اعتراضات دانشجویی ترکیه؛ جدال بر سر واپسین سنگرهای نهادهای مدنی

در هفته‌های اخیر با انتصاب رئیس دانشگاه بوغازیچی استانبول از سوی دولت، مسئله استقلال دانشگاه‌ها و رويارويی با علوم انسانی به سر تيتر رسانه‌ها و موضوع اصلی درگیری دولت ترکیه و مخالفان تبديل شده است. در مطلب پيش‌رو مهدی شبانی و امیرارسلان صحت با نگاهی به اعتراضات این دانشگاه مروری کرده‌اند بر مصائب جامعه مدنی ترکیه، سير آزادی‌های آکادمیک و بحران علوم انسانی در این کشور.

پس از کودتای ناموفق سال ۲۰۱۶ و اعلام وضعیت اضطراری، دست‌اندازی دولت ترکیه به نهادهای مدنی و مستقل شتاب فزاینده‌ای گرفته است. فشار بر احزاب و دستگیری فعالان سیاسی، بسته‌ شدن روزنامه‌ها و رسانه‌های مخالف، دستگیری امضاکنندگان بیانیه "ابتکار دانشگاهیان برای صلح" و انتخاب قیم برای شهرداری‌های مناطق کردنشین از جمله اقدامات دولت برای کنترل نهادهای مدنی بوده است. اما آخرین اقدام دولت برای در دست گرفتن و کنترل دانشگاه‌های ترکیه با اعتراضات جدی فعالین مدنی روبرو شده است.

در اولین روز سال نوی میلادی، رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه با حکمی رئیس دانشگاه "بوغازیچی" را تغییر داد. آخرین باری که ریاست این دانشگاه توسط دولت منصوب شده بود به پس از کودتای سال ۱۹۸۰ بازمی‌گشت.

این حکم به عرصه درگیری جدیدی بین مخالفان ترکیه و دولت آقای اردوغان بدل شده است: از یک سو مخالفان، این اقدام را تلاش دولت برای دست‌اندازی و کنترل آخرین نهادهای مستقل باقی مانده در جامعه ترکیه دانستند و از سویی دیگر حامیان دولت این اعتراضات را اقداماتی "تروریستی" خواندند. این اعتراضات از دانشگاه فراتر رفته است و اکنون هم برای مخالفان و هم برای حکومت به نوعی خاطره اعتراضات "پارک گزی" را زنده می‌کند.

اعتراض دانشجویان و اتهام تروریسم

در شب سال نو و پس از انتصاب رئیس جدید این دانشگاه، دانشجویان و اساتید این دانشگاه با هشتگ "دانشگاه قیم نمی‌خواهد" به این تصمیم آقای اردوغان که یکی از اعضای حزب عدالت و توسعه را -بی‌آنکه از اعضای هیئت‌علمی این دانشگاه باشد- برای سرپرستی این دانشگاه برگزیده است اعتراض کردند. این هشتگ در روز اول به ترند اول ترکیه بدل شد اما از روز چهارم این اعتراضات به خیابان‌های اطراف دانشگاه کشیده شده و دانشجویان با شعارهایی مانند "دانشگاه مال ماست" و "دانشجویان داخل، رئیس انتصابی خارج" اعتراض خود را به این انتصاب نشان دادند.

نیروهای امنیتی و پلیس هم این درهای این دانشگاه را بسته و مانع از ورود دانشجویان به دانشگاه شدند. این موضوع باعث درگیری‌ فیزیکی بین نیروهای امنیتی و دانشجویان شده و فضا رادیکال‌تر شد. بخشی از دانشجویان در مخالفت با پلیس شعارهایی نظیر "مرگ بر پلیس" و "پلیس قاتل" سر دادند.

این شعارها و فضای رادیکال این تجمعات، گروه‌های طرفدار حزب عدالت و توسعه را بسیج کرد تا با منتسب کردن معترضان به پ‌ک‌ک و حزب دموکراتیک خلق‌ها این اعتراضات را حرکتی "تروریستی" بخوانند. سلیمان سویلو وزیر کشور ترکیه در واکنش به این درگیری‌ها با این ادعا که معترضان از دانشجویان این دانشگاه نیستند، گفت: "پلیس در اجازه ورود ندادن به کسانی که به گروه‌های تروریستی مرتبطند کار درستی انجام داده است. یعنی می‌گویید دانشگاه را به کسانی که سرود گروه تروریستی را می‌خوانند تسلیم کنند؟… به عنوان دولت ترکیه و با حمایت‌های ملت عزیزمان و اختیاراتی که قانون به ما داده است، کسانی را که سعی در برهم زدن نظم و امنیت عمومی دارند تحمل نخواهیم کرد".

