یک‌ماهگی برگزیت؛ خرچنگ، ساندویچ و پیچ امین‌الدوله

در یک ماهی که از تکمیل فرآیند برگزیت گذشته، نه صف درازی از کامیون‌ها در دو سوی کانال مانش ایجاد شد، نه قفسه‌های همه سوپرمارکت‌ها خالی ماند، و نه شرکت‌ها و کارخانه‌ها دسته دسته کرکره‌ها را پایین کشیدند. بعضی‌ها این را نشانه موفقیت دولت بریتانیا در خروج از اتحادیه اروپا می‌دانند، ولی تقریباً هر روز هم گزارش‌هایی درباره انواع و اقسام مشکلات برای مردم و کسب‌وکارها منتشر می‌شود.

از اول ژانویه ۲۰۲۱ که بریتانیا از اتحادیه گمرکی و بازار واحد اتحادیه اروپا خارج شد، خیلی‌ها در بریتانیا و حتی بقیه اروپا 'تغییر' را - معمولاً به صورت هزینه‌های جدید و دردسرهای کوچک و بزرگ - احساس کرده‌اند.

دولت بوریس جانسون می‌گوید این‌ها 'مشکلات جا افتادن' است و آن‌ها را به 'دردسرهای دندان درآوردن' برای یک کودک خردسال تشبیه کرده است.

ماهیگیران خشمگین، ماهی‌های 'خوشحال'

صنعت ماهیگیری بریتانیا قرار بود یکی از برندگان اصلی برگزیت باشد و با 'پس گرفتن اختیار آب‌ها' سهمیه صید اروپایی‌ها در آب‌های بریتانیا به تدریج به صیادان بریتانیایی منتقل شود. ولی تا این‌جا که مقررات تجاری پسابرگزیت ماهیگیران را از همه خشمگین‌تر کرده است.

طبق پیمان تجاری بریتانیا با اتحادیه اروپا، صادرات و واردات کالاها از عوارض گمرکی معاف باقی مانده است. ولی این پیمان، موانعی 'غیرتعرفه‌ای' جلوی پای صادرکنندگان گذاشته و افزایش کاغذبازی‌های زمان‌بر، هزینه‌های تجارت را بالا برده است.

این کند شدن فرآیند صادرات، کار را برای صیادان صدف، میگو و خرچنگ دشوار کرده است؛ صیادانی که بیشتر محصولشان را به کشورهایی نظیر هلند، فرانسه و اسپانیا صادر می‌کنند و صیدشان باید زنده و تازه به دست مشتری برسد.

صیادی که قبلاً تنها لازم بود یک فرم را پر کند، حالا باید در مواردی بیش از ۴۰ سند مختلف تهیه کند تا نشان دهد که محصولش مطابق قوانین و استانداردهای اتحادیه اروپاست.

به گفته شرکت‌های ماهیگیری، گرفتن انواع گواهی‌ها و تأییدیه‌ها در کنار بازرسی‌های گمرکی باعث شده محصول روی دستشان بماند و به موقع به مقصد نرسد و هشدار داده‌اند که این وضعیت ممکن است باعث ورشکستگی‌شان شود.

همین است که هجدهم ژانویه چند شرکت ماهیگیری عموماً اسکاتلندی، تریلی‌هایشان را راهی به مرکز لندن فرستادند تا جلوی پارلمان بریتانیا و دفتر نخست‌وزیر، به این وضعیت اعتراض کنند.

دولت بریتانیا قول داده ۲۳ میلیون پوند (۳۱ میلیون دلار) برای جبران خسارت‌های ماهیگیران اختصاص دهد.

جیکوب ریس‌ماگ، معاون پارلمانی دولت هم در پاسخ به انتقادهای احزاب مخالف در مجلس گفت: 'نکته کلیدی این است که ما ماهی‌هایمان را پس گرفتیم. آن‌ها حالا بریتانیایی‌اند و از این بابت خوشحالند.'

این‌گونه مشکلات به صنعت ماهیگیری محدود نمی‌شود. مخارج گذر از موانع غیرتعرفه‌ای صادرات به اتحادیه اروپا، در کنار بالا رفتن هزینه‌های حمل‌ونقل (به دلیل معطل شدن بار در گمرک) به بخش‌های دیگری هم فشار آورده است. برای نمونه بعضی از پرورش‌دهندگان گوسفند می‌گویند دیگر صادرات به اروپا برایشان نمی‌صرفد و ممکن است مجبور به کاهش تولید و اخراج کارکنانشان شوند.

