چرا پاپ فرانسیس ۱۲ سال به آرژانتین بازنگشت؟

زمانی که خورخه ماریو برگولیو، اسقف اعظم پیشین بوئنوس آیرس، پایتخت آرژانتین را برای شرکت در مجمع کاردینال‌ها در واتیکان به منظور انتخاب جانشین پاپ بندیکت شانزدهم ترک کرد، نمی‌دانست که این آخرین بار خواهد بود که زادگاهش را می‌بیند.

به گفته تحلیلگران، او که در آن زمان ۷۶ سال داشت - یک سال بیشتر از سنی که اسقف‌ها و کاردینال‌ها معمولاً استعفای خود را به پاپ تقدیم می‌کنند - به عنوان گزینه‌ای جدی برای پر کردن جای خالی پاپ شناخته نمی‌شد.

گی‌یرمو مارکو، یکی از کشیشان اسقف‌نشین بوئنوس آیرس به روزنامه آرژانتینی کلارین گفت: «وقتی او برای شرکت در مجمع واتیکان بوئنوس آیرس را ترک کرد، کمی غمگین به نظر می‌رسید؛ او خود را برای بازنشستگی در اتاقی در خانه کشیشان در محله فلورس آماده می‌کرد.»

با این حال، برخلاف انتظار او - و کل جهان - برگولیو به زودی وارد دوره‌ای از زمامداری کلیسا شد که ۱۲ سال به طول انجامید.

گوستاوو ورا، یکی از دوستان نزدیک برگولیو، به بی‌بی‌سی موندو گفت که او انتظار دوره‌ای بسیار کوتاه‌تر را به عنوان پاپ داشت.

آقای ورا، رهبر سازمان ضد قاچاق انسان و برده‌داری «لا آلامدا» در آرژانتین، گفت: «به خاطر سنش فکر می‌کرد چهار سال بیشتر پاپ نخواهد بود.»

او زمانی با برگولیو دوست شد که او اسقف اعظم بود.

در دوران پاپ بودن فرانسیس، این دو نفر صدها نامه با هم رد و بدل کردند که به گفته ورا، پاپ در آن‌ها همواره علاقه‌مندی خود را به اتفاقات کشورش نشان می‌داد.

آقای ورا می‌گوید: «گاهی درباره فوتبال نظر می‌داد، گاهی درباره تانگو، گاهی درباره رویدادهای فرهنگی.» او می‌گوید پاپ اخبار آرژانتین را «با جزئیات» دنبال می‌کرد.

او می‌افزاید: «فرانسیس ارتباط خود را با آرژانتین حفظ کرده بود. در این ۱۲ سال، همواره تعداد زیادی از آرژانتینی‌ها در برنامه‌های او حضور داشتند.»

با این حال یکی از چشمگیرترین نکات درباره دوره پاپ بودن فرانسیس این است که او در این ۱۲ سال هرگز به کشور خود بازنگشت.

پاپ فرانسیس به چهار کشور از پنج کشور همسایه آرژانتین سفر کرد. سه ماه پس از آغاز به کار در سال ۲۰۱۳، برزیل نخستین سفر خارجی او بود. سپس در سال ۲۰۱۵ به بولیوی و پاراگوئه و در سال ۲۰۱۸ به شیلی رفت.

او همچنین به دیگر کشورهای آمریکای لاتین از جمله کوبا، اکوادور، مکزیک و پرو نیز سفر کرد.

اما چرا به کشور خود نرفت؟

پاسخ، رابطه پیچیده‌ای را که پاپ فرانسیس با زادگاهش داشت، آشکار می‌کند.

او در آنجا محبوب گروه بزرگی از شهروندانی بود که اکنون در سوگش هستند، اما برخی دیگر او را شخصیتی جنجالی می‌دانستند.

افول تصویر عمومی

غروری که در ابتدا بیشتر آرژانتینی‌ها پس از اعلام انتخاب هم‌وطنشان به عنوان نخستین پاپ اهل آمریکای لاتین احساس کردند، به مرور زمان جای خود را به سرخوردگی داد.

یک نظرسنجی از مرکز پژوهشی پیو نشان می‌دهد که نسبت افرادی که دیدگاه مثبتی نسبت به پاپ داشتند، از ۹۱ درصد در سال ۲۰۱۳ به ۶۴ درصد در سال ۲۰۲۴ کاهش یافت. نظرات منفی به طور چشمگیری از سه درصد به ۳۰ درصد افزایش یافت.

از میان شش کشور آمریکای لاتین مورد بررسی، بیشترین کاهش در دیدگاه‌های مثبت در آرژانتین ثبت شد.

در حالی که اصلاح‌طلبان انتظار تغییرات عمیق‌تری داشتند، محافظه‌کاران او را به تضعیف سنت‌های تاریخی‌ متهم کردند که برایشان مقدس بود.

