دهگانه سینمای چین؛ از کمونیسم تا هنرهای رزمی

موسسه فیلم بریتانیا، در برنامه تابستانی خود، فصلی را به مرور یک قرن سینمای چین از نخستین تجربه های نمایش و تولید فیلم در این کشور تا امروز اختصاص داده است.

سینمای چین بسیار متنوع است و تقریبا همه ژانرهای سینمایی را تجربه کرده است. پژوهشگران و مورخان سینمایی، عموماً، سینمای چین را شامل فیلم های تولیدشده در سه منطقه سرزمین اصلی چین، هنگ کنگ و تایوان به حساب می آورند.

از این رو برنامه مرور بر یک قرن سینمای چین در بی اف آی، تنها فیلم های ساخته شده در چین کمونیست را دربرنمی گیرد بلکه شامل فیلم های سینماگران تایوانی و هنگ کنگی نیز می شود.

بر این اساس، ده فیلم برگزیده سینمای چین، مجموعه ای از فیلم های چینی، هنگ کنگی و تایوانی در طول یک قرن است که شامل فیلم هایی از عصر طلایی شانگهای، دوران کمونیسم و انقلاب فرهنگی چین، دوره موج نو و ظهور نسل چهارم و پنجم سینماگران چینی و دوران امروز است.

بزرگراه

Big Road

در دهه سی، با حمله ژاپن به چین و تصرف منچوری، نوعی از سینمای پیشرو و چپ گرا با حمایت ناسیونالیست های کومینتانگ و کمونیست ها در شانگهای چین شکل گرفت که از آن به عنوان عصر نخست طلایی سینمای چین یاد می شود.

در این دوره بود که حزب کمونیست چین، گروه فیلمسازی خود را راه انداخت و به تولید آثاری با محتوای میهن پرستانه و ضد سرمایه داری در استودیوهای مینگ زینگ و لیان هُوا، پرداخت.

فیلم بزرگراه ساخته سون یو (۱۹۳۵) از محصولات این دوره است. فیلمی که عناصری از سینمای سرگرم کننده و عامه پسند پیش از دهه سی را با سینمای پسااستعماری چین تلفیق کرده است.

در این فیلم، گروهی از کارگران بیکار چینی به کارگران راه سازی ارتش چین که سرگرم ساختن بزرگراه هستند، ملحق می شوند. تاثیر سینمای کمدی صامت و اسلپ استیک آمریکایی را بر این فیلمِ بدون دیالوگ می توان دید. دو تن از کارگران راهسازی نیز با الهام از زوج کمدی لورل و هاردی ساخته شده اند.

رودخانه بهاری به سمت شرق جاری است

The Spring River Flows East

فیلم رودخانه بهاری به سمت شرق جاری است، ساخته کای شوشنگ و ژنگ جونلی، محصول دومین عصر طلایی سینمای چین و از تولیدات استودیوی لیان هُوا است که بعد از پیروزی کمونیست ها در این کشور و تاسیس جمهوری خلق چین ، به وجود آمد.

رودخانه بهاری که به "بربادرفته سینمای چین" مشهور است، حماسه ای دو بخشی است که با نام های هشت سال جنگ و سپیده دم در سال های ۱۹۴۷ و ۱۹۴۸ به نمایش درآمد و داستان تلخ خانواده ای را در جریان جنگ و اشغال چین به وسیله ارتش ژاپن روایت می کند.

با آغاز جنگ، مرد خانواده از همسرش جدا شده و به منطقه ای دیگر می رود اما در آنجا عاشق زنی بورژوا شده و همسرش را که در انتظار او و در فقر دست و پا می زند فراموش می کند. زن که حالا مجبور است برای معشوقه بورژوای شوهرش نوکری کند، از ناراحتی و اندوه، خود را در رودخانه یانگ تسه غرق می کند. در سال ۲۰۰۵ نسخه تلویزیونی دیگری از روی این فیلم ساخته شد که محبوبیت زیادی در چین کسب کرد.

چاه قدیمی

Old Well

چاه قدیمی(۱۹۸۷) ساخته وو تیان مینگ، حکایت مردم روستایی است که مدت دو قرن، زمین سخت کوهستانی را برای رسیدن به آب کنده اما نتیجه ای نگرفته اند و حالا جوان تحصیل کرده ای از اهالی این روستا به زادگاهش باز می گردد تا با روش های علمی، راه رسیدن به آب را به آنها نشان دهد.

