بازگشت ثمین باغچه‌بان با 'چهارشنبه سوری'

چهارشنبه سوری امسال با یک رویداد نادر برای دوستداران موسیقی در ایران همراه شد: انتشار آلبوم "چهارشنبه سوری" ساخته ثمین باغچه‌بان (۱۳۸۶-۱۳۰۴).

این آلبوم در واقع بخش دوم از مجموعه "رنگین کمون" است؛ یکی از مشهورترین آثار موسیقی کودک در ایران که در سال ۱۳۵۷ / ۱۹۷۸ با همکاری گروه همسرایان میترا و نوازندگان ارکستر سمفونیک رادیو وین به رهبری توماس کریستین داوید ضبط و منتشر شده بود.

بشنوید: <link type="page"><caption> بخش‌هایی از آلبوم چهارشنبه‌سوری</caption><url href="https://www.youtube.com/watch?v=bEvxCyGFxj0" platform="highweb"/></link>

"<link type="page"><caption> رنگین کمون</caption><url href="https://www.youtube.com/watch?v=EvwqqqMfcwg" platform="highweb"/></link>" ده اثر در خود داشت که بیشتر آنها فضایی شاد و کودکانه داشتند: "روز برف بازی"، "گربه‌ای که مادره"، "کُرَنگِ بلا".... اما در "چهارشنبه سوری" گرچه بازیگوشی‌های کودکانه در گوشه و کنار آثار به گوش می‌رسند، اندوه عمیقی نیز بر بخشی از آهنگ‌ها سایه افکنده است.

ثمین باغچه‌‍‌بان بیشتر این قطعات را در نخستین سال‌های پس از انقلاب در ایران و سپس در تبعید، در ترکیه آفرید. انقلاب و مهاجرت، امکانات اجرایی را از او گرفته بود و خود آهنگساز در زمان حیات، تنها یکی از آهنگ‌های این آلبوم را شنید. فرزندش، کاوه، که او هم استاد آهنگسازی است از سال‌های پایانی زندگی پدر در تلاشی جدی بود که کارها را به ضبط برساند؛ تلاشی که پس از درگذشت پدر جدی‌تر شد ولی چندین سال طول کشید تا به نتیجه برسد.

ببینید: <link type="page"><caption> گفت‌وگو با ثمین باغچه‌بان</caption><url href="http://www.bbc.com/persian/arts/2012/04/120404_l42_vid_baghcheban" platform="highweb"/></link>

رنگین کمانی که رنگ باخت

کاوه باغچه‌بان به بخش فارسی بی بی سی می‌گوید: "زمانی که در حال کار روی آلبوم بودم حس کردم که فضای قطعات از مجموعه "رنگین کمون" فاصله گرفته است. مادرم، اِولین که برای اجرای بخش آواز گروهی در هر دو آلبوم همکاری داشت هم زمانی که نمونه‌های ضبط شده را شنید گفت: "کاوه، این دیگر "رنگین کمون" نیست." به همین خاطر نام آلبوم را "چهارشنبه سوری" گذاشتیم. علاوه بر اینها، پدرم عاشق این جشن بود، در بزرگداشت آن قطعه‌ای نوشته بود و خودش هم در چهارشنبه سوری از میان رفت. فکر می‌کنم او به این شکل، خودش نام آلبوم را انتخاب کرد."

فرزند ثمین باغچه‌بان که در دانشگاه تکنیک ییلدیز استانبول به تدریس آهنگسازی مشغول است برای اجرای "چهارشنبه سوری"، بودجه‌ای در اختیار نداشته تا ارکستر و آواز گروهی را به کار گیرد؛ او ناگزیر از همکاران و دوستانی که در زمینه موسیقی فعال‌اند کمک گرفته تا بخش‌های گوناگون آثار را بخوانند و بنوازند و با یاری گرفتن از نرم‌افزار، این بخش‌ها را روی هم قرار داده است؛ کاری که حس یک اجرای گروهی و همزمان را کم می‌کند ولی در نبود امکانات، اجتناب‌ناپذیر است.

