روانگردانهایی که وعده شفا میدهند؛ از قارچ جادویی تا مرگ با ایبوگین
- نویسنده, کلر ماویسا، مارکو اوریونتو، نیکی ترول و جو مونیک
- شغل, بیبیسی
با وجود آنکه مصرف مواد روانگردان در آفریقای جنوبی غیرقانونی است، اما بسیاری از درمانگران و شمنهای خودخوانده در کیپتاون در تبلیغات آشکارا میگویند که از این مواد در شیوههای درمانی خود استفاده میکنند.
اگر کسی به اتهام استفاده تجاری از این نوع مواد مجرم شناخته شود، ممکن است تا ۲۵ سال زندان، جریمه نقدی، یا هر دو محکوم شود
استوارت دادز، عکاسی اهل کیپتاون، یکی از کسانی است که داوطلبانه تصمیم گرفت تحت درمان یک شمن قرار گیرد.
در کلبهای چوبی و زیبا در دل جنگلی در حاشیه کیپتاون، او در آستانه دومین تجربه خود در مصرف مواد روانگردان برای درمان مجموعهای از مشکلات روانی است که از آنها رنج میبرد. او پیشتر داروهای تجویزی پزشکان را امتحان کرده، اما بر این باور است که مواد روانگردان کلید بهبودی او هستند.
او که ۵۳ سال دارد، میگوید: «درگذشت ناگهانی مادرم ضربه خیلی سختی بود. حدود یک سال بعد هم نامزدم رابطهمان را تمام کرد. همان موقع بود که احساس کردم گویی همه چیز از زیر پایم کشیده شد.»
تجربهای که او انتخاب کرده حدود دو هزار دلار هزینه دارد و شامل مصرف دوزهایی از سیلوسایبین (که با نام قارچ جادویی شناخته میشود) و امدیامای (مشهور به مواد پارتی یا اکستازی) است. برگزارکنندگان میگویند این مبلغ شامل هزینه اقامت و مجموعهای از خدمات پشتیبانی نیز میشود.
اگرچه تحقیقات و آزمایشهای بالینی درباره اثربخشی این مواد در درمان اختلالات روانی رو به افزایش است، اما کارشناسان هشدار میدهند استفاده از آن خارج از محیطهای کنترلشده و بالینی میتواند خطرناک باشد.
مگان هاردی، زنی که خود را «زن شفاگر» مینامد و هدایت آیین درمانی آقای دادز را بر عهده دارد، خودش هم پیش از آغاز مراسم مقدار کمی از هر دو ماده را مصرف میکند. او میگوید این کار به او کمک میکند تا با «در همان فرکانس» فرد تحت درمان قرار بگیرد.
او درباره این کار میگوید: «به قول شمنها یک پا در هر دو جهان.»
خانم هاردی از غیرقانونی بودن مصرف این مواد آگاه است، اما ادعا میکند استفاده از آنها نوعی «نافرمانی مدنی مصلحتآمیز» است.
وقتی از او سوال میشود بر چه اساسی میزان دوز مناسب را تعیین میکند، پاسخ میدهد که در طول سالها این مواد را روی خودش امتحان کرده و «یاد گرفته در چه شرایطی چه چیزی موثر است».
افزایش آگاهی عمومی درباره مشکلات روانی، همراه با رشد آزمایشهای بالینی مرتبط با مواد روانگردان، موجب شده علاقهٔ عمومی به استفاده از این مواد برای درمان افسردگی، اضطراب و اختلال استرس پس از سانحه افزایش یابد.
بر اساس پژوهشهایی از دانشکده پزشکی هاروارد و دانشگاه کوئینزلند، از هر دو نفر در جهان ممکن است یک نفر در طول زندگی خود دچار نوعی اختلال روانی شود و درمان این اختلالها به صنعتی چند میلیارد دلاری تبدیل شده است.
پیش از آغاز مراسم مصرف روانگردان، که آقای دادز اجازه داده بیبیسی آن را فیلمبرداری کند، خانم هاردی به او اطمینان میدهد که هر زمان بخواهد میتواند روند را متوقف کند.
او میگوید: «اگر در هر لحظه احساس ناراحتی کردی یا برایت تجربه ناخوشایندی بود... فقط بگو: بس است.»
همکارش کیت فرگوسن نیز مقدار کمی امدیامای و قارچ جادویی مصرف کرده است. هیچیک از این دو راهنما آموزش رسمی پزشکی ندیدهاند.
