آیا گاز جمهوری آذربایجان باعث سکوت اروپا در برابر سرکوب‌های باکو شده است؟

وقتی در ماه گذشته میلادی، یک فعال جوان صلح‌طلب در جمهوری آذربایجان به جرم خیانت به کشور به ۱۵ سال زندان محکوم شد، خشم دوستانش بیش از آنکه متوجه دولت الهام علی‌اف باشد، متوجه اتحادیه اروپا شد.

بهروز صمدوف، دانشجوی دکترای ۳۰ ساله، با یکی از سنگین‌ترین احکام صادرشده برای منتقدان حکومت ۲۱ ساله الهام علی‌اف روبه‌روست. او اتهامات را ساختگی می‌داند و آن‌ها را رد کرده است.

یکی از منتقدان نوشت: «اتحادیه اروپا شاید همچنان به مماشات با باکو ادامه دهد، اما سکوت کردن بهایی دارد.»

کمی پس از آغاز حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، اورزولا فون‌ در‌ لاین، رئیس کمیسیون اروپا، جمهوری آذربایجان را «شریکی کلیدی» در مسیر کاهش وابستگی به گاز روسیه خواند.

در این مدت، علی‌اف بار دیگر کنترل منطقه جداشده قره‌باغ را به دست گرفت که باعث کوچ اجباری تمام جمعیت ارمنی آن شد. او همچنین برای پنجمین بار پیاپی در انتخاباتی پیروز شد که ناظران بین‌المللی آن را به شدت زیر سوال بردند. در همین حال، سرکوب رسانه‌ها و مخالفان سیاسی در کشور شدت گرفت.

پارلمان اروپا سال گذشته از اتحادیه خواست که تحریم‌هایی علیه باکو اعمال کند و به واردات گاز از جمهوری آذربایجان پایان دهد. با این حال مقام‌های ارشد سیاست خارجی اتحادیه اروپا از هرگونه انتقاد علنی از علی‌اف خودداری کرده‌اند.

زمانی که کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، در ماه آوریل به باکو رفت، مخالفان علی‌اف به شدت از او انتقاد کردند، چرا که در دیدار با رئیس جمهوری آذربایجان از «ظرفیت‌های بزرگ» روابط دو طرف سخن گفت، در حالی که در همان زمان دست‌کم ۲۱ روزنامه‌نگار مستقل در باکو بازداشت شده بودند.

علی‌اف بازداشت روزنامه‌نگاران را با ادعای «حفاظت از فضای رسانه‌ای کشور در برابر نفوذ منفی خارجی» توجیه کرده و خبرنگاران را به دریافت «غیرقانونی کمک مالی از خارج» متهم کرده است.

او همچنین نهادهای بین‌المللی را به جانبداری و دخالت در امور داخلی کشور متهم می‌کند. دفاتر سازمان ملل، صلیب سرخ جهانی و بی‌بی‌سی در باکو همگی به دستور دولت تعطیل شده‌اند.

الدار محمدوف، دیپلمات پیشین لتونی و مشاور سابق سیاست خارجی گروه سوسیال دموکرات پارلمان اروپا می‌گوید: «سیاست اتحادیه اروپا در عمل آزادی کامل به علی‌اف داده است.»

او به بی‌بی‌سی گفت: «سرکوب، بازداشت ناراضیان، وبلاگ‌نویسان و صدای مخالف مدت‌هاست که روابط باکو و بروکسل را دچار تنش کرده، اما از زمان حمله روسیه به اوکراین، این موضوع عملا از دستور کار خارج شده است.»

اتحادیه اروپا این اتهام را رد می‌کند.

یکی از سخنگویان اتحادیه به بی‌بی‌سی گفت: «[اتحادیه اروپا] از تنگ‌تر شدن فضای مدنی در جمهوری آذربایجان نگران است» و از دولت باکو خواسته «تمام کسانی را که صرفا به دلیل استفاده از حقوق اساسی‌شان بازداشت شده‌اند، آزاد کند».

او اضافه کرد که اتحادیه «در سطوح مختلف، چه به صورت علنی و چه خصوصی، نگرانی‌های خود را مطرح کرده است» و گفت که سفر اخیر کایا کالاس نیز شامل این گفت‌وگوها بوده است.

اتحادیه اروپا در تلاش است منابع تامین گاز خود را متنوع کند تا دیگر به یک تامین‌کننده واحد مانند روسیه وابسته نباشد.

