نمایش دموکراسی؛ وجه نمادین انتخابات در سیاست خارجی

تلویزیون دولتی ایران معمولا کنار صندوق‌های رای با کسانی گفتگو می‌کند که می‌خواهند با رای خود مشت محکمی به دهان آمریکا بزنند یا پشتیبانی‌ و وفاداری‌شان به نظام را اعلام کنند. تصویری که صدا و سیمای ایران از انگیزه رای دهندگان عرضه می‌کند وجه نمادین صندوق‌های رای را بازتاب می‌دهد. بخشی از این تبلیغ تلویزیونی با هدف مشروعیت بخشی در داخل انجام می‌شود اما استراتژیست‌های جمهوری اسلامی بیشتر علاقه‌ دارند از این طریق به جامعه جهانی بقولانند که از حمایت و پیشتیانی مستمر و روز‌افزون مردمی برخوردار هستند.

توافق اتمی و صندوق رای

حسن روحانی رییس جمهوری ایران تاکنون بارها بر وجه نمادین انتخابات در سیاست خارجی انگشت گذاشته و گفته که پیشرفت در مذاکره هسته‌ای و به فرجام رسیدن آن ناشی از رای مردم در انتخابات سال ۱۳۹۲ بوده است. او در زمان رقابت‌های انتخابات ریاست جمهوری٬ وعده خروج ایران از انزوای بین‌المللی را داده بود که با توافق اتمی بخش عمده‌ای از این وعده محقق شد. حالا در اتاق فکرهای نزدیک به دولت صحبت از کسب پیروزی در انتخابات مجلس شورای اسلامی است. سنگری که در صورت فتح شدن احتمالا مسیر سیاست خارجی دولت را در نیمه دوم عمرش هموار‌تر خواهد کرد.

مجلس شورای اسلامی البته نقش تعیین‌کننده‌ای در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ندارد اما دستکم در دو سال گذشته دست‌اندازهای جدی را برای استراتژی‌ روابط خارجی دولت ایجاد کرده است. مهم‌ترین چالش بر سر بررسی توافق اتمی بود که علاوه بر صف‌بندی‌های همیشگی به درگیری‌های لفظی حاد منجر شد و برخی از نمایندگان منتقد توافق از احساس سرخوردگی خود گفتند و کار حتی به جایی رسید که "علی اصغر زارعی" نماینده اصولگرای تهران روز ۲۱ مهرماه در صحن علنی مجلس نسبت به آنچه "بی‌آبرو" شدن این نهاد می‌دانست٬ گریه کرد.

حالا در فاصله کمتر از دو ماه مانده به انتخابات مجلس نشانه‌ها حاکی از نزدیک‌شدن میانه‌روهای نزدیک به دولت و اصلاح‌طلبان با بخشی از جریان اصولگرای میانه‌روست که همگی هدف تضعیف اصولگرایان تندرو را تعقیب می‌کنند. ائتلاف در حال شکل‌گیری فعلی در صورت موفقیت می‌تواند ترکیب مجلس را دستخوش تغییر جدی کند و اثر مستقیم خود را بر برنامه‌های دولت در زمینه سیاست خارجی نیز بگذارد. شاید بعد از مشخص شدن ترکیب مجلس آینده خیال "محمدجواد ظریف" وزیر امورخارجه هم آسوده تر باشد و دیگر لازم نباشد که او برای موضوع‌هایی نظیر راه رفتن با وزیر امورخارجه آمریکا یا دست دادن به رییس جمهوری آمریکا به نمایندگان مجلس توضیح بدهد.

نگاه واشنگتن به بهارستان

گزارشهای متعددی در هفته‌های اخیر منتشر شده که مضمون آن تمایل آمریکایی‌ها به روی کار آمدن حامیان دولت روحانی در انتخابات مجلس است. برای نمونه بعد از آزمایش‌های موشکی اخیر ایران٬ باب کروکر رییس کمیته روابط خارجی سنای آمریکا در نشست "وضعیت اجرای برجام و مسائل مربوطه" که روز ۲۷ آذرماه برگزار شد٬ گفت که دولت اوباما بابت این آزمایش‌ها به ایران سهل گرفته تا چشم انداز‌ها و دورنماهای انتخاباتی دولت حسن روحانی در انتخابات مجلس تقویت شود.

