برتولوچی؛ سینما، سکس و انقلاب

موسسه سینمایی بریتانیا (بی‌اف آی)، اخیرا مجموعه‌ای از آثار برناردو برتولوچی را به نمایش گذاشته است که تقریبا همه فیلم‌های سینماگر برجسته و صاحب سبک ایتالیایی از "استراتژی عنکبوت"گرفته تا "رویاپرداز‌ان" را دربر می‌گیرد.

دنباله رو، ۱۹۰۰، پیش از انقلاب، تسخیرشده، بودای کوچک، آخرین امپراتور، آسمان سرپناه، آخرین تانگو در پاریس، زیبایی ربوده شده، بودای کوچک، ماه و همزاد از جمله فیلم‌های برتولوچی است که در این برنامه گنجانده شده است.

برتولوچی شاید بعد از مرگ میکل آنجلوآنتونیونی، مهم‌ترین فیلمساز زنده از نسل کارگردانان بزرگ ایتالیاست که سبک تصویری و شیوه روایتی فیلم‌هایش، تاثیر عمیقی بر سینمای مدرن اروپا و جهان گذاشته است.

تم‌ها و سبک برتولوچی

برتولوچی به عنوان سینماگری با گرایش‌های چپ، در فیلم‌های خود، تحلیلی مارکسیستی از وضعیت و دوران شخصیت‌های خود ارائه می‌دهد، ضمن اینکه به تحلیل روانکاوانه آن‌ها با رویکردی فرویدی علاقمند است.

او با چنین رویکردی در آثار خود به مطالعه و کالبد شکافی روح انسان پرداخته و از این نظر، بین سینمای او و سینمای استاد و مربی‌اش یعنی پیر پائولو پازولینی، شباهت‌های بسیار نزدیکی وجود دارد. برتولوچی در فیلم باج خور دستیار پازولینی بود و تاثیرش از سینمای پازولینی را هیچگاه انکار نکرد.

جستجو در آثار برتولوچی، ما را به تم‌های دائمی و تکرارشونده در کارهای او می‌رساند. روانکاوی فاشیسم (دنباله رو، ۱۹۰۰، استراتژی عنکبوت)، رابطه پرتنش بین فرزندان و والدین (دنباله رو، استراتژی عنکبوت و تراژدی یک مرد مضحک) و یا روابط غیرمتعارف و دردناک جنسی (ماه، پیش از انقلاب، آخرین تانگو در پاریس و رویاپردازان) برخی از مهم‌ترین این تم هاست که ریشه در گرایش‌ها و دیدگاه‌های فرویدی برتولوچی دارد.

از نظر سبکی نیز برتولوچی، دوره‌های مختلفی دارد. در فیلم‌های اولیه‌اش بشدت تحت تاثیر سینمای موج نوی فرانسه به ویژه فیلم‌های ژان لوک گدار است، اما در فیلم‌های پرخرجش، مثل ۱۹۰۰، آخرین امپراتور و بودای کوچک، به سینمای کلاسیک و روایت‌های حماسی هالیوودی نزدیک‌تر است.

نخستین فیلم برتولوچی، شایعه بی‌اساس اثری مهجور است که در سن ۲۱ سالگی در سال ۱۹۶۲ ساخت. تریلری جنایی و روانکاوانه درباره قتل یک روسپی که داستانش را پیرپائولو پازولینی نوشته بود و از نظر ساختار روایتی تو در تو و فلاش بک‌های متعدد، به فیلم راشومون کوروساوا شباهت داشت.

با این فیلم، برتولوچی خود را به عنوان سینماگری خلاق معرفی کرد که با تکیه بر سنت‌های قدرتمند سینمایی ایتالیا و موج نوی فرانسه و آموزه‌های فروید و مارکس، حرف‌های تازه‌ای برای گفتن دارد.

در واقع برتولوچی با دومین فیلم خود یعنی پیش از انقلاب (۱۹۶۴) است که توجه‌ها را به خود جلب می‌کند اگرچه هنوز از نظر سبک سینمایی به شدت متاثر از سینماگران موج نوی فرانسه به ویژه ژان لوک گدار است. حرکت‌های دوربین پیچیده و سیال و استفاده از جامپ کات و مونتاژ غیرتداومی از ویژگی‌های این فیلم بود که در کارهای بعدی برتولوچی نیز تکرار شد.

