آیا نقش اوکراین در شکست بزرگ واگنر در آفریقا، گل به خودی بود؟

با پایان سفر وزیر خارجه اوکراین به آفریقا، این کشور ممکن است برای کمک به شورشیان جدایی‌طلب در شمال مالی که شکست سنگینی به گروه واگنر - پیمانکار نظامی روسیه - وارد کرده بودند، بهای دیپلماتیک سنگینی پرداخت کند.

در جریان حمله‌ای غافلگیرکننده در روز ۲۷ ژوئیه در ناحیه «تین زاوتین»، ۸۴ تن از افراد مسلح گروه واگنر و ۴۷ سرباز ارتش مالی کشته شدند.

این یک ضربه نظامی بسیار سخت به گروهی از مزدوران مسلحی بود که زمانی تحت کنترل یوگنی پریگوژین بودند، اما بعد از کشته شدن پریگوژین، حالا توسط ساختار دفاعی رسمی روسیه اداره می‌شوند.

آندری یوسوف، سخنگوی سرویس اطلاعات نظامی کی‌یف (GUR)، گفت که شورشیان «طوارق»‌ در مالی «اطلاعات لازم را دریافت کرده‌اند که منجر به یک عملیات نظامی موفقیت‌آمیز علیه جنایتکاران جنگی روسی شد».

او در عین حال گفت کمکی که شبه‌نظامیان «طوارق» دریافت کرده‌اند، به دریافت اطلاعات محدود نبوده است.

کمی بعد گزارش‌های بیشتری منتشر شدند مبنی بر این‌که نیروهای ویژه اوکراینی، شورشیان را برای استفاده از پهپادهای هجومی آموزش داده‌اند.

با این حال، برای بسیاری از آفریقایی‌ها، این یک مورد دیگر از استثمار قاره آفریقا توسط قدرت‌های خارجی است؛ قدرت‌هایی که این قاره را به میدان نبردهایی خونبار برای رقابت‌های بین خود تبدیل کرده‌اند.

همان‌طور که پیش‌بینی‌ می‌شد دیکتاتوری نظامی حاکم بر مالی و رژیم هم‌پیمانش در کشور همسایه یعنی نیجر، با قطع روابط دیپلماتیک با کی‌یف اعتراض خود را نشان دادند.

اما مهم‌تر از آن بیانیه‌ای بود که از سوی «جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا» (اکوواس) به عنوان یک بلوک منطقه‌ای صادر شد. این بلوک علیرغم مشکلات دیپلماتیک خود با رژیم‌های نظامی در مالی، نیجر و بورکینافاسو، به صراحت اعتراض خود را نشان داد.

اکوواس در این بیانیه «نارضایتی قاطع» خود را از«هرگونه دخالت خارجی در منطقه که می‌تواند تهدیدی برای صلح و امنیت در غرب آفریقا باشد و هرگونه تلاشی که هدف آن کشاندن منطقه به رویارویی‌های ژئوپلیتیکی فعلی باشد» اعلام کرد و چنین وضعیتی را «قاطعانه» محکوم کرد.

عصبانیت از آن‌چه رخ داده با گزارش‌های تایید نشده درباره این‌که برخی از شبه‌نظامیان اسلامگرای جهادی نیز در حمله «تین زاوتین» به شورشیان «طوارق» پیوسته‌اند، بیشتر هم شد.

بعد از این‌که سفیر اوکراین در داکار، در فیس‌بوک ویدئویی درباره نظرات پر از شعف و خوشحالی آقای یوسوف منتشر کرد، وزارت خارجه سنگال نیز او را احضار کرد تا اعتراض خود را به شکل رسمی ابراز کند.

دیمیترو کولبا، وزیر امور خارجه اوکراین، هفته گذشته در میانه سفر به مالاوی، زامبیا و موریس بود. اما او ممکن است پس از شنیدن سخنان تند اکوواس و سنگال، نیاز داشته باشد که در غرب آفریقا دست به اقداماتی جدی بزند.

به احتمال خیلی زیاد، بسیاری از دولت‌های آفریقایی جنوب صحرای بزرگ - حتی آنهایی که در پشت پرده به مسکو بدبین هستند – این حمله را یک ماجراجویی نظامی از سوی کی‌یف ببینند که هیچ سودی هم برای اوکراین ندارد. این اقدامات می‌تواند همه حسن نیتی را که اوکراین در دو سال گذشته از طریق دیپلماسی صلح‌آمیز و با زحمت به دست آورده بود، به باد بدهد.

البته قطعا اگر فقط از زاویه نظامی به موضوع نگاه کنیم، مشارکت در سنگین‌ترین شکست آفریقایی به گروه واگنر، برای اوکراین یک موفقیت به نظر می‌رسد.

طی دو سال گذشته، تعداد نیروهای این پیمانکار مزدور در مالی - که اکنون به طور رسمی به «سپاه آفریقا» تغییر نام داده و تحت کنترل حکومت روسیه قرار گرفته است - دو برابر شده است. تخمین زده می‌شود که تعداد نیروهای واگنر در مالی، حدود دو هزار نفر است.

به همین دلیل خبرهای مربوط به خسارات سنگین در تین زاوتین، به ویژه با توجه به اینکه ارتش مالی و نیروهای واگنر در ماه نوامبر گذشته شهر کیدال، «پایتخت» شورشیان طوارق را تصرف کرده بودند، شوک‌آور بود.

حادثه تین زاوتین نشان‌دهنده بازگشت شورشیان به موضع تهاجمی با پشتیبانی یک شریک جدید است.

اشاره‌های کی‌یف به دخالت مستقیم در این حمله نشان می‌دهد که اوکراین تا چه حد آماده است تا نبرد علیه ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه را فراتر از میدان نبرد خانگی گسترش دهد.

در واقع، این اولین بار نیست که اوکراین در عملیات نظامی علیه واگنر در آفریقا دست به مداخله مستقیم می‌زند.

شواهد قوی وجود دارد که در ماه‌های اوت و سپتامبر گذشته، نیروهای ویژه اوکراینی در سودان، به نفع رژیم نظامی به رهبری ژنرال عبدالفتاح البرهان حملات پهپادی انجام داده‌اند.

بیش از یک سال است که رژیم نظامی البرهان در سودان درگیر یک نبرد وحشیانه قدرت با هم‌پیمانان سابقش در «نیروهای پشتیبانی سریع» (RSF) به رهبری ژنرال محمد حمدان دقلو، معروف به «حمیدتی» است که توسط واگنر پشتیبانی می‌شوند.

برخی از تحلیلگران نظامی اوکراینی مانند یوگنی دیکی، فرمانده پیشین گردان «آیدار» در اوکراین، مداخلات نظامی گزارش شده کشورشان در آفریقا را بیشتر به عنوان نبردی برای بقا پس از حمله نیروهای روسی در فوریه ۲۰۲۲ توصیف می‌کنند.

آقای دیکی ادعا کرده است که کی‌یف سیاستی در مورد آفریقا ندارد، اما با روسیه و به ویژه واگنر خرده حساب‌ دارد.

با این حال احتمالا دولت ولودیمیر زلنسکی رئیس‌جمهور اوکراین، مسایل را به این سادگی نمی‌بیند. چرا که آن‌ها می‌دانند نبرد علیه مسکو تنها در جبهه جنگ رخ نمی‌دهد. دیپلماسی و تجارت نیز اهمیت دارند.

و در پی حمله ۲۰۲۲، به کی‌یف به تلخی یادآوری شد که این واقعیت را باید مد نظر داشته باشد، به ویژه در مورد آفریقا.

در مجمع عمومی سازمان ملل در ۲ مارس آن سال، تنها ۲۸ کشور از ۵۴ کشور آفریقایی به محکومیت حمله روسیه رای دادند.

در جریان رای‌گیری درباره حمله روسیه در سازمان ملل، تنها چند متحد نزدیک مسکو واقعاً به نفع اقدام روسیه رأی دادند. با این حال بسیاری دیگر از دولت‌های آفریقایی، از جمله برخی که به طور عمومی به عنوان طرفدار غرب تلقی می‌شوند، فعالانه از رأی‌ دادن خودداری کردند یا رای ممتنع دادند.

و بعداً زمانی که ولادیمیر پوتین از توافق‌نامه‌ای که به صادرات غلات اوکراین و روسیه - بسیاری از آنها به آفریقا - اجازه می‌داد تا به طور ایمن از طریق دریای سیاه عبور کنند، خارج شد، بسیاری از دولت‌های جنوب صحرای بزرگ تصمیم گرفتند که به جای سرزنش مسکو، به این موضوع نگاهی بی‌طرف داشته باشند.