بعد از پس گرفتن، بسوزان

فقط تولیدکنندگان و عمده‌فروشان نیستند که حالا با عواقب خروج بریتانیا از ساختارهای اقتصادی اتحادیه اروپا دست و پنجه نرم می‌کنند. قوانین جدید، خرده‌فروشان آنلاین و مشتریانشان را هم غافلگیر کرده است.

'بازار واحد' اتحادیه اروپا، خرید لباس، لوازم خانگی و حتی مواد غذایی از فروشندگانی در کشورهای دیگر عضو اتحادیه را به امری عادی و بی‌دردسر تبدیل کرده بود.

ولی از شروع سال ۲۰۲۱، بریتانیایی‌هایی که از شرکت‌هایی در اروپا خرید می‌کنند، و نیز اروپایی‌هایی که از بریتانیا سفارش می‌دهند، با پدیده جدیدی مواجه شده‌اند: پستچی به جای بسته، یک صورت‌حساب مالیاتی تحویلشان می‌دهد. صورت حسابی که گاهی بیش از یک سوم ارزش بسته‌شان است و شامل عوارض گمرکی، مالیات بر ارزش افزوده و کارمزد شرکت حمل مرسوله است.

این باعث شده بعضی از مشتریان از تحویل گرفتن بسته‌هایشان خودداری کنند و خریدهای مرجوعی، در انبارها روی هم تلنبار شود. بعضی از فروشندگان لباس گفته‌اند هزینه بازگرداندن محصولاتشان به بریتانیا آن‌قدر بالاست که برایشان بصرفه‌تر است که آن‌ها را بسوزانند.

بعضی از فروشگاه‌های آنلاین در بریتانیا و اتحادیه اروپا هم گفته‌اند دیگر به مشتریان در طرف دیگر کالا نمی‌فروشند. یک تولیدکننده پنیر در توضیح این تصمیم گفته برای فرستادن هر بسته پنیر ۲۵ تا ۳۰ پوندی به یک مشتری در اتحادیه اروپا، باید ۱۸۰ پوند خرج گرفتن گواهی بهداشتی مورد تأیید دامپزشک کند.

بعضی از خرده‌فروشان بریتانیایی می‌گویند دولت به آن‌ها توصیه کرده شرکتی در اتحادیه اروپا ثبت کنند و خریدهای مشتریان اروپایی را از مرکز پخششان در داخل اتحادیه برایشان بفرستند تا نیازی به اظهارنامه گمرکی و تهیه مجوز نباشد و هزینه‌ای اضافی به خریدار تحمیل نشود.

ولی چنین تصمیمی می‌تواند به ایجاد شغل و سرمایه‌گذاری شرکت‌های بریتانیایی در اتحادیه اروپا منجر شود. وزارت تجارت بین‌المللی بریتانیا گفته چنین توصیه‌ای، مطابق 'سیاست دولت نیست.'

پیچ امین‌الدوله قدغن

از آغاز مذاکرات بر سر خروج برگزیت، نحوه نامرئی نگه داشتن مرز ایرلند شمالی (که بخشی از بریتانیاست) با جمهوری ایرلند (که عضو اتحادیه اروپاست) یکی از دشوارترین بخش‌های گفت‌وگوها بود.

راه حلی که در نهایت در توافقنامه خروج در نظر گرفته شد، این بود که ایرلند شمالی از بسیاری از قوانین و مقررات اتحادیه اروپا پیروی کند تا به بازرسی‌های گمرکی در مرز شمال و جنوب جزیره ایرلند نیازی نباشد. این بازرسی‌ها به جای آن، در بندرها و موقع حمل و نقل کالا از بقیه مناطق بریتانیا به ایرلند شمالی انجام می‌شود.

این پروتکل که تازه از اول ژانویه به اجرا گذاشته شده، عملاً به این معناست که فرآیند انتقال کالا از بخشی از بریتانیا (انگلستان، اسکاتلند یا ولز) به بخش دیگری از این کشور (ایرلند شمالی) شبیه به صادرات کالا به کشوری در اتحادیه اروپاست و علاوه بر پر کردن اظهارنامه گمرکی، باید مجوزهای مختلفی هم بگیرند.