گرچه سهم جمهوری آذربایجان از واردات گاز اتحادیه تنها ۴/۳ درصد است و چندان زیاد به نظر نمی‌رسد، اما در برخی کشورها که به خط لوله «کریدور گاز جنوبی» متصل‌اند، این سهم بسیار بیشتر است: تا حدود ۴۰ درصد گاز طبیعی وارداتی بلغارستان از جمهوری آذربایجان تامین می‌شود و در ایتالیا و یونان این رقم حدود ۱۵ درصد است.

به گفته یکی از دیپلمات‌های ارشد اروپا که نخواست نامش فاش شود، همین مسئله باعث شده است که اتحادیه اروپا نتواند در برابر جمهوری آذربایجان موضعی واحد و قاطع داشته باشد.

او گفت: «اروپا در این شرایط اهرم فشار معناداری روی آذربایجان ندارد.»

بنجامین گادوین، تحلیلگر ریسک متخصص قفقاز و آسیای مرکزی، می‌گوید: «قطع واردات گاز از جمهوری آذربایجان باعث خاموشی در اروپا نمی‌شود، اما مسئله این نیست. اتحادیه اروپا دنبال آن است که از منابع متنوع‌تری گاز دریافت کند.»

او افزود: «هرچند اتحادیه اروپا به گاز آذربایجان وابسته نیست، اما می‌خواهد از این کشور هم گاز بیشتری بخرد تا وابستگی‌اش به روسیه کمتر شود.»

سخنگوی اتحادیه اروپا گفت این همکاری در حوزه انرژی «موضع ما را درباره وضعیت حقوق بشر در جمهوری آذربایجان تغییر نمی‌دهد».

الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان، فراتر از گاز، برای اروپا مزایای دیگری هم دارد.

او از معدود رهبران جمهوری‌های سابق شوروی است که آشکارا از تمامیت ارضی اوکراین در برابر تجاوز روسیه حمایت کرده است.

جمهوری آذربایجان هرچند تحریمی علیه روسیه وضع نکرده، اما به اوکراین کمک‌های بشردوستانه فرستاده است.

روابط باکو و مسکو در ماه‌های اخیر رو به تیرگی گذاشته است.

در دسامبر گذشته، یک هواپیمای مسافربری جمهوری آذربایجان سقوط کرد و ۳۸ نفر کشته شدند. بنا بر گزارش‌ها، این هواپیما بر اثر اصابت اشتباه موشک ضدهوایی روسیه سرنگون شد.

بحران روابط باکو و مسکو با مرگ دو شهروند جمهوری آذربایجان در بازداشت پلیس روسیه شدت گرفت.

کارشناسان می‌گویند علی‌اف با به چالش کشیدن علنی روسیه، تلاش دارد در منطقه‌ای که به صورت سنتی تحت سلطه مسکو بوده، نقش پررنگ‌تری ایفا کند. در عین حال او می‌کوشد در چشم غرب به عنوان رقیب ولادیمیر پوتین جلوه کند.

دیپلمات ارشد اتحادیه اروپا به بی‌بی‌سی گفت: «جمهوری آذربایجان توجه همه را جلب کرده و از این وضعیت به خوبی بهره می‌برد. آن‌ها می‌دانند که همه طرف‌ها خواهان رابطه با آن‌ها هستند و از این فرصت در همه جهات استفاده می‌کنند.»

دیپلمات ارشد دیگری در اروپا گفت: «ما به هیچ وجه از وضعیت حقوق بشر در آذربایجان راضی نیستیم، اما کار زیادی هم از دست‌مان برنمی‌آید.»

ماه گذشته میلادی، زمانی که هفت خبرنگار تحقیقی در جمهوری آذربایجان به حبس‌های طولانی‌مدت محکوم شدند، سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا، صدور این احکام را «تحولی نگران‌کننده» خواند و خواهان «اقدام فوری برای ایجاد محیطی امن و مساعد برای تمام خبرنگاران» شد.

با این حال اتحادیه اروپا تاکنون درباره محکومیت بهروز صمدوف به اتهام خیانت سکوت کرده است. دوستان این فعال سیاسی می‌گویند او اخیرا تلاش کرده به زندگی‌اش پایان دهد و به همین دلیل نگران جان او هستند.