انرژی هسته‌ای: راه فردا یا بیراهه دیروز؟

کسانی که در اروپای غربی زندگی می‌کنند احتمالا فکر می‌کنند دوران انرژی هسته‌ای به سر آمده.

در ایتالیا، مخالفت افکار عمومی دولت را ناچار کرده ازسرگیری برنامه‌های هسته‌ای را کنار بگذارد. در آلمان هم برنامه تعطیل کردن همه راکتورها تا سال ۲۰۲۲ با جدیت تمام ادامه دارد. بلژیک سیاستی شبیه همسایه بزرگش را در پیش گرفته و اسپانیا هم برنامه‌ای برای افزودن به هفت نیروگاه هسته‌ای موجود ندارد. حتی فرانسه که نماد انرژی هسته‌ای در اروپاست، اعلام کرده وابستگی‌ به این انرژی را شدیدا کاهش خواهد داد. آن سوی دنیا، چهار سال بعد از فاجعه فوکوشیما، هیچ‌یک از ۴۸ راکتور ژاپن هنوز فعال نشده است.

در کل جهان، سهم انرژی هسته‌ای در تولید برق در بیست سال گذشته از ۱۷ درصد به ۱۱ درصد رسیده. با این مقدمه حتما فکر می‌کنید صنعت هسته‌ای رو به زوال گذاشته و کارش تمام است.

خیر، اشتباه می‌کنید.

دوران جدید

از قضا، آن‌طور که جاناتان کاب از انجمن هسته‌ای جهانی می‌گوید، در همین لحظه ۷۰ راکتور هسته‌ای در جاهای مختلف دنیا در حال ساخت است – که "بالاترین رقم در ۲۵ سال گذشته است".

علاوه بر این ۵۰۰ نیروگاه هم قرار است ساخته شود – که به مراتب بیش از نیروگاه‌های هسته‌ای موجود در دنیاست.

___________________________________________________________

تعداد راکتورهای هسته ای در جهان:

___________________________________________________________

البته ناگفته پیداست که خیلی از این طرح‌ها هرگز عملی نمی‌شوند. اما صرف وجود طرح‌ نشان می‌دهد که دولت‌های کشورهای مختلف جهان برای حل بعضی از جدی‌ترین مشکلات‌شان دنبال انرژی هسته‌ای‌اند – یعنی برای تأمین تقاضای رو به رشد انرژی، برای بالا بردن امنیت انرژی، و در عین حال کم کردن تولید دی‌اکسید کربن.

بسیاری کشورها راه‌حل مسئله را انرژی هسته‌ای می‌دانند، که ثابت شده تولید آلاینده‌های کربنی‌اش پایین است. سردمدار این ماجرا چین است، که بنا به آمار انجمن هسته‌ای جهانی ۲۷ رآکتور در دست ساخت دارد و حدود ۲۰۰ رآکتور در مرحله برنامه‌ریزی. دلیل این سرمایه‌گذاری عظیم روشن است: مصرف انرژی چین تا سال ۲۰۵۰ سه برابر می‌شود، و این انرژی را باید از یک جا تأمین کرد.

ساخت نیروگاه‌های هسته برای چین – و برای بعضی کشورهای در حال توسعه – نسبتا آسان است، بیش از هرچیز به این دلیل که ارزان تمام می‌شوند. هر نیروگاه هسته‌ای به‌طور متوسط ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دلار هزینه دارد. ضمن این‌که اقتصاد دولتی چین می‌تواند نیازهای مالی و کنترلی لازم را هم برآورده کند.

چنین سرمایه‌گذاری عظیمی به منابع مالی درازمدت احتیاج دارد. منابعی که به گفته سسیلیا تم از آژانس بین‌المللی انرژی، "بانک‌های چین با کمال میل تأمین می‌کنند".

بعضی از کشورهای خاورمیانه هم به دنبال ساخت رآکتور هسته‌ای‌اند، از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی، که چون حکومت‌های خودکامه دارند، کارشان راحت‌تر است.

کشورهای اروپای مرکزی و شرقی هم عموما به دنبال افزایش ظرفیت رآکتورهای هسته‌ای‌شان هستند، از جمله مجارستان، رومانی و اوکراین. لهستان هم که تا حالا انرژی هسته‌ای نداشته، می‌خواهد به این جرگه بپیوندد. خیلی از این کشورها شدیدا به ذغال‌سنگ وابسته‌اند و برای پایین آوردن میزان آلاینده‌های کربنی‌شان به انرژی‌های پاک‌تر نیاز دارند.

