پایان نفت عقب افتاد، به نفع ترامپ، روسیه و اوپک

غرب سرانجام پذیرفته که عصر نفت و گاز هنوز به پایان نرسیده است. کشورهای ثروتمند واردکننده انرژی تاکنون امیدوار بودند جهان به‌زودی مصرف سوخت‌های فسیلی را متوقف کند اما ارزیابی‌های خود را بازنگری کرده‌اند؛ بازنگری‌ که صادرکنندگان بزرگ انرژی مانند روسیه، عربستان سعودی و آمریکا را خوشحال کرده است.

با این وجود، طبق سناریوهای تازه آژانس بین‌المللی انرژی، وضعیت برای مصرف‌کنندگان غربی هم چندان بد نیست.

در بازار جهانی نفت اکنون بیش از مصرف عرضه می‌شود و گاز با مازاد حتی بیشتری روبه‌رو است؛ به همین دلیل در ماه‌های پیش‌رو می‌توان انتظار قیمت‌های پایین بنزین را داشت و در سال‌های آینده هم احتمال کاهش هزینه‌های گاز، برق و گرمایش وجود دارد.

به‌گفته برخی کارشناسان، این تحولات می‌تواند به اروپا کمک کند تا پایان این دهه به هدف قطع کامل وابستگی به انرژی روسیه برسد. در مقابل، گروهی دیگر معتقدند این پیش‌بینی تازه به‌عکس به روسیه و دیگر قدرت‌های انرژی امید می‌دهد که کالای اصلی آنها در آینده نیز همچنان مشتری خواهد داشت.

در پنج سال گذشته آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کرد که جهان به‌زودی به «اوج مصرف نفت» و سپس «اوج مصرف گاز» می‌رسد؛ روندی که می‌توانست به غرب کمک کند در سال‌های پیش‌رو وابستگی خود را به حکومت‌های نفتی مانند روسیه، ایران، ونزوئلا و عربستان سعودی کاهش دهد و همزمان با کاهش انتشار آلاینده‌ها از وقوع فاجعه اقلیمی جلوگیری کند.

اما امسال آژانس بین‌المللی انرژی موضع خود را تغییر داد. دلیل این تغییر چیست؟

پوتین، تحریم‌ها و ترامپ

فاتح بیرول، رئیس آژانس بین‌المللی انرژی، در یک نشست خبری گفت که جهان در یک سال گذشته دگرگون شده است. اروپا و آمریکا تحریم‌های نفتی علیه روسیه را گسترش داده‌اند تا ولادیمیر پوتین را برای توقف حمله به اوکراین تحت فشار بگذارند و همزمان در حال آماده‌سازی تحریم کامل گاز طبیعی روسیه هستند.

در این میان، برخی از کشورهای غربی از شدت برنامه‌های اولیه خود برای گذار از سوخت‌های فسیلی به انرژی‌های تجدیدپذیر کاسته‌اند. این روند همزمان در ایالات متحده با بازگشت دونالد ترامپ به قدرت شدت گرفته است؛ او با شعار «حفاری کن، عزیزم، حفاری کن» اصلاحات و یارانه‌های «سبز» که در دوره جو بایدن تصویب شده بود را لغو کرده است.

در گزارش تازه آژانس بین‌المللی انرژی آمده است: «سیاست انرژی در حال تغییر است. دولت آمریکا حمایت از صنعت نفت و انرژی هسته‌ای را افزایش داده و همزمان پشتیبانی از انرژی بادی و خورشیدی و یارانه خرید خودروهای برقی کاهش یافته است. شماری از کشورهای دیگر نیز سال گذشته برای تضمین امنیت انرژی مسیر خود را تغییر دادند.»

با وجود این تغییرات در غرب، اصلاحات ترامپ در درجه اول اهمیت نیست؛ در واقع، نقش اصلی را آسیای ثروتمندتر بازی می‌کند.

