هفته کتاب در ایران: از 'کتاب‌گردی' تا 'آمارهای وقیحانه'

امسال بیست و سومین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با تلاش‌های تازه‌ای برای ترویج کتابخوانی در این کشور برگزار شده است؛ این درحالی است که در همین هفته، برخی از مسئولان حوزه کتاب و همچنین نویسندگان و کتابفروشان، انتقادهایی را در زمینه نشر کتاب در ایران مطرح کرده‌اند.

دومین سال "کتاب‌گردی"

احمد مسجدجامعی، عضو شورای شهر تهران و وزیر پیشین ارشاد، امسال برای دومین سال پیاپی، از مردم خواست تا در یکی از روزهای هفته کتاب به کتابفروشی‌ها بروند.

او خود به همراه برخی از چهره‌های فرهنگی، نظیر لوریس چکناواریان (آهنگساز و رهبر ارکستر)، محمود آموزگار‌ (رییس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران)، نادر قدیانی (ناشر)،‌ و فریدون عموزاده‌ خلیلی (روزنامه نگار و نویسنده) و اسدالله امرایی (مترجم) در روز پنجشنبه ۲۸ آبان به برخی از کتابفروشی‌های تهران، مثل کتاب‌فروشی‌های لارستان، انتشارات علمی و فرهنگی و خانه فرهنگ گویا سر زد.

آقای مسجدجامعی همچنین در خیابان انقلاب تهران، از بازار کتاب‌های دست دوم و دستفروشان کتاب بازدید کرد.

مسجدجامعی گفت در این کتاب‌گردی امیدوار است دست‌اندرکاران به نتیجه‌ای غیر از "راهکارهای دولتی" برسند.

همزمان با مسجد جامعی، برخی از نهادهای غیردولتی، از جمله انجمن روابط‌ عمومی ایران و انجمن پیشکسوتان مطبوعات، نیز مردم را به حضور در کتابفروشی‌ها دعوت کردند.

اعضای "گنجینه کتاب" نیز اعلام کردند که سود حاصل از فروش کتاب در روز "کتاب‌گردی" را به کودکان بی‌سرپرست اختصاص می‌دهند.

به دنبال فراخوان برای "کتابگردی"، تعدادی از هنرمندان، روزنامه‌نگاران، مترجمان و نویسندگان به کتابفروشی‌ها رفتند. به عنوان نمونه، محمدرضا گلزار، مهتاب کرامتی، هوشنگ کامکار، مهناز افشار، فرشته طائرپور، فرهاد توحیدی، لیلی گلستان و گلی امامی مهمان شهر کتاب فرشته شدند.

حضور مقامات دولتی در "کتابگردی"

مقام های دولتی نیز به دعوت پاسخ مثبت دادند. مجید غلامی‌جلیسه، مدیرعامل موسسه خانه کتاب و دبیر بیست و سومین هفته کتاب درباره طرح کتابگردی گفت: "هر طرح و ایده‌ای که منجر به رفتن مردم به کتابفروشی‌ها شود، باید مورد حمایت مسئولان فرهنگی و اهالی فرهنگ باشد."

مدیرعامل موسسه خانه‌کتاب خود با حضور در خیابان ناصرخسرو تهران، از کتابفروشی‌های قدیمی این خیابان بازدید کرد.

امسال غیر از استاندار تهران، به عنوان یک مقام سیاسی، علی جنتی، وزیر ارشاد نیز به عنوان عالی‌ترین مقام در حوزه فرهنگ، به کتابفروشی‌ها رفت.

علاوه بر تهران، عباس صالحی معاون وزیر ارشاد نیز در مشهد در "بازارچه کتاب گلستان" حضور یافت و همچنین از "کتابفروشی امام"، یکی از معروف‌ترین کتابفروشی‌های این شهر بازدید کرد.

همچنین در قم، تعدادی از نویسندگان، مدیر تعاونی ناشران و رئیس اتحادیه ناشران این شهر، به همراه برخی از مراجع تقلید نظیر جعفر سبحانی، و ابراهیم امینی، در برنامه "کتابگردی" شرکت کردند.

انتقاد از "آمارهای وقیحانه"

در هفته کتاب، برخی از مقام‌های دولتی نیز انتقادهایی را مطرح کردند.