هر بار که از او درباره سفر احتمالی به آرژانتین پرسیده می‌شد، فرانسیس پاسخ‌های مبهمی می‌داد.

آخرین بار در سپتامبر ۲۰۲۴، هنگام بازگشت از سفر به منطقه آسیا-اقیانوسیه، در پاسخ به این پرسش گفت: «دوست دارم بروم. آنها مردم من هستند، اما هنوز برنامه‌ریزی نشده است. باید چند چیز را اول حل کنیم.»

هم‌وطنانش این تردید را درک نمی‌کردند.

مردی به نام آلان براندو در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «اولین کاری که هر ورزشکاری پس از بردن جایزه‌ای جهانی می‌کند این است که به کشورش برمی‌گردد تا آن را با هم‌وطنانش تقسیم کند. برگولیو در ۱۲سال حتی یک‌بار هم نتوانست به کشورش برگردد. همین خودش همه‌چیز را می‌گوید.»

غیبت پاپ در سال‌های اخیر بیش از پیش احساس شد، زیرا آرژانتین با بحران اقتصادی عمیقی روبرو بوده است، به‌طوری که تورم سالانه به نزدیک ۳۰۰ درصد رسید و فقر به‌شدت افزایش یافت.

گرفتار در «شکاف»

به گفته آقای ورا، دلیل واقعی غیبت فرانسیس این بود که نمی‌خواست حضورش برای اهداف سیاسی مورد سوءاستفاده قرار گیرد.

آقای ورا گفت: «او همیشه می‌گفت زمانی به آرژانتین خواهد رفت که احساس کند برای کمک به غلبه بر شکاف و برای تلاش در جهت آشتی آرژانتینی‌ها، می‌تواند وسیله‌ای برای اتحاد ملی باشد.»

«شکاف» اصطلاحی است که به شکاف عمیق و دیرینه در سیاست و جامعه آرژانتین میان طرفداران و مخالفان جنبش سیاسی پوپولیستی پرونیسم که در دهه ۱۹۴۰ توسط رئیس‌جمهور فقید خوآن پرون پایه‌گذاری شد، اشاره دارد.

باور گسترده‌ای در کشور وجود دارد که پاپ فرانسیس پرونیست بود؛ موضوعی که او در کتابی که به مناسبت دهمین سالگرد پاپ شدنش در سال ۲۰۲۳ منتشر کرد، انکار کرد.

او نوشت: «من هرگز عضو حزب پرونیست نبودم. حتی یک فعال یا هوادار پرونیسم هم نبودم.»

با این حال، افزود: «اگر ما برداشت پرونیستی از سیاست داشته باشیم، چه اشکالی دارد؟»

این اظهار نظر، آرژانتینی‌های میانه‌رو و راست‌گرا را قانع نکرد؛ از جمله هواداران دو رئیس‌جمهور اخیر غیرپرونیست کشور، یعنی مائوریسیو ماکری و خاویر میلی.

آقای میلی از راست افراطی که رئیس‌جمهور کنونی آرژانتین است، پیش از به قدرت رسیدن، پاپ فرانسیس را «تجسم شر بر زمین» نامیده بود. البته او پس از رسیدن به قدرت لحن خود را نرم‌تر کرد.

برخی آرژانتینی‌ها در شبکه‌های اجتماعی او را «فرانسیس K» نامیدند، و او را به نزدیکی بیش از حد به رئیس‌جمهور سابق، کریستینا فرناندز د کرشنر، متهم کردند؛ چهره‌ چپ‌گرای پرونیست که بین سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۵ رئیس‌جمهور بود.

اما به گفته آقای ورا، پاپ با افرادی «از تمامی طیف‌های سیاسی و اجتماعی آرژانتین» دیدار کرده بود، از جمله با آقای ماکری و آقای میلی.

«شهروند جهان»

آقای ورا می‌گوید: «به جای سرزنش فرانسیس، ما آرژانتینی‌ها باید از خود بپرسیم چه کرده‌ایم که شایسته سفر پاپ به کشورمان نبوده‌ایم.»

دوست پاپ فقید همچنین خاطرنشان می‌کند که هرچند در رسانه‌ها و شهرهای بزرگ انتقاداتی نسبت به برگولیو وجود داشت، او در دیگر مناطق کشور محبوب بود.

آقای ورا معتقد است فرانسیس هنوز امیدوار بود به کشورش سفر کند: «او این را به من نگفت، اما فکر می‌کنم قصد داشت مرحله پایانی زندگی خود را برای آرژانتین نگه دارد، گویی این کشور ایستگاه پایانی سفر طولانی‌اش بود.»

پاپ فرانسیس هرچند ارتباط خود را با آرژانتین حفظ کرده بود، اما آقای ورا می‌گوید او دیگر احساس نمی‌کرد که تنها متعلق به یک کشور است.

او می‌افزاید: «آرژانتینی‌ها فکر می‌کردند او آرژانتینی است، اما در واقع، او یک شهروند جهان بود.»