از این گذشته، آن‌طور که پیتر آزبالدستون از گروه مشاوران انرژی وود مکنزی می‌گوید، برای بسیاری از این کشورها انرژی هسته‌ای "گزینه مناسبی‌ست که منابع انرژی‌شان را متنوع کنند، به‌خصوص با توجه به وابستگی‌شان به گاز روسیه".

ترکیه هم جزو کشورهایی است که برای اولین بار می‌خواهد به جمع هسته‌ای‌ها بپیوندد ؛ با کمک غول هسته‌ای روسیه، روس‌اتم.

هزینه هنگفت

ماجرا در بازارهای آزاد اروپای غربی و ایالات متحده زمین تا آسمان فرق می‌کند. در این کشورها، حتی جایی که اراده سیاسی باشد، تأمین منابع مالی به این سادگی‌ها نیست.

هزینه ساخت نیروگاه هسته‌ای سرسام‌آور است. برای مثال، شرکت انرژی ای‌.دی.اف تخمین زده نیروگاه جدیدش در بریتانیا (هینکلی پوینت) حدود ۲۴ میلیارد دلار تمام شود. اما تخمین اتحادیه اروپا نزدیک به ۳۶ میلیارد دلار است. بدیهی‌ست که هیچ شرکت خصوصی نمی‌تواند به تنهایی چنین تعهدی بدهد، به‌ويژه آن‌که حدود ده سال طول می‌کشد نیروگاه عملیاتی شود و سود بدهد.

ضایعات هسته‌ای

نود درصد ضایعات یک نیروگاه هسته‌ای، که به ‌‌آن "ضایعات سطح پایین" می‌گویند، حدود یک درصد مواد رادیواکتیو نیروگاه را در خود دارد. خلاص شدن از این ضایعات آسان است. سه درصد ضایعات یک نیروگاه هسته‌ای، که به آن "ضایعات سطح بالا" می‌گویند، حدود ۹۵ درصد مواد رادیواکتیو نیروگاه را در خود دارد. یک نیروگاه هسته‌ای معمولی حدود ۶۰ سال کار می‌کند. میزان ضایعات سطح بالایی که در این مدت تولید می‌شود حدودا به اندازه یک استخر شنای قهرمانی است. چندین هزار سال طول می‌کشد تا رادیواکتیویته ضایعات سطح بالا به سطح اورانیومی که به عنوان سوخت در نیروگاه به کار رفته بود برسد. هیچ جای دنیا جایی که برای نگه داشتن دائم ضایعات سطح بالا باشد وجود ندارد.

منبع: انجمن هسته‌ای جهانی

دولت بریتانیا بعد از سال‌ها مذاکره با شرکت‌های انرژی مختلف توانست ایی.دی.اف را برای سرمایه‌گذاری راضی کند، اما با این شرط که ایی.دی.اف اجازه داشته باشد برق تولیدی نیروگاه را با قیمتی معین بفروشد، حتی اگر آن قیمت بالاتر از قیمت روز بازار باشد. حتی با وجود این ضمانت هم ایی.دی.اف زمانی قرارداد را امضاء کرد که حمایت چینی‌ها را هم جلب کرد. با تمام این اوصاف هنوز هم تصمیم نهایی برای سرمایه‌گذاری ارایه نشده است.

البته این ماجرا مختص بریتانیا نیست. در فرانسه هم نیروگاه فلامان‌ویل – که اولین نیروگاه جدید اتمی این کشور در ۱۵ سال گذشته است – تا این لحظه سه سال از برنامه عقب است و به مراتب بیش از بودجه اولیه خرج برداشته. وضع رآکتور جدید فنلاند هم بهتر از این است، هم از برنامه عقب است، هم میلیاردها دلار بیش از بودجه پول صرف‌اش شده است.

آقای کاب می‌گوید این رآکتورها اولین رآکتورهایی هستند که از فن‌آوری ایی.پی.آر استفاده می‌کنند، که یک فن‌آوری جدید است. به همین خاطر مشکلات‌شان بیشتر است. اما در ساخت نیروگاه‌های بعدی قاعدتا کار باید آسان‌تر بشود.

هرچه هست، به‌قول آقای آزبالدستون، این نیروگاه‌ها "تبلیغ مناسبی برای فن‌آوری ایی.پی.آر نیستند".

در آمریکا، دولت ناچار شد برای آن‌که سرمایه ساخت نیروگاه‌های جدید تأمین شود، میلیاردها دلار وام را تضمین کند. و البته این‌جا هم هر پنج نیروگاه در حال ساخت از برنامه عقبند. برنامه دولت آمریکا این است که با هم‌کاری صنعت هسته‌ای، رآکتورهای کوچکتر بسازد که هم انعطاف بیشتری دارند، هم خرج‌شان از رآکتورهای رایج به‌مراتب کمتر است.