وو تیان مینگ را به همراه زی فی (کارگردان برف سیاه) باید از مهمترین سینماگران نسل چهارم چین به حساب آورد، از پیشگامان سینمایی که به سینمای زخم و جراحت شهرت یافت. سینمایی که به بیان زخم های تاریخی مردم چین به ویژه در دوران انقلاب فرهنگی و استبداد کمونیسم می پرداخت.

کارهای این سینماگران در دوران انقلاب فرهنگی، قربانی سانسور شد و تنها در دهه هشتاد به نمایش درآمد. نمادگرایی، تاکید روی کیفیت بصری فیلم، دقت در فیلمبرداری، کمپوزیسیون ها و رنگ به جای روایت، شخصیت پردازی و دیالوگ، از مشخصه های فیلم های این دسته از سینماگران است. اراده برای تغییر و تنش بین مدرنیسم و سنت در جامعه عقب مانده چین، درونمایه اصلی فیلم چاه قدیمی و بیشتر فیلم های موج نویی دهه هشتاد سینمای چین است. ژانگ ییموو علاوه بر فیلمبرداری این فیلم، در آن بازی هم کرده است.

یک و هشت

One and Eight

یک و هشت(۱۹۸۳)، ساخته ژانگ جونژائوی، نخستین محصول نسل پنجم سینماگران چینی است که با رویکردی انتقادی به تاریخ معاصر چین می پردازد.

فیلمسازان نسل پنجم چین که اغلب آنها از فارغ التحصیلان آکادمی فیلم پکن بودند، با گسست از ایدئولوژی حاکم و سنت رئالیسم سوسیالیستی دیکته شده به وسیله مقامات حزب کمونیست چین، با رویکردی انتقادی و زبان سینمایی شخصی به تاریخ و جامعه چین پرداختند و الگوهای بیانی تازه تری را معرفی کردند.

فیلم یک و هشت، ماجرای گروهی از زندانیان کمونیست در دوران جنگ علیه اشغال گران ژاپنی است. یک کمیسر نظامی ارتش چین که مظنون به خیانت است، برای اثبات وفاداری اش به نظام در کنار هشت متهم کمونیست، زندانی می شود.

جنبه های بصری، شخصیت پردازی و دیالوگ های غیرمتعارف یک و هشت، در سینمای چین آن زمان بی سابقه بود و همه را شگفت زده کرد. فیلمبرداری استیلیزه ژانگ ییموو نیز از امتیازات این فیلم است.

زمین زرد

Yellow Earth

چن کایگه را باید مهمترین فیلمساز نسل پنجم سینماگران چینی به شمار آورد. فیلم زمین زرد(۱۹۸۴)، نخستین ساخته چن کایگه است که یوزپلنگ نقره‌ای جشنواره لوکانو را به دست آورد و نام این فیلمساز را در محافل سینمایی جهان مطرح کرد.

زمین زرد، داستان سربازی کمونیست است که برای جمع آوری ترانه های عامیانه روستایی به مناطق روستایی سفر می کند. این فیلم که ژانگ ییموو، آن را فیلمبرداری کرده، به خاطر سبک شاعرانه و درونمایه انتقادی اش، مورد توجه و تحسین محافل سینمایی جهان قرار گرفت اما لحن انتقادی چن کایگه، با مخالفت مقامات دولتی چین مواجه شد.

کمپوزیسیون های دقیق و زیبا و نماهای لانگ شات از چشم اندازهای روستایی و زمین هایی با خاک های زرد، بسیار یادآور نقاشی های سنتی چینی بود. چن کایگه با فیلم بعدی اش یعنی وداع با محبوبه‌ام، موفق شد نخل طلای جشنواره کن را نیز دریافت کند. اگرچه او در سال های اخیر هرگز نتوانست موفقیت های گذشته خود را تکرار کند اما همچنان از شاخص‌ترین چهره های سینمای چین است.

شهر غم

City of Sadness

شهر غم(برنده شیر طلایی ونیز سال ۱۹۸۹)، در واقع، نخستین قسمت از سه گانه هوشیائو شین درباره تاریخ دردبار جزیره تایوان است. هو هوشیائو شین، شاخص ترین چهره جنبش سینمای نوین تایوان است که با انگیزه تبیین هویت ملی و فرهنگی تایوان و بازگشت به ریشه های تاریخی این کشور در دهه هشتاد به وجود آمد.