علاوه بر این، اختلاف مقررات باعث شده انتقال بعضی از گونه‌های گیاهی نظیر بلوط و پیچ امین‌الدوله از بقیه بریتانیا به ایرلند شمالی ممنوع شود و به دلیل هزینه و زمان بازرسی‌های بهداشتی، بعضی شرکت‌ها به فکر توقف فرستادن محصولات گیاهی‌شان به ایرلند شمالی بیفتند.

در کنار این، بار سنگین بروکراسی اداری و گمرکی انتقال کالا باعث شده بعضی از فروشگاه‌های زنجیره‌ای بریتانیا تصمیم بگیرند طیف محدودتری از محصولاتشان را در شعبه‌هایشان در ایرلند شمالی عرضه کنند.

اولین مانع در 'مرز نامرئی'

هنوز یک ماه از اجرای پروتکل ایرلند شمالی نگذشته بود که اختلاف بین اتحادیه اروپا و شرکت داروسازی استرازنیکا، منجر به تنشی شدید اما کوتاه‌مدت بین این اتحادیه و بریتانیا شد.

اتحادیه اروپا اعلام کرد که می‌خواهد با استفاده از ماده ۱۶ پروتکل، مرز شمال و جنوب ایرلند را ببندد تا جلوی صادرات واکسن کووید-۱۹ ساخت استرازنیکا از اتحادیه اروپا به ایرلند شمالی و بقیه بریتانیا را بگیرد.

این تصمیم خشم تمام طیف‌های سیاسی در بریتانیا و ایرلند شمالی را برانگیخت و خیلی زود اتحادیه اروپا با عقب‌نشینی از این تهدید، تصمیم گرفت راه دیگری برای وادار کردن استرازنیکا به تحویل سریع‌تر واکسن پیدا کند.

'به برگزیت خوش آمدید'

در اولین روزهای ژانویه، یک شبکه تلویزیونی هلند گزارشی را پخش کرد که نشان می‌داد مأموران گمرک این کشور، خودروها و تریلی‌هایی را که سوار بر کشتی از بریتانیا آمده بودند، می‌گردند؛ نه به دنبال مواد مخدر یا کالای قاچاق، بلکه در جست‌وجوی مواد غذایی.

بردن هر گونه مواد غذایی از یک طرف به طرف دیگر، صادرات محسوب می‌شود و بدون داشتن گواهی بهداشت و مجوز، ممنوع است. البته بعضی مواد نظیر شیرخشک نوزاد، نان، شکلات و زیتون حاوی ماهی از این مقررات مستثنی هستند.

ممنوعیت آن‌قدر جدی است که مأموران حتی ساندویچ خانگی یک راننده کامیون را هم توقیف کردند. مأمور در پاسخ به درخواست راننده کامیون برای پس گرفتن نان ساندویچش، به او گفت: 'به برگزیت خوش آمدید قربان. من معذرت می‌خواهم.'

نیمه پر لیوان

مشکلات و دردسرهایی که در یک ماه گذشته پیش آمده، آن‌قدرها هم غیر قابل پیش‌بینی نبوده‌اند.

به هر حال، پیمان تجاری جدید بریتانیا و اتحادیه اروپا، بسیار محدودتر از عضویت در اتحادیه است. این قرارداد احتمالاً تنها توافقنامه تجارت آزاد تاریخ است که از زمان به اجرا درآمدنش، موانع تجاری نسبت به قبل بیشتر می‌شوند و نه کمتر.

ولی این پایان راه نیست. مکانیزم‌هایی در این پیمان برای بازبینی و تغییرش در نظر گرفته شده و دو طرف ممکن است دیر یا زود تصمیم بگیرند از آن‌ها استفاده کنند.

دولت بریتانیا معتقد است که ترک اتحادیه اروپا فرصت‌های جدیدی برای این کشور ایجاد می‌کند و با عادت کردن مردم و بخش خصوصی به شرایط جدید، کم‌کم مشکلات هم مرتفع می‌شوند.

بعضی‌ها انتظار داشتند که پس از خروج، صنایع تصمیم بگیرند به اتحادیه اروپا نقل مکان کنند. ولی تصمیم نیسان - خودروساز ژاپنی - به حفظ خط تولیدش در ساندرلند در شمال شرق انگلستان، مقام‌های بریتانیا را دلگرم کرده که ممکن است پیش‌بینی‌های بدبین‌ترین منتقدان برگزیت غلط از آب دربیاید.

بیشتر بخوانید: