بحران در روابط روسیه و جمهوری آذربایجان؛ اگر فشارهای روسیه ادامه پیدا کند،‌ چه خواهد شد؟

شکافی جدی در روابط میان جمهوری آذربایجان و روسیه به وجود آمده که پیش از این سابقه نداشته است.

دولت جمهوری آذربایجان مدت‌هاست از رفتارهای مسکو ناراضی است.

روسیه نیز در واکنش، به نظر می‌رسد با هدف فشار بر جمهوری آذربایجان، حساس‌ترین نقطه آن را نشانه گرفته است: شهروندان آذربایجانی که به دلایل اقتصادی به روسیه مهاجرت کرده‌اند.

این وضعیت برای صدها هزار آذربایجانی ساکن روسیه نگرانی‌های جدی ایجاد کرده و به عنوان نشانه‌ آغاز مرحله‌ای تازه از تنش در روابط دوجانبه تلقی شده است.

اما اگر روسیه به فشار بر آذربایجانی‌های ساکن خاک خود ادامه دهد، چه اتفاقی ممکن است بیفتد؟ در ادامه شش سناریوی احتمالی را بررسی می‌کنیم.

۱. تشدید تنش در روابط دیپلماتیک روسیه و جمهوری آذربایجان

عملیات پلیس علیه آذربایجانی‌ها در شهر یکاترینبورگ، که به کشته شدن دو نفر و بازداشت شماری دیگر انجامید، با واکنش تند باکو روبه‌رو شد و در پی آن برنامه‌های فرهنگی و سفرهای رسمی لغو شدند.

مقامات جمهوری آذربایجان هم حدود ۱۰ شهروند روسی را در این کشور بازداشت کرده‌اند.

اگر چنین رویدادهایی و فشارها بر آذربایجانی‌های مقیم روسیه ادامه پیدا کند، احتمال دارد دولت آذربایجان دیپلمات‌های خود را از روسیه فرا بخواند و روسیه نیز اقدامی مشابه انجام دهد.

چنین تشدید تنشی در عرصه دیپلماتیک، پیش از همه به شهروندان عادی آسیب می‌زند به ویژه آن‌هایی که در روسیه زندگی می‌کنند یا با این کشور روابط تجاری دارند.

۲. قطع روابط تجاری

یکی از مهم‌ترین دادوستدهای تجاری میان جمهوری آذربایجان و روسیه صادرات و واردات محصولات کشاورزی به ویژه میوه و سبزیجات است.

در حال حاضر روسیه دومین شریک تجاری بزرگ جمهوری آذربایجان به شمار می‌رود. در سوی دیگر، شرکای اصلی تجاری روسیه چین، ترکیه، بلاروس و چند کشور دیگر هستند.

اگر روابط میان دو کشور سردتر شود احتمال دارد موانع اداری افزایش یابد، از جمله نگه‌داشتن محموله‌ها در گمرک، بازرسی‌های مضاعف از صادرکنندگان، و مشکلات مربوط به صدور مجوز و سهمیه‌بندی.

این امر می‌تواند به صورت مستقیم به بخش کشاورزی جمهوری آذربایجان آسیب اقتصادی وارد کند.

همچنین وضعیت حقوقی و اجتماعی صدها هزار آذربایجانی ساکن روسیه ممکن است دشوارتر شود.

در مقابل، نبود محصولاتی مانند گوجه‌فرنگی و سایر محصولات کشاورزی، برای روسیه چندان آسیب‌زا نخواهد بود، چرا که می‌تواند آن‌ها را از دیگر کشورهای همسایه وارد کند.

بازار روسیه برای جمهوری آذربایجان اهمیت حیاتی دارد، چرا که این کشور امکان صادرات محصولات کشاورزی خود به بازارهای اروپایی را ندارد.

۳. بازگشت گسترده یا اخراج اجباری آذربایجانی‌ها از روسیه

ماجرا تنها به بدتر شدن شرایط زندگی آذربایجانی‌های ساکن روسیه ختم نمی‌شود؛ بلکه ممکن است شمار زیادی از مهاجران آذربایجانی ناچار به بازگشت به کشور خود شوند.

از آن‌جا که مرزهای زمینی جمهوری آذربایجان همچنان بسته است، این موضوع وضعیت را برای آنان دوچندان دشوار می‌سازد، هرچند بسیاری از آن‌ها می‌توانند از طریق پرواز به کشور خود بازگردند.

این تحول نه‌تنها به معنای کاهش شمار کارگران در بخش‌هایی چون ساخت‌وساز در روسیه خواهد بود، بلکه فشار اقتصادی بزرگی نیز بر اقتصاد جمهوری آذربایجان وارد خواهد کرد.

موضوع فقط درباره بازگشت صدها هزار نفر به داخل کشور نیست، بلکه به معنای قطع ارسال پول‌هایی است که این مهاجران برای خانواده‌هایشان در جمهوری آذربایجان می‌فرستند.

۴. افزایش احساسات ضد روسی در جمهوری آذربایجان

حتی اگر مدارس روسی که با بودجه دولت آذربایجان اداره می‌شوند به فعالیت خود ادامه دهند، ممکن است شاهد دگرگونی عمده‌ای در افکار عمومی کشور نسبت به روسیه باشیم.

اگر رسانه‌های تحت کنترل دولت تبلیغات ضدروسی را آغاز کنند، این امر می‌تواند به گسترش دیدگاه‌های منفی علیه روسیه و مردم این کشور دامن بزند.

تعداد روس‌های ساکن جمهوری آذربایجان نسبت به دوران اتحاد جماهیر شوروی به مراتب کاهش یافته است. بر اساس آمار رسمی سال ۲۰۱۹، بیش از ۷۰ هزار روس در جمهوری آذربایجان زندگی می‌کردند، در حالی که در سال‌های پیش از فروپاشی شوروی، این رقم نزدیک به نیم میلیون نفر گزارش شده بود.

در سال‌های اخیر به دلیل تحریم‌های اعمال‌شده علیه روسیه، بسیاری از شهروندان روس از جمهوری آذربایجان به عنوان مسیر ترانزیت برای سفر به کشورهای دیگر استفاده می‌کردند.

افزایش تنش‌ها می‌تواند حتی پای گردشگران روس را نیز از پروازهای عبوری از طریق باکو قطع کند.

۵. احتمال درگیری‌های داخلی در روسیه

احساسات ضد روسی در آذربایجان ممکن است با واکنشی تلافی‌جویانه در خاک روسیه همراه شود.

آذربایجانی‌ها ممکن است نه‌تنها با یورش‌های پلیس، بلکه با حملات مردمی روبه‌رو شوند و اگر این حملات گسترش یابد، افراد بیشتری را در بر خواهد گرفت.

در چنین وضعیتی پیامدها تنها محدود به جمهوری آذربایجان و شهروندانش نخواهد بود. گروه‌های خشمگین ممکن است نتوانند آذربایجانی‌ها را از ارمنی‌ها یا ازبک‌ها تفکیک کنند و سایر مهاجران قفقاز و آسیای میانه نیز هدف خشونت قرار بگیرند، به گونه‌ای که تمام کارگران مهاجر به یک هدف مشترک تبدیل شوند.

این سناریو برای میلیون‌ها نفر از اقوام غیر روسی که در جامعه روسیه زندگی می‌کنند، خطر تبعیض ساختاری و خشونت سیستماتیک را به همراه خواهد داشت.

در چنین وضعیتی درگیری‌های قومی صرفا به جمهوری آذربایجان و آذربایجانی‌ها محدود نخواهد شد.

شهروندان کشورهای دیگر منطقه، از جمله ارمنستان، گرجستان، ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان نیز ممکن است در معرض تهدید قرار گیرند.

در نتیجه برهم خوردن ثبات داخلی در روسیه می‌تواند به بحرانی گسترده در سراسر منطقه پساشوروی دامن بزند.

۶. نزدیکی بیشتر به غرب؟

این سناریو را با علامت سوال بررسی می‌کنیم، چرا که پیش‌بینی نزدیکی باکو به غرب، فراتر از سطح کنونی، چندان آسان نیست.

وضعیت وخیم حقوق بشر در جمهوری آذربایجان تا کنون تاثیر قابل توجهی بر روابط دولت‌های اروپایی با باکو نداشته است.

دلیل اصلی آن وضعیت روابط مسکو با اروپا است، زیرا غرب برای کاهش وابستگی خود به گاز روسیه، به منابع انرژی جمهوری آذربایجان نیاز دارد.

در صورت بروز تنش،جمهوری آذربایجان ممکن است از پروژه‌های انرژی که برای روسیه اهمیت راهبردی دارند، کناره‌گیری کند.

اما نزدیکی بیشتر به اروپا - از جمله نامزدی برای عضویت در اتحادیه اروپا - در دستور کار باکو قرار ندارد.

توضیح سردبیر: تمام این موارد صرفا سناریوهای احتمالی هستند و تنها در صورت تشدید تنش ممکن است رخ دهند.