شین که زاده چین است، بعد از روی کار آمدن کمونیست ها در چین، به همراه خانواده اش به تایوان گریخت. او ابتدا با فیلم های تجاری و عامه پسند شروع کرد و بعد از ساختن فیلم عروسک بزرگ پسرش، راهش را پیدا کرد و سبک نوینی را پایه گذاری کرد که ریشه در شعر کلاسیک و فاخر چینی، نقاشی های سنتی از مناظر و چشم اندازها و طومارهای روایی بودیسم داشت.

سینمایی که در گریز از سینمای عامه پسند چینی-تایوانی(فیلم های رزمی- کونگ فویی) و با تاکید بر تجربه های اجتماعی و فرهنگی تایوان پس از جنگ، شکل گرفت.

شهر غم، داستان تراژیک خانواده ای بزرگ را در کوران جنگ و بحران سیاسی تایوان و دولت ناسیونالیست در تبعید چین، روایت می کند و تلاشی است برای کشف هویت تاریخی و ملی گمشده تایوان در میان آشوب ها و بحران های تاریخی سال های بین ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۹ که دوره پایان تسلط ژاپنی ها بر چین و جدایی دولت کومینتانگ از سرزمین اصلی چین محسوب می شود.

شهر غم همچنین نوعی ادای دین هوشیائو شین به فیلم پدرخوانده فرانسیس فورد کاپولا است. خشونت و لحن سرد فیلم، رابطه خویشاوندی آدم ها و رقابت بین گانگسترهای چینی، بیانگر تاثیر پذیری فیلمساز از فیلم کاپولاست.

ببر خیزان، اژدهای پنهان

Crouching Ttiger, Hidden Dragon

ببر خیزان، اژدهای پنهان، یکی از مشهورترین و موفق ترین فیلم های ژانر هنرهای رزمی چینی است که انگ لی کارگردان چینی تبار هالیوود آن را در چین و با همکاری چین، آمریکا و هنگ کنگ ساخته است.

فیلمی که جوایز اسکار زیادی کسب کرد و بسیار تاثیرگذار بود و باعث توجه دوباره هالیوود به ژانر هنرهای رزمی و بهره برداری از ظرفیت های انسانی و دراماتیک سینمای چین شد.

انگ لی این فیلم را به کینگ هو، استاد هنرهای رزمی چین تقدیم کرده است. صحنه های شمشیربازی و پرواز قهرمان ها در هوا و بالا رفتن آنها از دیوار و نبرد بر روی پشت بام ها یا روی شاخه های نازک درختان بامبو در این فیلم به شکل حیرت انگیز و خیره کننده ای ساخته شد که نمونه آن پیش تر دیده نشده بود.

در واقع این انگ لی بود که با ساختن ببر خیزان، اژدهای پنهان، ژانر هنرهای رزمی و حماسی را دوباره در سینمای چین زنده کرد و به آن ابعادی جهانی بخشید.

در حال و هوای عشق

In the Mood for Love

در حال و هوای عشق، دومین قسمت از تریلوژی وونگ کاروای، سینماگر برجسته هنگ کنگی است. او قسمت اول این تریلوژی را در ۱۹۹۱ با عنوان روزهای وحشی بودن(Days of being wild) و قسمت آخر آن را در سال ۲۰۰۴ با عنوان ۲۰۴۶ ساخته ‌است.

این فیلم یکی از لطیف‌ترین، زیباترین و در عین حال تلخ‌ترین داستان‌های عاشقانه‌ای است که تا کنون در سینما روایت شده‌است. عاشقانه سینمایی وونگ کاروای، داستان مرد و زنی است که همسران آنها با یکدیگر رابطه عاشقانه دارند و آنها نیز میل عاشقانه درونی خود را به خاطر سنت ها و ترس هایی موهوم سرکوب می کنند.

فضای فیلم بین خیانت و وفاداری حرکت می‌کند. زوج عاشق با اینکه میل و کشش به هم دارند اما نمی‌خواهند به همسرانشان خیانت کنند. آنها از ابتدا می‌دانند عشق‌شان سرانجامی ندارد و این خودآگاهی، جنبه تراژیکی به وضعیت‌شان می‌بخشد. عشقی ممنوع و ناممکن که در نهایت به جدایی و دوری می‌انجامد.