در پی این تحولات نیروهای پلیس نیز با حمله به خانه‌های برخی از معترضان، آنها دستگیر و طی بیانیه‌ای اعلام کردند که این افراد دانشجو نبوده‌اند. اما وکلای دستگیرشدگان اظهارت پلیس را دروغ محض خواندند.

در نهایت در حالی که دانشجویان در بیرون دانشگاه اعتراض می‌کردند، درون دانشگاه مراسم تودیع و معارفه سرپرست جدید برگزار شد. در این مراسم اساتید دانشگاه هنگام معرفی رئیس جدید به وی پشت کردند و این‌گونه همراهی خود را با دانشجویان نشان دادند.

احمد داووداغلو نخست‌ وزیر سابق ترکیه که فارغ‌التحصیل همین دانشگاه است با تشبیه فضای فعلی به دستبند زدن به دانشگاه‌ گفت: "بیشتر ممنوعیت‌های دهه ۹۰ دوباره برقرار شده است. در بحث‌ها و درگیری‌ها بر سر حجاب و حوادث دانشگاه‌های بوغازیچی و شهیر، تهدید آزادی‌ها توسط حاکمیت دیده می‌شود."

رجب طیب اردوغان اما در سخنرانی خود پس از نماز جمعه این هفته با متهم کردن بعضی احزاب مخالف به ارتباط با آنچه گروه‌های تروریستی خواند، گفت: "این وضعیت کار تروریست‌هاست. این‌ها دانشجو نیستند. مطابق قانون رئیسی منصوب شده است. خارج از روال قانونی هم منصوب نشده است. وقتی به گذشته او نگاه می کنیم، او یکی از دوستان ماست که در همین دانشگاه رشد کرده است... و من ایمان دارم که بسیار موفق خواهد بود".

دانشگاه بوغازیچی؛ نگرانی از غرب‌گرایی در علوم انسانی

اما چرا جنجال بسیاری بر سر دانشگاه بوغازیچی در گرفت؟ پاسخ این سوال را باید در هویت مستقل این دانشگاه و جایگاه مرکزی آن در علوم انسانی ترکیه جستجو کرد. رشته‌های علوم انسانی این دانشگاه در سال‌های اخیر اعتبار قابل توجهی در سطح ملی و جهانی به دست آورده است. از جمله فارغ التحصیلان این دانشگاه می‌توان به احمد داووداوغلو و تانسو چیللر نخست وزیران پیشین ترکیه و نوری بیلگه‌جیلان برنده دو بار فستیوال فیلم کن اشاره کرد. همچنین در کادر تصمیم گیری تمام احزاب ترکیه فارغ‌التحصیلانی از دانشگاه بوغازیچی حضور دارند و اخبار مربوط به این دانشگاه تقریبا در اکثر روزنامه های معتبر محلی و منطقه ای بازتاب می‌یابد.

این دانشگاه که اولین دانشگاه آمریکایی خارج از ایالات متحده بوده است، در سال ۱۸۶۳ با حمایت یک تاجر آمریکایی و به نام وی با عنوان روبرت کالج افتتاح شد. این دانشگاه برای بیش از ۱۰۰ سال توسط آمریکایی‌ها اداره می‌شد. از سال ۱۹۷۱ مدیریت این دانشگاه به دولت ترکیه واگذار شده است اما رویه‌ها و سنت‌های این دانشگاه تغییرات چندانی نکرد.

یکی از سنت‌های این دانشگاه پذیرش دانشجو از اقوام و گروه‌های مختلف و همچنین احترام به عقاید گوناگون بوده است. این دانشگاه در سال‌های پایانی دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ که گروه‌های گوناگون سیاسی چپ و راست در ترکیه علیه یکدیگر به تظاهرات مسلحانه و خونین دست می‌زدند از ورود دانشجویان خود به این درگیری‌ها ممانعت کرد. از سوی دیگر در ۱۹۸۰و ۱۹۹۰ که حضور زنان با حجاب در دانشگاه‌ها ممنوع بود، این دانشگاه دانشجویان محجبه را علیرغم فشارهای دولتی می‌پذیرفت.