اقتباس‌های ادبی برتولوچی

یکی از ویژگی‌های کارهای برتولوچی، اقتباس او از ادبیات است که از این زاویه او را با سینماگران موج نویی فرانسه متفاوت می‌کند. بدون شک پیشینه ادبی خانوادگی برتولوچی (پدرش آتیلیو برتولوچی، شاعر و منتقد سر‌شناس ایتالیایی بود) و همکاری‌اش با پازولینی شاعر و سینماگر ایتالیایی، در این گرایش او بی‌تاثیر نبوده است.

اما برتولوچی به داستان‌ها و رمان‌هایی که از آن‌ها اقتباس می‌کند وفادار نیست و آن‌ها را بر اساس تحلیل مارکسیستی/ فرویدیستی خود دوباره می‌آفریند. همزاد (۱۹۶۸)، برداشت آزاد برتولوچی از داستان داستایفسکی به همین نام بود که تحت تاثیر فیلم‌های تجربی گدار ساخته شده بود و دلمشغولی‌های فرویدی و روانکاوانه برتولوچی را می‌شد در آن مشاهده کرد.

برتولوچی استراتژی عنکبوت (۱۹۷۰) را بر مبنای داستانی از خورخه لوئیس بورخس آرژانتینی، با تکیه بر تم رابطه پدران و پسران در فضای ایتالیای دوران فاشیسم ساخت. در یک زمینه سیاسی می‌پردازد. داستان پسر جوانی که به گذشته پدرش علاقمند می‌شود و در مورد آن جستجویی را آغاز می‌کند. پدری که یک انقلابی ضد فاشیست بود و در ۱۹۳۶ تیرباران شد و مردم او را به عنوان قهرمان می‌شناسند.

اما جستجوی فرزند، رازهای جدیدی را در مورد هویت واقعی پدر و گذشته او برملا می‌کند. این فیلم نخستین همکاری برتولوچی با ویتوریو استورارو به عنوان فیلمبردار بود.

رمان پل باولز نویسنده آمریکایی درباره داستان یک زوج جهانگرد آمریکایی که بعد از جنگ جهانی دوم به شمال آفریقا می‌روند تا زندگی تازه‌ای را تجربه کنند، دستمایه برتولوچی برای ساختن فیلم آسمان سرپناه شد. این فیلم اروتیک و پرهیجان درباره روشنفکران دلزده و خسته از زندگی و فرهنگ غربی بود که به جستجوی جهان‌های ناشناخته و اگزوتیک می‌روند اما ذهنیت ساده‌لوحانه و خوش‌باورانه آن‌ها در مواجهه با واقعیت هولناک صحرا و فرهنگ بومی ترک برمی‌دارد و رویای آن‌ها را به کابوسی سهمگین تبدیل می‌سازد. برخی این فیلم را آخرین تانگوی برتولوچی در صحرا دانسته‌اند.

آخرین فیلم برتولوچی یعنی رویاپردازان (۲۰۰۳) نیز اقتباسی آزاد از رمان معصومین مقدس نوشته ژیلبر ادر نویسنده اسکاتلندی است که درباره بیداری سیاسی، بحران بلوغ و آزادی جنسی در بستر رویدادهای مه ۱۹۶۸ پاریس ساخته است.

اما برتولوچی با تغییرات زیادی که در رمان ژیلبر می‌دهد، آن را به فیلمی درباره عشق به سینما (به ویژه موج نوی فرانسه) تبدیل می‌کند. رویکرد رمان به روابط جنسی نسبت به فیلم بی‌پروا‌تر و گستاخانه‌تر است. به‌ویژه رابطه همجنس‌گرایانه بین دو شخصیت فیلم، تئو و ماتئو که برتولوچی آن را کاملاً حذف کرده است.

برهنگی، اروتیسم،‌ مصرف مواد مخدر و لاس زدن با فلسفه، سیاست و سینما در رویاپردازان، بازتاب طبیعی و واقع گرایانه فضای فرهنگی دهه ۶۰ است. سه جوان فیلم به گفته برتولوچی، نماینده سه مؤلفه اصلی شورش مه ۱۹۶۸و اتوپیاهایی بود که آن را احاطه کرده بود: سینما، سکس و انقلاب.

برتولوچی در سال ۱۹۸۲ سعی کرد رمان خرمن سرخ اثر دشیل همت، جنایی نویس مشهور آمریکایی را با شرکت وارن بیتی فیلم کند اما موفق نشد.