در حال و هوای عشق، نقطه اوج و کمال سبک گرایی وونگ کاروای و مهارت او در شخصیت پردازی، روایت و فضا سازی است. فیلم، بیش‌تر از آنکه طرح داستانی مهم و پیچیده‌ای داشته باشد، بر مبنای حس و حال کاراکترها و فضای پیرامون آنها ساخته شده‌است. عنوان اصلی فیلم برگرفته از نام یکی از ترانه‌های مشهور نت کینگ کول خواننده بزرگ موسیقی جز است که در سال‌های دهه شصت خوانده است.

قهرمان

Hero

قهرمان(۲۰۰۲) ساخته حماسی-رزمی ژانگ ییمو، از چهره های مهم نسل پنجم سینمای چین است.

او نیز همانند چن کایگه و ژانگ جونژائوی، فارغ التحصیل آکادمی فیلم پکن است و با فیلم هایی که ساخته و فیلمبرداری کرده، نقش مهمی در شکل گیری موج نوی سینمای چین داشته است. فیلم های اولیه ژانگ ییمو، فیلم هایی تاریخی با درونمایه انتقادی بوده که برخی از آنها مثل ژودو و فانوس سرخ را برافراز، تا مدت ها نمایش آنها در چین ممنوع بود.

محبوبیت ژانر فیلم‌های حماسی و رزمی در غرب و موفقیت جهانی فیلم ببر خیزان و اژدهای پنهان انگ لی، ژانگ ییمو را نیز به ساختن فیلمی در این ژانر ترغیب کرد. با اینکه فیلم قهرمان از سوی محافل بین المللی تحسین شد اما بسیاری از منتقدان چینی ژانگ ییمو را به خاطر دورشدن از فضاها و تم‌های فیلم‌های اولیه اش و "خوش رقصی" برای غربی‌ها مورد انتقاد قرار دادند.

قهرمان که بر مبنای یک افسانه قدیمی و فولکوریک چینی ساخته شده(چن کایگه نیز پیش تر از روی همین داستان، فیلم امپراطور و قاتل را ساخت) داستان یک آدمکش حرفه ای است که وارد دربار سلطان می شود و ادعا می کند که سه نفر را که قصد ترور سلطان را داشته اند، کشته است. قهرمان از نظر بصری، اثری خیره کننده و باشکوه است، فیلمی که در عین داشتن فضایی خشونت‌بار، بسیار لطیف و شاعرانه است.

نشانی از گناه

A Touch of Sin

"جیا ژانگ که" از مهمترین سینماگران نسل ششم سینمای معاصر چین است. فیلم طبیعت بیجان(۲۰۰۶) او شیر طلایی ونیز را به دست آورد. او در فیلم هایش به جای تکیه بر درام های اساطیری و حماسی، به جامعه امروز چین توجه کرده است.

ژانک که، با نگاهی انتقادی به تاریخ و جامعه امروز چین نگاه می کند و حرکت این جامعه به سمت سرمایه داری و سقوط اخلاقی آن، درونمایه بیشتر فیلم های او از جمله نشانی از گناه(۲۰۱۳) است. در نشانی از گناه، ژانگ که، در چهار اپیزود که همه آنها بر اساس قتل هایی واقعی که در چهار نقطه مختلف چین صورت گرفته، تراژدی سقوط یک جامعه و افسردگی و بحرانی را که دامن گیر جوانان چین شده است، تصویر کرده است.

جامعه ای حریص که روزگاری، عدالت و سوسیالیسم را به آنها وعده داده بود و حالا، چهار نعل به سمت سرمایه داری و جهانی شدن می تازد و از سوسیالیسم تنها، پوسته ظاهری و نظم آیینی اشتراکی آن باقی مانده است.

تاثیر فیلم های یاسوجیرو ازو و هوشیائو شین از یک سو و سبک آنتونیونی بر کارهای جیا ژانگ که، انکار ناپذیر است. اگرچه سبک فیلم رئالیستی است اما استفاده ژانگ که از نمادها و شمایل های طالع بینی چینی مثل ببر، اسب، مار و گاومیش، نشان دهنده گرایش او به رئالیسم جادویی از نوع چینی است.

نشانی از گناه، جایزه بهترین فیلمنامه بخش مسابقه اصلی جشنواره کن ۲۰۱۳ را به دست آورد.