در حال حاضر موضوع صادارات غلات مشخصا اهمیت خود را از دست داده است، چرا که اوکراین تا حد زیادی توانسته است از راه ضربه زدن به ناوگان نظامی روسیه در دریای سیاه روسیه، صادراتش را از سربگیرد. با این حال تیم وزارت خارجه کی‌یف به ضرورت بازسازی شبکه‌های سیاسی و اقتصادی خود در سراسر آفریقا ادامه می‌دهد.

آقای کولیبا تا کنون چهار سفر به آفریقا داشته است. کمپین او برای کسب حسن نیت و یافتن شرکای بیشتر در جنوب صحرای بزرگ همیشه بدون مشکل پیش نرفته است. به عنوان مثال امیدها برای دیدار با سیریل رامافوسا، رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی در جریان سفر به این کشور در اواخر سال گذشته به یأس تبدیل شد. با این حال، او موفقیت‌های مهمی نیز به دست آورده است.

برای مثال، زامبیا در «اجلاس صلح اوکراین» که در ماه ژوئن در سوئیس برگزار شد شرکت کرد، و برخلاف برخی دیگر از شرکت‌کنندگان، بیانیه نهایی را نیز که مفادش رضایت کی‌یف را جلب کرده بود، امضا کرد.

و هفته گذشته آقای کولیبا از شهر «لوساکا» پایتخت زامبیا، دیدن کرد و در آنجا از سوی هاکاینده هیچیلما، رئیس‌جمهور این کشور مورد استقبال قرار گرفت.

اوکراین در حال حاضر به دنبال گسترش نفوذ خود در کشورهای آفریقایی است و در تلاش است تا خسارت‌های دیپلماتیکی را که در طی سه دهه اول پس از استقلال در آفریقا متحمل شده، جبران کند؛ سه دهه‌ای که این کشور عمدتاً به امور داخلی خود مشغول بود.

در حالی که روسیه میراث دیپلماتیک جهانی اتحاد جماهیر شوروی را به ارث برد، کشورهای تازه استقلال‌یافته مانند اوکراین باید شبکه‌های خود را از صفر می‌ساختند.

کی‌یف طی ۳۰ سال گذشته، با منابع محدودش تنها هشت سفارتخانه در سراسر قاره آفریقا باز کرده است؛ در الجزایر، آنگولا، مصر، اتیوپی، کنیا، نیجریه، سنگال و آفریقای جنوبی.

اما در سال ۲۰۲۲ به شکل دشواری به این کشور یادآوری شد که در جهان به دوست و نفوذ نیاز دارد. بعد از آن بود که کی‌یف به سرعت تلاش کرد تا ارتباطاتش را گسترش دهد. در حال حاضر کی‌یف می‌گوید که در تلاش است تا تعداد سفارتخانه‌هایش را در آفریقا به ۲۰ عدد افزایش دهد. تا همین جا، ۱۰ دفتر نمایندگی جدید اعلام شده است.

در ماه آوریل، ماکسیم سوبخ، نماینده ویژه کی‌یف برای خاورمیانه و آفریقا، در شهر ابیجان برای افتتاح سفارت در ساحل عاج حضور داشت.

و پیشنهاد کی‌یف، بیشتر از دیپلماسی است.

هشت کشور جنوب صحرای بزرگ از ابتکار کمک غذایی «غلات از اوکراین» بهره‌مند شده‌اند.

این کشور همچنین برنامه دارد تا کمک‌های توسعه‌ای خود را افزایش دهد، تجارت دوجانبه را تقویت کرده و تعداد بیشتری از بورسیه‌های دانشگاهی را برای دانشجویان آفریقایی فراهم کند.

ماجراجویی‌های نظامی پرحاشیه‌ علیه مزدوران روسی، ریسکی نادرست به نظر می‌رسد که می‌تواند تمامی حسن نیت دیپلماتیک و سود اقتصادی‌ را که اوکراین امیدوار است از استراتژی مثبت جنوب صحرای بزرگ خود به دست بیاورد، به خطر بیندازد.

پل مالی، مشاور «برنامه آفریقا» در «چتم هاوس» در لندن است.