رسانه‌های اصولگرا هم مرتب این گزارش‌ها را برجسته می‌کنند با این هدف که سیاست‌های دولت را در راستای منافع آمریکا معرفی کنند. با این حال چندان غیرطبیعی نیست که ایالات متحده و سایر قدرت‌های غربی از روی کار آمدن میانه‌روها و اصلاح طلبان در انتخابات‌ آینده مجلس استقبال کنند. قدرت‌یابی میانه‌روها به معنای یکدست‌تر شدن نظام تصمیم‌گیری در جمهوری اسلامی پیرامون توافق اتمی است و می‌تواند اجرای این توافق را با اطمینان خاطر بیشتری توام کند. قدرت میانه‌روها در مجلس حتی می‌تواند به تصویب قوانینی برای مشارکت شرکت‌های خارجی در اقتصاد ایران بینجامد و علاوه بر آن زمینه‌ سفرهای پارلمانی و اتاق‌های دوستی را ایجاد کند.

ابتدای امسال یعنی روز ۲۰ فروردین و در بحبوحه مذاکرات اتمی گروهی از نمایندگان پارلمانی آلمان به تهران آمدند و روز ۲۹ آبان نیز هیات پارلمانی انگلیس میهمان نمایندگان در ایران بودند. انتظار می‌رود که روند این گونه‌ همکاری‌های پارلمانی در صورت روی کار آمدن میانه‌روها افزایش پیدا کند. موضوع‌های استراتژیک سیاست خارجی اما کماکان خارج از اختیار و تصمیم‌گیری مجلس خواهد بود و نهادهای بالادستی نظیر شورای عالی امنیت ملی و وزارت‌ امورخارجه اختیار امور را به عهده خواهند داشت هرچند که در موارد خاص نظیر توافق اتمی نظر نهایی آیت الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی تعیین کننده است‌. نظری که اصطلاحا در ادبیات سیاسی ایران با عنوان "تصمیم نظام" به کار می‌رود.

نمایش دموکراسی در منطقه

دشوارهای پیش روی سیاست خارجی ایران حتی بعد از به دست آمدن توافق اتمی کماکان قابل توجه است. تنش‌ها با غرب تا حد زیادی کاهش یافته اما در عوض دامنه اختلاف‌ها با کشورهای عرب همسایه در وضعیت کم سابقه‌ای قرار گرفته است. ایران معمولا در مواجهه ایدئولوژیک با کشورهای همجوار سعی در تبلیغ نظام انتخاباتی خود دارد و بنابراین وجه نمادین صندوق‌های رای در این زمینه هم کارکرد خواهد داشت.

در دعوای متاخری که با عربستان ایجاد شده است باید انتظار داشت که ایران سازوکار انتخاباتی خود را به رخ ریاض بکشد و خود را به عنوان یک نظام متکی به آرای مردم معرفی کند. اهمیت این تبلیغات البته در زمین واقعی سیاست خارجی محدود خواهد بود و فراتر از جنبه‌های تبلیغاتی نمی‌رود.

هر دو کشور از سوی نهادهای بین‌المللی متهم به عدم رعایت حقوق بشر و سازوکارهای انتخابات دموکراتیک هستند و اما در عین حال از تبلیغ ارزش‌های سیاسی خود هم فروگذار نمی‌کنند. در شرایطی که کشورهای منطقه از افغانستان و عراق گرفته تا سوریه و یمن درگیر تنش‌ و جنگ داخلی هستند ایران از طریق برگزاری انتخابات مشتاق است که ثبات سیاسی داخلی‌اش را به رخ همسایگان بکشد و قدرت‌های جهانی را هم متقاعد کند که به سهم ایران در مناسبات منطقه‌ای پایبند باشند.