روان‌شناسی فاشیسم

یکی از تم‌های مورد علاقه برتولوچی، تحلیل روانکاوانه ایدئولوژی فاشیسم است که در برخی از مهم‌ترین آثار او یعنی دنباله رو، استراتژی عنکبوت و ۱۹۰۰ دیده می‌شود.

دنباله رو (۱۹۷۰)، را شاعرانه‌ترین فیلم برتولوچی نامیده‌اند. فیلمی که فرانسیس فورد کاپولا و مارتین اسکورسیزی گفته‌اند که تاثیر عمیقی بر آن‌ها و کارشان گذاشته است.

داستان آلبرتو موراویا، درباره روشنفکری با گذشته‌ای آزاردهنده و دردناک، این امکان را برای برتولوچی فراهم ساخت که با جستجو در زندگی گذشته مارچلو مارچلو (ژان لویی ترن تینیان) و ارتباط پیچیده او با سازمان‌های فاشیستی ایتالیا در دهه سی، ریشه‌های فرویدی ایدئولوژی فاشیسم را بر پرده سینما تصویر کند.

برتولوچی در فیلم ۱۹۰۰ (۱۹۷۶) که شاید بتوان آن را مهم‌ترین اثر برتولوچی دانست، از طریق روایت داستان زندگی دو دوست با پایگاه‌های طبقاتی و گرایش‌های سیاسی متفاوت (یکی دهقان و دیگری فئودال) در منطقه روستایی پارما (زادگاه برتولوچی)، به شکل گیری فاشیسم و بررسی دیالکتیکی کشمکش‌های سیاسی و طبقاتی ایتالیا در دهه‌های نخستین قرن بیستم پرداخت.

۱۹۰۰، حماسه‌ای عظیم و پنج ساعته بود که برتولوچی آن را در ۲۷ سالگی با بودجه‌ای بین المللی و با شرکت بازیگران برجسته‌ای چون برت لنکستر، رابرت دونیرو، ژرار دوپاردیو، دومینیک ساندا و دونالد ساترلند ساخت.

بی‌پروایی جنسی

رویکرد برتولوچی به سکس و نمایش بی‌پروای آن در سینما، تنها با رویکرد پازولینی در این زمینه قابل قیاس است.

آخرین تانگو در پاریس، شاید رادیکال‌ترین (و جنجالی ترین) فیلم برتولوچی درباره روابط جنسی آزاد در دنیای مدرن امروز باشد. فیلمی که سال‌ها در ایتالیا و کشورهای دیگر اجازه نمایش نداشت.

دولت ایتالیا دستور داد تمام نسخه‌های فیلم را نابود کنند و دادگاه عالی ایتالیا حتی برای برتولوچی ۴ ماه حکم زندان تعلیقی صادر کرد. فیلمی که مدل جوانی به نام ماریا اشنایدر را با بازی در نقشی غیرمتعارف و تروماتیک در برابر مارلون براندو، به شهرت رساند و در عین حال باعث افسردگی و بیزاری او از سینما شد.

ماریا اشنایدر، برتولوچی را "گانگستر" خواند و براندو را متهم کرد که به او تجاوز کرده است. او گفت که آخرین تانگو در پاریس درس بزرگی به او داد و آن این بود که: "هرگز لباست را برای یک مرد میانسال به بهانه اینکه کار هنری است، درنیار".

برتولوچی، بعد‌ها در فیلم زیبایی ربوده شده (با شرکت جرمی آیرونز و لیو تایلر)، داستان از دست دادن باکرگی یک دختر جوان در بستر طبیعت زیبا و اگزوتیک توسکانی را به فیلمی بی‌پروا درباره‌ بلوغ، هویت فردی و شناخت جنسی تبدیل کرد.

بی‌پروایی جنسی در آثار برتولوچی تنها محدود به نمایش جسورانه سکس نیست بلکه رابطه‌های جنسی غیرمتعارف بین محارم نیز در برخی آثار او مثل ماه، پیش از انقلاب و رویاپردازان غافلگیرکننده است.

فیلم بعدی برتولوچی با عنوان ماه (۱۹۷۹)، داستانی جسورانه و غیرمتعارف درباره زنا با محارم (مادر و فرزند) است که یکی از تم‌های تکرار شونده آثار برتولوچی را تشکیل می‌دهد. صحنه‌های هماغوشی مادر و فرزند در فیلم ماه (۱۹۷۹)، بسیار بی‌پروا تصویر شده است.