اثری که باید شنیده می‌شد

کاوه باغچه‌بان می‌گوید: "ضبط و تدوین خط سازها و آواز گروهی پروژه‌ای واقعا دشوار و زمان‌بَر بود ولی یک انگیزه قوی برای به پایان بردن کار با من بود؛ حس می‌کردم "چهارشنبه سوری" باید شنیده شود چون بازتاب دهنده‌ی عشق پدرم به ایران است." کاوه باغچه‌بان از نتیجه کار راضی است. از او می‌پرسم اگر پدرش زنده بود و این آلبوم را می‌شنید چه نظری داشت؟ او می‌گوید: "این پرسش، شب و روز با من است. دایما در خواب، پدرم را می‌بینم که می‌خواهم به او بگویم: "ببین آنچه در ذهن‌ات آفریدی و هیچگاه آنرا نشنیدی به این شکل در آمده! ببین آنطور که می‌خواستی شده؟" ولی خب فکر می‌کنم کار خوبی شده..."

آلبوم "چهارشنبه سوری"، مانند "رنگین کمون" با دفترچه شعر آهنگ‌ها از ثمین باغچه‌بان و نقاشی‌های پرویز کلانتری همراه است. در شناسنامه اثر، کاوه باغچه‌بان به عنوان تنظیم کننده‌ی آثار معرفی شده که درست نیست. همه‌ی کارها توسط آهنگساز تنظیم شده است. این مجموعه هفت اثر در خود دارد که در یکی از آنها صدای ثمین باغچه‌بان هم به گوش می‌رسد؛ ضبطی خانگی در سال ۲۰۰۶. "ستاره دشت" نیز در آلبوم منظور شده؛ اثری که باغچه‌بان آنرا به بهانه آزادی خرمشهر آفریده بود.

ثمین باغچه‌بان: از تهران تا استانبول

ثمین باغچه‌بان در تبریز به دنیا آمد. او پس از دریافت دیپلم اُبوا از هنرستان عالی موسیقی (کنسرواتوار تهران)، با دریافت بورس راهی ترکیه شد و در کنسرواتوار دولتی آنکارا در رشته آهنگسازی تحصیل کرد. در این دوران با اِولین، خواننده تُرک، ازدواج کرد و پس از بازگشت به ایران، از سال ۱۳۳۰ خورشیدی به تدریس در هنرستان پرداخت. باغچه‌بان از همان زمان با الهام از موسیقی محلی ایران در فرم‌های کلاسیک به آهنگسازی پرداخت. سوییت "بومی وار" از مشهورترین ساخته‌های او در آن دوران است که در سال‌های پیش از انقلاب، دو بار با ارکستر سمفونیک تهران به رهبری فرشاد سنجری اجرا شد. تالار بزرگ رودکی در تهران نیز در سال ۱۳۴۶ با اجرای "زال و رودابه" اثر ثمین باغچه‌بان، روی سروده‌های فردوسی، گشایش یافت.

ثمین باغچه‌بان فعالیت‌های ادبی گسترده‌ای نیز داشت و در کنار نویسندگی برای مجلات، چندین کتاب از عزیز نسین و یاشار کمال را از ترکی به پارسی ترجمه کرد. کتاب "نوروزها و بادبادک‌ها" (با نقاشی‌های نورالدین زرین کلک) از دیگر آثار باغچه‌بان است که از سوی شورای کتاب کودک در ایران به عنوان کتاب سال ۱۳۵۳ برگزیده شد.

چند سال پس از انقلاب، ثمین باغچه‌بان همراه با خانواده به ترکیه کوچ کرد. زندگی در غربت و توقف فعالیت‌های حرفه‌ای، او را شدیدا سرخورده کرد. از باغچه‌بان در سال ۱۳۸۲ کتاب "خاطراتی از پدرم" در تهران منتشر شد. پدر او، جبار باغچه‌بان، بنیانگذار آموزشگاه‌های ناشنوایان در ایران بود. ثمین باغچه‌بان در چهارشنبه سوری سال ۱۳۸۶ در استانبول درگذشت.