اما اسلام‌گرایان این دانشگاه را یک دانشگاه نخبه‌گرای غربی که به ترویج غرب‌گرایی در علوم انسانی می‌پردازد قلمداد می‌کنند. رجب طیب اردوغان در سال ۲۰۱۸ درباره این دانشگاه گفته بود: "این دانشگاه به ارزش‌های ملی ترکیه پایبند نیست و از این رو هم نتوانسته است در سطح جهانی به خواست خود برسد".

اما جدا از درگیری‌ها بر سر این دانشگاه، نباید فراموش کرد که در دوران حکمرانی حزب عدالت و توسعه ظرفیت بسیاری از رشته‌های علوم انسانی مانند جامعه‌شناسی کاهش یافته اما در مقابل تعداد دانشگاه‌هایی که رشته الهیات را ارائه می‌دهند افزایش چشمگیری یافته است. بنابر گزارش‌ها، در ۱۵طی سال گذشته تعداد دانشگاه هایی که دوره الهیات را ارائه می‌دهند ۳۳ برابر شده است. این نشان از گرایش آشکار دولت به توسعه اندیشه دینی در مقابل علوم انسانی دارد.

انتصابات؛ رویه‌ای برای کنترل نهاد‌های غیر دولتی

دانشگاه‌ها یکی از مهمترین مراکز حضور مخالفان و به ویژه چپ‌گرایان در ترکیه بوده است. پس از اعتراضات پارک گزی، دولت ترکیه درصدد به دست گرفتن زمام دانشگاه‌ها برآمد. کودتای نافرجام سال ۲۰۱۶ دست حزب حاکم را برای تغییر در رویه انتخاب روسای دانشگاه تغییرات باز کرد.

بر این اساس دستور‌العمل جدید، شیوه انتخابی‌ای که برای برگزیدن رئیس دانشگاه وجود داشت جای خود را به یک شیوه دوگانه بخشید؛ انتخاب درون دانشگاهی و انتصاب بیرونی. بر این اساس، دانشگاه‌ها یک لیست سه نفره به سازمان آموزش عالی داده اما انتخاب نهایی در دستان رئیس‌جمهور است. این‌گونه کنترل حزب حاکم بر دانشگاه‌ها افزایش یافته و ماندگاری این کنترل را سازمان آموزش عالی این کشور با آیین نامه‌های مختلف تضمین می‌کند.

روش دیگری که دولت برای کنترل نه فقط نهادهای علمی بلکه شهرداری‌ها، رسانه‌ها و دیگر سازمان‌های غیردولتی اتخاذ کرده است، تعیین سرپرست است. با این روش که بعد از کودتای ۲۰۱۶ و در قالب وضعیت استثنایی حاکم بر کشور آغاز شد، دولت به راحتی توانست خواست‌های خود را در بسیاری از سازمان‌ها و نهادهای غیر دولتی حاکم کند.

یکی از خواسته‌های مخالفان علاوه بر حذف سیستم انتصابی، حذف نهاد سازمان آموزش عالی کشور است. نهادی که به واسطه آیین‌نامه‌ها و سیستم جذب خود می‌تواند جلوی ورود مخالفان به دانشگاه به عنوان هیئت‌علمی را بگیرد.

این تصمیم دولت برای تعیین سرپرست جدید این دانشگاه پیش از اتمام موعد ریاست فعلی دانشگاه جدای از رویه چند سال اخیر دولت برای در دست گرفتن و کنترل نهادهای غیردولتی، نشانی از تشدید جنگ فرهنگی در ترکیه هم دارد.

علی‌رغم سرکوب‌ها و فشارهای زیادی که فضای دانشگاهی ترکیه در چند سال اخیر متحمل شده است، مخالفان هنوز در دانشگاه‌ها دست بالا دارند. به نحوی که در چند ماه اخیر اذعان به ناتوانی در اداره امور فرهنگی یکی از اصلی‌ترین انتقادات رسانه‌های حامی حزب عدالت و توسعه از دولت بوده است. اکنون تغییر رئیس مهمترین دانشگاه ترکیه در اولین روز سال خبر از رویکرد تندتر حزب حاکم در عرصه فرهنگ و علوم انسانی دارد.

با وجود آنکه به نظر می‌رسد این جنگ فرهنگی در کوتاه مدت به نفع دولت خاتمه یابد اما نگرانی‌های دولت ترکیه از بروز اعتراضات گسترده افزایش یافته است، به ویژه در شرایطی که این کشور با بحران‌های اقتصادی و سیاسی جدی‌ دست و پنجه نرم می‌کند.