جهان هر سال انرژی بیشتری مصرف می‌کند؛ مصرفی که از آغاز قرن تا امروز حدود ۶۰ درصد افزایش یافته و تنها محرک آن اقتصادهای نوظهور، به‌ویژه چین و دیگر کشورهای آسیایی هستند.

در مقابل، به‌گفته آژانس بین‌المللی انرژی، مصرف انرژی در اقتصادهای پیشرفته در سال ۲۰۰۷ به اوج رسید و دست‌کم تا سال ۲۰۳۵ از آن فراتر نخواهد رفت.

کشورهای در حال توسعه اکنون حدود ۴۵ درصد از صادرات جهانی نفت و گاز را می‌خرند و پیش‌بینی می‌شود این سهم تا سال ۲۰۲۵ به نزدیک ۶۰ درصد برسد.

به همین دلیل، در سناریوهای تازه آژانس بین‌المللی انرژی، رشد تقاضا برای نفت برخلاف تصورهای قبلی در یکی دو سال آینده متوقف نخواهد شد و تقریباً تا سال ۲۰۳۰ ادامه پیدا می‌کند؛ آن هم تنها در صورتی که بخش عمده اصلاحات اعلام‌شده در حوزه انرژی اجرا شود.

در سناریوی محافظه‌کارانه‌تر، اگر سیاست‌های فعلی انرژی تقریباً بدون تغییر بماند، تقاضای نفت تا سال ۲۰۵۰ همچنان افزایش خواهد یافت.

در این حالت، تقاضا برای گاز پس از سال ۲۰۵۰ هم به رشد خود ادامه می‌دهد. و حتی اگر گذار به سوی انرژی سبز با موفقیت انجام شود، گاز همچنان پرطرفدار می‌ماند چون در صورت تکمیل همه پروژه‌های آغازشده تولید گاز مایع، به‌ویژه در آمریکا و قطر، قیمت آن کاهش خواهد یافت.

به‌گفته آژانس بین‌المللی انرژی، تقاضای گاز در خوش‌بینانه‌ترین حالت تا پایان دهه ۲۰۳۰ میلادی به اوج نخواهد رسید.

«روبه‌رویی با واقعیت»

تغییر لحن در غرب، شرکت‌های نفت و گاز را خوشحال کرده است. اوپک نیز رضایت خود را پنهان نکرد و بیانیه‌ای با این مضمون منتشر کرد: «ما هشدار داده بودیم.»

در بیانیه اوپک آمده است: «در سپتامبر ۲۰۲۳ آژانس بین‌المللی انرژی به جهان اعلام کرد که نفت، گاز و زغال‌سنگ به گذشته تعلق دارند. اکنون، دو سال بعد، این فرضیات جسورانه آژانس سرانجام به‌طور جدی با واقعیت روبه‌رو شده‌اند.»

کشورهای ثروتمند مصرف‌کننده نفت و گاز پس از شوک بزرگ انرژی در سال‌های ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۴ آژانس بین‌المللی انرژی را ایجاد کردند؛ زمانی که کشورهای عربی برای تلافی حمایت غرب از اسرائیل در جنگ یوم‌کیپور ۱۹۷۳ تحریم نفتی علیه غرب اعمال کردند. هدف از تاسیس این آژانس جلوگیری از تکرار بحرانی مشابه بود.

برای جلوگیری از تکرار بحران، آژانس بین‌المللی انرژی هر سال سناریوهای بلندپروازانه‌ای برای بخش انرژی تدوین می‌کند.

دولت‌های غربی در تعیین سیاست‌های انرژی و شرکت‌ها در تصمیم‌گیری درباره سرمایه و سرمایه‌گذاری از این سناریوها استفاده می‌کنند. اگر آژانس پیش‌بینی کند که نفت به‌زودی مشتری نخواهد داشت، دولت‌ها از صدور مجوز برای میدان‌های جدید خودداری می‌کنند و بانک‌ها هم تمایلی به دادن وام برای پروژه‌های نفت و گاز نشان نمی‌دهند.

