خانه‌تکانی و مصرف آب در ایران؛ مشکل شهروندان یا مدیریت ناکارآمد؟

حسن پسندیده مدیر کل دفتر آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست ایران می‌گوید که در روزهای پایانی سال مصرف آب به دلیل خانه‌تکانی افزایش می‌یابد و شستشوی قالی و فرش از جمله علل این افزایش مصرف است.

به گفته آقای پسندیده "استفاده بی رویه علاوه بر اینکه منابع آبی را تهدید می کند، پسماندهای زیادی از مواد شیمیایی حاصل شستشوی قالی ها با مواد شوینده را نیز وارد محیط زیست می کند که به مرور خسارات جبران ناپذیری را به طبیعت و منابع آبهای زیرزمینی می زند."

به گفته مقامات رسمی، مصرف آب در اسفند ماه ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش پیدا می‌کند.

این در حالیست که حجم آب ورودی به مخازن سدهای کشور از مهرماه ۹۳، با ۲۲ درصد کاهش در مقایسه با سال آبی گذشته، به هفت میلیارد و ۷۳۰ میلیون مترمکعب رسیده است.

اسراف و اتلاف آب

با وجود کمبود منابع آب در ایران اسراف و اتلاف آب در ایران زیاد است.

سازمان آب ایران مصرف استاندارد آب را روزانه ۱۳۰ لیتر می‌داند، اما به گفته حسین عطائی‌فر، رئیس مرکز تحقیقات شرکت مهندسی آب و فاضلاب ایران، هر شهروند این کشور به طور متوسط در شبانه روز ۱۹۷ تا ۲۰۰ لیتر آب مصرف می‌کند که در فصل گرم سال در برخی کلانشهرها به حدود نفری "۲۵۰ لیتر" در شبانه روز می‌رسد.

برخی منابع رسمی حتی ارقامی بالاتر از این را ذکر می‌کنند و برای مثال مصرف سرانه آب در تهران را ۲۲۰ تا ۲۷۶ لیتر در روز برآورد می‌کنند که در برخی موارد به چهارصد لیتر هم می‌رسد.

ایران کشوری است که در منطقه خشک و نیمه خشک قرار دارد و بعد از آخرین دوران یخبندان تاکنون همواره در معرض خشکسالی و قحطی آب قرار داشته است، از جمله قحطی سال ۱۲۵۰ شمسی که پروفسور شوکو اکازاکی شمار قربانیان آن را دو میلیون نفر برآورد کرده و به جز قحطی های هند و چین، از بزرگترین قحطی های تاریخ است.

به گفته حمیدرضا جانباز مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب ایران، ۲۴ درصد آب آشامیدنی کشور به دلیل فرسودگی شبکه (۱۳ درصد) و آبیاری فضای سبز (۱۱ درصد)، هدر می‌رود. در تهران اتلاف آب بیشتر است و به ۳۱ درصد می رسد.

اما در کنار الگوی نادرست مصرف در خانه‌ها، برخی کارشناسان بحران آب را محصول ناکارآمدی سیاست‌های کلان‌تر می‌دانند و معتقدند کشاورزی ناکارآمد، افزایش جمعیت و مدیریت سنتی آب بیشتر از الگوی مصرف در ایجاد بحران نقش دارند.

برخی کارشناسان مدیریت سنتی آب را مشکل اصلی می‌دانند و معتقدند "سیستم‌های سنتی حدود ۵۰ درصد آب‌های آشامیدنی شهرها و روستاها را به فاضلاب ‌تبدیل می‌کند."

علاوه بر این <link type="page"><caption> کشاورزی</caption><url href="http://www.academia.edu/8044730/Water_management_in_Iran_what_is_causing_the_looming_crisis" platform="highweb"/></link> سنتی و ناکارآمد یکی از مهمترین علل مصرف بی رویه آب در ایران است.

در حالیکه فقط ۱۵ درصد ایران زیر کشت است ۹۲ درصد آب کشور در کشاورزی مصرف می‌شود و مصرف خانگی آب هفت و مصرف صنعتی تنها یک درصد است. کشاورزی بیشتر منابع زیرزمینی آب را هم در ایران مصرف می‌کند (۹۰ درصد) در حالیکه مصرف خانگی هشت و مصرف صنعتی آن فقط دو درصد است.

این در حالیست که فقط ده درصد تولید ناخالص ملی ایران را کشاورزی تشکیل می‌دهد و حدود ۱۷ درصد نیروی کار کشور در این بخش اشتغال دارند.

از موانع مدیریت آب در ایران افزایش جمعیت و توزیع ناهمگون آن است و تقریبا نیمی از جمعیت در مناطق شمالی و غربی که پرآب‌تر است زندگی می‌کنند.

با این حال در چند سال اخیر سیاست حکومت ایران از کنترل جمعیت به افزایش جمعیت تغییر کرده و کارشناسان معتقدند بی‌تردید منابع آبی ایران جوابگوی افزایش جمعیت نیست.

اما به جز سیاست افزایش جمعیت، سیاست هسته‌ای ایران هم کارشناسان آب را نگران کرده است.

<link type="page"><caption> آنها</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/02/140209_me_environmental_impacts_iran_nuclear_programme" platform="highweb"/></link> معتقدند که نیروگاه‌های هسته‌ای از دلایل بحران آب بخصوص در مناطق مرکزی است.

هفده استان ایران که سه-چهارم مساحت کشور را شامل می شوند با مشکل بیابان‌زایی مواجهند. غالب معادن و صنایع اکتشاف، استخراج ، پالایش و غنی سازی اورانیوم ایران در همین منطقه واقع هستند.

نیروگاه هسته‌ای بیش از روش‌های دیگر صنعت تولید برق آب شیرین مصرف می‌کند مثلا مصرف یک نیروگاه ۱۰۰۰ مگاواتی روزانه بین ۳۵ هزار تا ۶۵ هزار متر مکعب است.

کارشناسان مستقل آب معتقدند تاکید بر الگوی مصرف غلط در خانه‌ها در واقع سرپوشی است بر ناکارآمدی مدیریت آب، سیاست‌های بدون دوراندیشی و همچنین نادیده گرفتن بحران که با توجیهات اقتصادی و سیاسی صورت می‌گیرد.