در حالی که طی سال‌های گذشته، تعیین میزان مطالعه در ایران، یکی از موارد جنجال‌برانگیز در حوزه کتاب بوده، رضا صالحی امیری، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران سرانه مصرف کتاب در ایران را "بسیار پایین" دانست و از آنچه "ارائه آمارهای وقیحانه از سرانه مطالعه در کشور" نامید، انتقاد کرد.

این مشاور رئیس جمهوری ایران در مراسم "جشن یک میلیون کتاب" گفت: "در ۸ سال قبل ۷۰ درصد کتاب‌هایی که در کتابخانه‌های عمومی وابسته به نهاد وجود داشته است، یک بار هم خوانده نشده است".

صالحی امیری گفت: "در ۳ هزار و ۲۶۰ کتابخانه عمومی کشور، تنها ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر عضو هستند در حالی که برابر استانداردهای جهانی این تعداد باید ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر باشد."

او افزود: "سرانه کتاب در کتابخانه‌های عمومی کشور نیم جلد است، یعنی برای هر دو عضو، یک جلد کتاب وجود دارد."

در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد، هر یک از مقام‌های دولتی به ارائه آماری متفاوت در زمینه سرانه مطالعه، از ۲ دقیقه مطالعه در شبانه‌روز تا ۷۵ دقیقه، می‌پرداختند. با این حال، اکنون نیز آمار موثقی در زمینه میزان مطالعه ایرانیان وجود ندارد.

مشکلات و انتقادها

در جریان "کتاب‌گردی" امسال، برخی از کتابفروشان و اهالی کتاب به بیان مشکلات خود در زمینه نشر کتاب پرداختند.

یکی از کتاب‌فروشان درباره مشکلات اقتصادی نشر به علی جنتی گفت: "ما از دولت کمک نمی‌خواهیم، همین که دولت چیزی از ما نگیرد کافی است. ما مشکل بیمه داریم و پنج معافیت کتاب‌فروشی‌ها نیز برداشته شده است."

مدیر دفتر نشر فرهنگ اسلامی هم به وزیر ارشاد گفت که "گرانی کتاب" و "رنجش مخاطب" مهمترین مشکل عمده نشر است.

به گفته مسئول فروشگاه پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، این کتابفروشی در روز تنها "صد تا دویست هزار تومان" فروش دارد که معادل "ده تا پانزده جلد کتاب" است.

همچنین مدیر انتشارات خوارزمی "کتاب‌های قاچاق" را معضل کتابفروشی‌ها دانست و گفت: "کتاب‌های درسی در ایران بلافاصله پس از انتشار به صورت افست در شهرستان‌ها فروخته می‌شوند. بسیاری از کتاب‌های ما که تا چندی پیش دو هزار نسخه فروش می‌رفت الان تنها صد جلد فروش می‌رود و این به خاطر نبودن قانون درست در ایران است."

گلی امامی، مترجم، درباره برگزاری "کتاب‌گردی" گفت که این طرح در پیش‌برد " ضمانتی ندارد چراکه متاسفانه مردم ما با کتاب و کتابخوانی قهر هستند".

لیلی گلستان، مترجم، نیز با بیان این که "یک روز در سال مشکلی را حل نمی‌کند"، تأکید کرد: "این گونه اتفاقات نمی‌تواند بر فرهنگ کتابخوانی تاثیرگذار باشند، اما می‌توانند به مردم یادآوری کنند که کتاب هم وجود دارد."

همچنین محمود دولت‌آبادی، نویسنده، در یادداشتی از شهر دوسلدورف، درباره برگزاری هفته کتاب در ایران، نوشت: "برگزاری هفته کتاب در کشور ما قدمی خجسته است که برداشته می‌شود، اما در چنین اقدامی یک جای کار می‌لنگد وقتی مانع سانسور همچنان فعال است و از آن جمله معدودی از آثار این قلم همچنان در بوته ممیزی باقی مانده است."

رمان "زوال کلنل" اثر محمود دولت‌آبادی، علی‌رغم انتشار ترجمه‌هایی از این کتاب در خارج از کشور، همچنان از نظر ممیزان وزارت ارشاد غیرقابل چاپ است.