در پی این تحولات، اوپک امیدوار است که از این پس پول مثل رودخانه روان شود و غرب نیز ناچار خواهد بود رابطه خود را با شیوخ، ژنرال‌ها و سایر روسای جمهور مادام‌العمر کشورهای نفت‌خیز حفظ کند.

در بیانیه اوپک آمده است: «امید داریم سناریوی تازه آژانس بین‌المللی انرژی نشانه بازگشت به تحلیلی واقع‌بینانه از واقعیت‌های انرژی باشد و به برداشت‌های نادرست درباره زمان رسیدن مصرف نفت به اوج پایان دهد.»

خبرهای خوب برای اروپا و البته برای روسیه

به‌گفته آژانس بین‌المللی انرژی، از زمانی که روسیه صادرات گاز لوله‌ای به اروپا را کاهش داد، گاز طبیعی مایع (LNG) به مهم‌ترین کالای بازار جهانی گاز تبدیل شده است.

نکته مهم اینجاست که عرضه این کالا همچنان رو به افزایش است.

به‌گفته آژانس بین‌المللی انرژی، تا سال ۲۰۳۰ تنها بر اساس پروژه‌های تاییدشده و در حال اجرا، عرضه ال‌ان‌جی یک‌ونیم برابر خواهد شد؛ افزایشی معادل ۳۰۰ میلیارد مترمکعب نسبت به سطح کنونی، یعنی دو برابر مقدار گازی که روسیه پیش از جنگ گازی هر سال به اروپا صادر می‌کرد (حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعب).

پس از تهاجم روسیه به اوکراین، ایالات متحده جای این کشور را در بازار جهانی گاز گرفته است. نیمی از ظرفیت‌های جدید مایع‌سازی گاز در آمریکا در حال ساخت است، حدود ۲۰ درصد در قطر و بقیه در کشورهایی مانند کانادا، استرالیا و دیگر تولیدکنندگان.

این وضعیت به سود اروپا است، چون نوید می‌دهد پس از چند سال جنگ گازی با روسیه، قیمت برق و گرمایش کاهش یابد و صنعت دوباره جان بگیرد.

به‌گفته آکوش لوس از مرکز سیاست بین‌المللی انرژی دانشگاه کلمبیا، «دوره‌ای که در آن عرضه ال‌ان‌جی فراوان خواهد بود، برای امنیت انرژی اروپا بسیار سودمند است و این امید را تقویت می‌کند که اروپا بتواند طبق برنامه از گاز روسیه فاصله بگیرد، بی‌آنکه با شوک‌های جدی در بازار روبه‌رو شود.»

تام مارزک مانسر، تحلیل‌گر ارشد وود مکنزی در بازار گاز اروپا، با او موافق نیست و می‌گوید بازار برای همه جا خواهد داشت؛ به‌ویژه اگر جنگ پایان یابد و تحریم‌های روسیه به‌تدریج برداشته شود.

او می‌گوید: «نسبت به برنامه اتحادیه اروپا برای کنار گذاشتن کامل گاز خط لوله روسیه تا سال ۲۰۲۸ کمی تردید دارم.»

با وجود فشارهای آمریکا، این خود ترامپ بود که برای متحدش ویکتور اوربان معافیتی صادر کرد تا شرکت مجارستانی مول (MOL) بتواند نفت روسیه را به مجارستان و اسلواکی عرضه کند.

به‌گفته مارزک مانسر، ممکن است پس از سال ۲۰۳۰ همین وضعیت درباره ال‌ان‌جی تولیدی یامال روسیه نیز تکرار شود؛ چون بعد از دوره وفور کنونی، کمبود گاز و افزایش قیمت‌ها محتمل است و اگر تا آن زمان جنگ پایان یافته باشد، گاز روسیه بیش از هر زمان دیگری مورد نیاز خواهد بود.