آیت الله خامنه ای ناچار شده محدودیت هایی گسترده را بر این برنامه بپذیرد در حالی که او سال ها پیش می توانست با کوتاه آمدن از این برنامه، مانع از اعمال این تحریم ها و خسارات عظیم آنها شود.

تأکید فراوان رهبر ایران بر "دشمنی" تمام نشدنی آمریکا با حکومت اسلامی در ایران را می توان پاسخی به این انتقادها تلقی کرد. او می گوید که آمریکا در همه دوره ها و بدون توجه به سیاست های جمهوری اسلامی، با این حکومت دشمنی کرده و پرونده اتمی ایران در این میان بهانه ای بیش نبوده است.

عقیده عمومی بر این است که سیاست دولت آمریکا در مورد ایران، به ویژه در دوره قدرت جمهوریخواهان، سیاست تغییر رژیم بوده.

دولت آمریکا همواره چهار اتهام علیه حکومت آقای خامنه ای مطرح کرده است: تلاش برای دستیابی به توانایی تولید سلاح اتمی، نقض حقوق بشر، حمایت از تروریسم (حزب الله لبنان، حماس و جهاد اسلامی فلسطین و...) و کارشکنی در روند صلح اعراب و اسرائیل.

چرا برنامه اتمی

بسیاری از ناظران عقیده دارند که برنامه اتمی ایران در زمان هایی به سمت جنبه های نظامی رفته است و ایران می خواسته با دست یافتن به توانایی تولید سلاح اتمی، در مقابل تهدید ابرقدرتی چون آمریکا یا رقیب منطقه ای چون اسرائیل برای خود قدرت بازدارندگی ایجاد کند. به همین دلیل هم این همه هزینه پرداخته است.

اما حتی اگر این فرض درست نباشد، برنامه اتمی در میان موارد پیش گفته (حقوق بشر، تروریسم، صلح خاورمیانه) تنها موضوعی بوده که حکومت ایران می توانسته بر سر آن پافشاری کند و در عین حال به حمایت بخش قابل توجهی از افکار عمومی هم امیدوار باشد.

شعار "انرژی هسته ای، حق مسلم ماست" را هواداران حکومت ساختند. این شعار، چه بسا منتقدان پرشماری در میان شهروندان داشت، اما گروه بزرگی از مردم هم از قشرها و گرایش های سیاسی مختلف تا وقتی فشار تحریم ها از حدی نگذشته بود، با آن موافق بودند.

یک نگرانی آقای خامنه ای این است که با اجرای توافق اتمی و برداشته شدن تحریم ها، میدان را در سیاست داخلی به میانه روهایی ببازد که طرفدار عادی شدن روابط با غرب هستند و این تحول در صحنه سیاسی، سرانجام به استحاله حکومت بینجامد.

او برای جلوگیری از چنین روندی، تلاش می کند با مبهم و ضعیف خواندن توافق اتمی، زمینه را برای ادامه حملات سیاسی به میانه روها فراهم کند و جلوی قدرت گرفتن بیش از اندازه آنها را بگیرد.

از طرف دیگر برنامه اتمی ایران این قابلیت را داشت که به عنوان نمادی از غرور ملی تبلیغ شود و پرداختن میزانی از هزینه سیاسی و اقتصادی برای آن هم قابل توجیه باشد. اما نمی شد انتظار داشت که افکار عمومی ایران برای دفاع از "نقض حقوق بشر"، "حمایت از تروریسم" یا "اخلال در روند صلح" پشت سر حکومت قرار بگیرند.

به همین دلیل هم بود که بسیاری از چهره های نزدیک به حکومت هشدار می دادند که اگر ایران در مورد برنامه اتمی عقب نشینی کند، طرف مقابل متوقف نخواهد شد و بلافاصله موضوعات دیگر را پیش خواهد کشید.

اما حالا که فشار تحریم های اقتصادی و فشار افکار عمومی که در انتخابات ریاست جمهوری دو سال پیش تبلور یافت، رهبر ایران را به عقب نشینی در برنامه اتمی وادار کرده است، او می خواهد راه فشارهای بعدی آمریکا بر حکومت خود را ببندد. به همین دلیل است که می گوید "وضع هر گونه تحریم در هر سطح و به هر بهانه ای... توسط هر یک از کشورهای طرف مذاکرات، نقض برجام (توافق جامع اتمی) محسوب خواهد شد و دولت موظف است... فعالیت های برجام را متوقف کند".

در واقع او به آمریکایی ها پیام می دهد که اگر بخواهند در موضوعات دیگر بر ایران فشار وارد کنند، توافق را به هم خواهد زد.

این دود به کدام چشم می رود

چنانکه دیدیم، برنامه هسته ای برای حکومت ایران تنها نقطه ای بود که می شد ایستادگی کرد و به حمایت افکار عمومی و شهروندان با عقاید مختلف امید داشت.

اما این پرونده از دید طرف مقابل هم یگانه بود.

در بین چهار موضوع اتمی، حقوق بشر، تروریسم و صلح خاورمیانه، تنها موضوعی که دولت آمریکا می توانست در مورد آن اجماع جهانی ایجاد کند، تهدید اتمی ایران بود.

احتمال دست یافتن ایران به سلاح اتمی و به راه افتادن مسابقه تسلیحاتی در منطقه برای روسیه و چین هم همانقدر نگران کننده بود که برای آمریکا و اروپا. اما نگاه قدرت های شرقی به موضوعاتی چون حقوق بشر یا تروریسم با نگاه غرب تفاوت‌های جدی دارد.

وضعیت همپیمانان منطقه ای آمریکا در "نقض حقوق بشر" یا "حمایت از تروریسم" اگر از حکومت ایران بدتر نباشد، بهتر نیست. جلوگیری از روند صلح خاورمیانه هم با وجود دولت راستگرای بنیامین نتانیاهو در اسرائیل، احتمالا نیازی به دخالت ایران نخواهد داشت.

بنا بر این، اگر دولت آمریکا در آینده بخواهد به ایران فشار وارد کند، تقریبا محال است که بتواند در مورد این موضوعات اجماع بین المللی به وجود آورد و تحریم موثری بر ایران اعمال کند.

اما پیام امروز آقای خامنه ای، اگر جدی باشد و ایران بخواهد واقعا به آن پایبند بماند، ممکن است مانند تیغی دو دم عمل کند.

با این پیام، اگر دولت بعدی آمریکا تصمیم بگیرد که فشار را بر ایران افزایش دهد، کافی است تحریمی یک جانبه علیه ایران اعلام کند. آنگاه اگر دولت ایران به دستور آیت الله خامنه ای عمل کند و دست از اجرای توافق اتمی بردارد، تمام تحریم های قبلی چنانچه در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت پیش بینی شده به جای خود بر می گردد، بدون اینکه نیاز به رأی گیری دوباره در این شورا داشته باشد.

وضعیت بغرنجی که مقامات ایران در آن گرفتار شده اند، روشن می کند که چرا آیت الله خامنه ای در نامه خود پرونده هسته ای ایران را "از جمله مسائل به یاد ماندنی و عبرت آموز جمهوری اسلامی" توصیف کرده است.