اما همان‌‌طور که آقای آزبالدستون می‌گوید، "سخت‌ترین آزمون فن‌آوری هسته‌ای کماکان تکمیل نیروگاه در زمان مقرر و با بودجه مقرر است".

'مخاطرات ذاتی'

گرداندن نیروگاه هسته‌ای بعد از تکمیل پروژه نسبتا ارزان است. پلوتونیوم در دنیا فراوان است و اگر بر مبنای واحد انرژی آزادشده بسنجیم، از سوخت‌های فسیلی ارزان‌تر است.

اما اگر هزینه ساخت را هم در نظر بگیریم، انرژی هسته‌ای به‌هیچ‌وجه ارزان‌ترین انرژی نیست. در اروپا حتی از ذغال سنگ و گاز گران‌تر است – حتی با احتساب هزینه آلاینده‌های کربنی. انرژی هسته‌ای از انرژی باد و در بسیاری کشورها از انرژی خورشیدی هم گران‌تر تمام می‌شود.

اما مسائل مالی تنها مسئله انرژی هسته‌ای نیست. فاجعه فوکوشیما نمونه‌ای است که بار دیگر – ۲۵ سال بعد از فاجعه چرنوبیل – یادآوری کرد بهره‌برداری از انرژی هسته‌ای چه مخاطراتی دارد. پیشرفت‌های فن آوری شکافت هسته را امن‌تر از پیش کرده، اما خطر نشت از رآکتور را هیچ‌گاه نمی‌توان صد درصد رد کرد.

موضوع دیگر ضایعات هسته‌ای است. هیچ جای دنیا امکانات یا فضای ثابتی که برای نگه‌داری همیشگی از ضایعات سوخت هسته‌ای ساخته شده باشد، وجود ندارد. به باور خانم تم، "اگر صنعت (هسته‌ای) بتواند راهی برای نگه‌داشتن ضایعات پیدا کند، مردم هم انرژی هسته‌ای را بهتر می‌پذیرند".

اما بعید است در آینده نزدیک چنین راه‌حلی پیدا شود. آن‌طور که آقای کاب می‌گوید نقاطی در سوئد و فنلاند در نظر گرفته شده، اما همین‌ها هم تا عملی شدن "یکی دو دهه" کار دارند.

فعالان محیط‌زیست می‌گویند با توجه به هزینه‌های بالا و مخاطرات ذاتی انرژی هسته‌ای، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر معقول‌تر است. به‌نظر می‌رسد پر بیراه هم نمی‌گویند.

بدون انرژی هسته‌ای: آلمان

سال ۲۰۰۰ میلادی بود که دولت آلمان تصمیم گرفت به‌مرور انرژی هسته‌ای را کنار بگذارد. طبق برنامه، قرار است سال ۲۰۲۲ آخرین رآکتور هم تعطیل شود. آن زمان نیروی پیش‌برنده این طرح حزب سبز آلمان بود، اما حالا همه احزاب از آن حمایت می‌کنند. بنابراین، آن‌طور که پروفسور کلودیا کمفرت، رئیس بخش انرژی مؤسسه تحقیقات اقتصادی آلمان، می‌گوید، سیاست فعلی تغییر نخواهد کرد.

نکته مهم این است که اکثریت قاطع مردم آلمان هم با این سیاست موافقند.

به گفته پروفسور کمفرت، برنامه دولت آلمان این است که کمبود ناشی از بستن نیروگاه‌های هسته‌ای را "عمدتا با انرژی‌های تجدیدپذیر" جبران کند. فرض مقام‌های آلمانی این است که انرژی‌های تجدیدپذیر، و البته نیروگاه‌های گازی، نیاز انرژی این کشور را برطرف می‌کند.

البته بهره‌وری بالا، مدیریت تقاضا، و ذخیره انرژی هم عواملی است که در موفقیت این طرح نقشی اساسی بازی می‌کند.

با این حال کنار گذاشتن انرژی هسته‌ای بدون دردسر هم نبوده: مصرف ذغال‌سنگ بالا رفته و قبض‌های برق به خاطر یارانه انرژی‌های تجدید‌پذیر گران‌تر شده. اما آلمانی‌ها معتقدند این دردسر مقطعی در برابر نفع بهره‌‌برداری درازمدت از انرژی‌های پاک و ارزان، چیزی نیست.