سانسور کتاب و گرفتن تعهد از ناشر؛ تحقق یک رویا؟

بهمن دری، معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، از صدور ابلاغیه‌ای برای اخذ تعهد از ناشرانی که کتاب‌های مشروط در انتظار چاپ دارند، خبر داد و گفت از این پس ناشر پس از دریافت و اعمال موارد اصلاحیه می تواند کتابش را چاپ کند. او این ابلاغیه را تحقق یکی از رویاهای دور و دراز ناشران دانسته است.

ابتدای تابستان سال گذشته بود که بهمن دری اخوی جایگزین محسن پرویز شد. کسی که پیش از انتصاب در این سمت، سابقه فرهنگی چندانی نداشت و پیشتر عضو سپاه و ستاد مبارزه با قاچاق ارز و کالا بود.

با وجود این، آقای دری طی مدتی که از انتصابش به این مقام گذشته است تلاش کرده چهره‌ای فرهنگی و پیگیر از خود نشان دهد؛ به اتفاقات دولتی حوزه کتاب و نشر واکنش نشان می‌دهد، ابلاغیه و بیانیه صادر می‌کند و در واکنش به برجسته‌ترین انتقاد وارده به وزارت فرهنگ در حوزه کتاب، یعنی ممیزی، حرف‌هایی برای گفتن دارد.

او در مصاحبه‌ای به ممیزی به عنوان عاملی برای افزایش خلاقیت اشاره می‌کند و از اُ. هنری مثال می‌آورد که داستان‌هایش را در زندان می‌نوشته است.

آقای دری در اواخر سال گذشته نامه‌ای به محمود احمدی نژاد نوشت و در آن پیشنهاد راه‌اندازی هیئت نظارت ممیزی داد. وی در این نامه از دخالت سلائق و علایق شخصی در روند صدور مجوز انتقاد کرد و ایجاد هیئتی با حضور افراد متخصص و نامدار را تنها گزینه پیش ‌روی ارشاد برای رهایی از سیل انتقادات از سوی نویسندگان، مترجمان و ناشران دانست. آن روزها هنوز چند ماهی به نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران مانده بود و آقای دری امیدوار بود با این کار روند صدور مجوز را تسریع کند، امیدی که البته ناامید شد. اما ریشه‌های آنچه امروز دری را خبرساز کرده، در همین نامه دیده می‌شود.

دری در این نامه از اعتماد به ناشر و سپردن مسئولیت ممیزی به او در روند چاپ کتاب‌هایی گفت که یک بار به وزارت ارشاد رفته‌اند و با اصلاحیه‌هایی برگشت خورده‌اند. اما این بار ظاهرا این طرح حتمی شده و پس از سخنان دری در این باره محمد الهیاری فومنی، رئیس اداره کتاب و کتاب‌خوانی ارشاد نیز آن را تایید کرده و گفته که زمان تسلیم اصلاحیه‌ها به ناشران، از آنها تعهد گرفته می‌شود که اصلاحیه‌ها را اعمال و کتاب را با مسئولیت خودشان منتشر کنند.

تحقق یک رویا؟

تقریبا اکثر ناشران غیر دولتی کتاب‌هایی دارند که برای گرفتن مجوز به وزارت ارشاد فرستاده می‌شوند و با خوردن چندین اصلاحیه، مجددا برای ناشر پس فرستاده می‌شوند. ناشر در این مرحله موظف است اصلاحیه‌ها را با نظارت نویسنده یا مترجم اعمال کند و مجددا برای وزارت ارشاد بفرستد. ممکن است کتاب باز هم اصلاحیه‌های تازه‌ای بخورد و این چرخه بی‌پایان برای نویسنده، مترجم و ناشر از یک سو و نیروی انسانی محدودی که در وزارت‌خانه کار خواندن تعداد بی‌شماری کتاب در سال را برعهده دارند، فرسایشی شود.

انتقادهای فراوانی که به ویژه با ریاست جمهوری احمدی نژاد و در دوران وزارت صفارهرندی آغاز شد و امروز در دومین دوره ریاست‌جمهوری احمدی‌نژاد و وزارت حسینی بیش از پیش خلق بسیاری از ناشران را تنگ و نویسندگان و مترجمان را عاصی کرده است. بهمن دری اما راه حلی برای این مشکل ارائه کرده و هم چنان امیدوار است.

در طرح آقای دری لازم نیست کتاب‌ها برای بار دوم به وزارت‌خانه فرستاده شوند و ناشران متعهد می‌شوند تمامی اصلاحیه‌ها را خود وارد کنند و کتاب را به چاپ بسپرند.

یک گام جلوتر

یکی از معتبرترین ناشران فارسی زبان که تعداد کتاب‌های مشروط و ممنوعش با کتاب‌های چاپ شده اش، اگر برابری نکند کمتر نیست، نظر مساعدی نسبت به این اتفاق ندارد.