حماسه‌های شرقی

موفقیت بین المللی فیلم‌هایی چون ۱۹۰۰ و آخرین تانگو در پاریس، باعث شد که برتولوچی به ساختن فیلم‌هایی عظیم و پرخرج درباره دنیای ناشناخته شرق بپردازد. تریلوژی شرقی برتولوچی شامل آخرین امپراتور، آسمان سرپناه و بودای کوچک است.

برتولوچی، نخستین کارگردان غیر چینی بود که اجازه یافت برای فیلم آخرین امپراتور (۱۹۸۷)، از درون قصر ممنوع در چین فیلمبرداری کند. فیلمی که برنده ۹ جایزه اسکار از جمله جایزه بهترین فیلم و بهترین کارگردانی شد. حماسه‌ای ۲۵ میلیون دلاری و باشکوه درباره پویی آخرین امپراتور چین، که یکی از قربانی‌های خشم کور و انقلابی کمونیست‌های طرفدار مائو بود. انسان بی‌گناهی که با پایان یافتن عصر کهن، از جهانی بسته و قرون وسطایی، ناگهان به درون جهان مدرن پرتاب می‌شود.

برتولوچی این فیلم را سفری از درون تاریکی به درون نور و استحاله‌ یک اژد‌ها به یک انسان عادی دانسته است.

بودای کوچک (۱۹۹۳)، نیز سومین قسمت از سه گانه برتولوچی درباره جذابیت‌های اگزوتیک جهان شرق بود که بعد از آخرین امپراتور و آسمان سرپناه ساخت. قصه‌ای درباره حضور بودا در دنیای مدرن امروز که نشان دهنده دور شدن موقتی برتولوچی از کشمکش‌های طبقاتی و تجربه‌های دردناک جنسی بود.

مستندهای برتولوچی

علاوه بر فیلم‌های داستانی، تعدادی از فیلم‌های مستند برتولوچی از جمله فیلمی که او درباره نفت ساخته، در برنامه بی‌اف آی گنجانده شده است.

در این بخش، همچنین فیلم کوتاه مستندی از برتولوچی وجود دارد به نام کارت پستال‌هایی از چین که مدت آن ۸ دقیقه است و برتولوچی آن را در سال ۱۹۸۵ ساخته است.

برتولوچی در سال ۱۹۶۶ بعد از شکست تجاری فیلم پیش از انقلاب، فیلم مستند سه ساعته‌ای درباره استخراج و توزیع نفت برای تلویزیون ایتالیا ساخت. درجریان ساختن این فیلم بود که برتولوچی به ایران سفر کرد و با فروغ فرخزاد و ابراهیم گلستان (چند ماه قبل از مرگ فروغ در ۱۳۴۵) در استودیو گلستان دیدار و گفتگو کرد.

قسمت اول این فیلم با عنوان ریشه‌ها که به استخراج نفت مربوط بود در ایران فیلمبرداری شد. قسمت دوم آن با عنوان سفر، یک تانکر نفت را از خلیج فارس تا بندر جنوا در ایتالیا دنبال می‌کند و در قسمت سوم (سفر در اروپا)، رد یک خط لوله نفت از ایتالیا تا آلمان را پی می‌گیرد.

مستندهایی درباره برتولوچی

در کنار نمایش فیلم‌های برتولوچی، چند فیلم مستند از سینماگران دیگر به ویژه دستیاران برتولوچی درباره او ساخته شده، جزو برنامه‌های موسسه بی‌اف آی لندن است.

روزی روزگاری... آخرین تانگو در پاریس، به کارگردانی ماری گنین و سرژ جولی، درباره آخرین تانگو در پاریس، سینما، سکس و سیاست، ساخته دیوید تامپسن (منتقد سر‌شناس انگلیسی)، درباره برتولوچی و فیلم رویاپردازان، سینما به روایت برتولوچی ساخته جیانی آمیلیو، دستیار سابق برتولوچی و فیلمساز سر‌شناس امروز سینمای ایتالیا، درباره چگونگی ساخته شدن فیلم ۱۹۰۰ و مستند جهانگرد ایتالیایی (۱۹۸۷) ساخته فرناند موسکوویچ درباره زندگی برتولوچی، از جمله این فیلم هاست.