او که نخواست نامش فاش شود می‌گوید: "ما سال‌های سال است که در تلاشیم تا وزارت ارشاد مسئولیت چاپ کتاب را به ما بسپارد و با ناشر نیز مانند مطبوعات برخورد شود. این در قانون اساسی آمده و کسانی از جمله خانم عبادی نیز پیشنهادی نظیر این را مطرح کرده‌اند. در جریانم که اتحادیه ناشران این پیشنهاد را برای کمیسیون فرهنگی مجلس نیز فرستاده است، اما به نظر نمی‌رسد چنین چیزی عملی شود. چرا که با وضعیت امروز می‌توان تصور کرد که اگر چنین اتفاقی هم بیفتد خیلی زود اکثر ناشران با شکایت ارشاد تعطیل شوند."

در حالی که به نظر می‌رسد که ابلاغیه آقای دری، ناشران را لااقل یک گام به خواسته‌شان نزدیک‌تر کرده است، اما این ناشر چندان امیدی به بهبود اوضاع ندارد: "ما حسن نیتی از آقای دری ندیدیم. ایشان حرف‌های قشنگ زیاد می‌زنند، همان ابتدا که آمدند وعده چاپ چندین کتاب توقیف شده دادند، اما افسوس که ظاهرا تنها برای موضع‌گیری مقابل همتای قبلی‌اش، محسن پرویز، بود. مشکل ما این است که کتاب را برای اخذ مجوز می‌فرستیم، اصلاحیه می‌خورد بر می‌گردد، اصلاحیه‌ها را اعمال می‌کنیم و مجدد می‌فرستیم، اما باز هم اصلاحیه می خورد و پس از تمام این رفت و آمدها در نهایت ممنوع‌الچاپ می‌شود. شاید این تصمیم آقای دری تنها این درد ما را درمان کند."

"ما بیش از هر چیز یک نهاد مرجع می‌خواهیم. کسی که ما در صورت بروز مشکلات به سراغش برویم و به مشکل ما رسیدگی کند."

رفع سد معبر فرهنگی

حسین نوش‌آذر، نویسنده رمان "سفرکرده‌ها" و مترجم چند اثر از جمله "پس باد همه چیز را با خود نخواهد برد" نوشته ریچارد براتیگان، این ابلاغیه را رفع تکلیف ارشاد می‌داند: "وقتی ناشر کتابی را به ارشاد می‌فرستد، مسئولان موظف‌اند پاسخ دهند. اگر حتی کتابی سه سال هم منتظر مجوز مانده باشد، یا باید بگویند ممنوع‌الانتشار است یا اینکه باید اصلاحیه بدهند. ابلاغیه آقای دری ظاهراً در جهت رفع نوعی سد معبر فرهنگی است."

اما از سوی دیگر مهدی غبرائی نظر دیگری درباره این ابلاغیه دارد. غبرائی یکی از مترجمان پر کار است و کتاب‌های مشروط بسیاری دارد، با این همه نسبت به این اتفاق نظر مثبتی دارد: "امیدوارم همه مسئولان نسبت به فرهنگ حسن نظر داشته باشند. هیچ چیز بهتر از رسیدن به توافق و تفاهم نیست. نظر ناشر باید در این میان تعیین کننده باشد. ای کاش وزرات ارشاد ترتیبی بدهد تا ناشران به خواسته‌هایشان برسند، یعنی خودشان با صلاحدید خودشان کتاب را چاپ کنند که به این ترتیب هم به شعور ناشر، هم مولف و مترجم و هم خواننده احترام گذاشته می‌شود. سعه صدر و نظر چیزی است که من از مسئولان انتظار دارم. هر حسن نظری که مسئولان نشان بدهند از طرف ما استقبال خواهد شد."

محمد اللهیاری، رئیس اداره کتاب دیروز به خبرگزاری مهر گفته است که اگر ناشر موارد اصلاحی را اعمال نکند، مساله قانونی آن بر عهده وی خواهد بود و او باید نسبت به مطالب و محتوای کتاب منتشر شده پاسخگو باشد.

کارشناسان می گویند نکته این جاست که خواسته های ارشاد هر چه هست، همچنان باید اعمال ‌شود. ماجرای ممیزی تغییری نمی‌کند و ناشران اکنون باید برای بقای خود بخشی از نقش ارشاد را برعهده بگیرند و برای چاپ کتاب‌هایشان و چرخیدن چرخه مالی‌شان کتاب‌ها را زودتر چاپ کنند. به این ترتیب ارشاد از یک سو تمامی خواسته‌های خود را اعمال می‌کند و از یک سو به نظر می رسد که زحمت دوباره‌خوانی و بهره‌گیری از نیروهای انسانی‌اش را از سر باز کرده است.