آقای دادز روی تشکی نازک، زیر پتویی خاکستری کف کلبه دراز کشیده است و ماسکی روی چشمانش دارد. با شروع اثر مواد، او گاه آرام و ساکن است و گاه دچار حرکات تند و تکانهای ناگهانی میشود.
خانم هاردی در حالی که او را در آغوش گرفته، در گوشش نجوا میکند: «خودت را در احساسش رها کن.»
دو زن در اتاق حرکت میکنند، گیاهان خشک را میسوزانند و با تکان دادن جغجغههای شمنی و خواندن آواز، آیین پاکسازی با دود را اجرا میکنند. خانم هاردی با بال پرندهای بدن آقای دادز را باد میزند و میگوید این کار برای زدودن «انرژی منفی» است.
سپس مقدار بیشتری امدیامای به او تعارف میکند. آقای دادز پیش از آغاز آیین، رضایت خود را برای مصرف بیشتر اعلام کرده بود، اما وقتی خانم هاردی از او میپرسد که آیا به آن نیاز دارد یا نه، او شانه بالا میاندازد و میگوید: «نمیدانم.»
بیبیسی بعد از مراسم از آقای دادز میپرسد چگونه ممکن است تحت تاثیر مواد بتواند به صورت آگاهانه برای مصرف بیشتر رضایت دهد.
او پاسخ میدهد: «هیچگونه اجبار یا فشاری در کار نبود. بیشتر خودم سعی میکردم در آن وضعیت بفهمم که آیا میخواهم مصرف کنم یا نه. کاملا آزاد بودم که بگویم آن را قبول با رد کنم.»
اما بسیاری از متخصصان روانپزشکی درباره خطرات این صنعت بدون نظارت هشدار میدهند.
دکتر مارسل استسنی، هماهنگکننده انجمن روانپزشکان آفریقای جنوبی، میگوید: «برای اینکه فرد بتواند رضایت بدهد، باید در تماس با واقعیت باشد. وقتی کسی سیلوسایبین و امدیامای مصرف کرده، دیگر در تماس با واقعیت نیست؛ او از خودبیخود و نشئه است. و در بسیاری از آزمایشهای انجامشده در سراسر جهان، موارد نقض جدی مرزهای درمانی مشاهده شده است.»
بیبیسی از خانم هاردی پرسید آیا این که خودش تحت تاثیر مواد روانگردان است، توانایی او برای مراقبت از آقای دادز را در هنگام هدایت آیین مختل نمیکند؟
این درمانگر خودخوانده پاسخ داد: «این سوال بر پایه این فرض است که ذهن هوشیار حالت مطلوبتری دارد. اما ما با روشهایی کار میکنیم که ذهن غربی آن را درک نمیکند و ممکن است ترسناک به نظر برسد.»
در سالهای اخیر پژوهشهای بسیاری به بررسی این موضوع پرداختهاند که آیا مواد روانگردان میتوانند درمان جایگزین موثری برای افسردگی، اضطراب یا سوءمصرف مواد باشند.
در سال ۲۰۲۲، یکی از بزرگترین مطالعات داوریشده درباره کاربرد درمانی مواد روانگردان، شامل ۲۳۳ شرکتکننده بود که به آنها ترکیبی مصنوعی از سیلوسایبین داده شد.
نتایج نشان داد دوزی به میزان ۲۵ میلیگرم، همراه با حمایت روانشناختی از سوی درمانگران آموزشدیده، باعث بهبود قابل توجه در شاخص افسردگی گزارششده در بیماران شده بود.
با این حال، گزارشی تحلیلی که آژانس دارویی اروپا در سال ۲۰۲۵ منتشر کرد و شامل دادههای ۵۹۵ شرکتکننده در هشت مطالعه تکمیلشده بود، توصیه کرد که پیش از صدور مجوز فروش این مواد، به «شواهد بالینی بیشتر» نیاز است.
این گزارش همچنین هشدار داد که مصرف مواد روانگردان میتواند باعث «افزایش ضربان قلب، فشار خون و سطح اضطراب» شود و تاکید کرد که این مواد باید تنها در «محیطهای کنترلشده» استفاده شود.
مواد روانگردان همچنان در بیشتر کشورهای جهان غیرقانونی هستند، اما این امر مانع رشد صنعت مربوط به آنها در آفریقای جنوبی نشده است؛ نشانه آن نیز افزایش فروش و خدماتی است که به صورت آنلاین تبلیغ میشود.
دکتر استسنی میگوید: «به نظرم این یک مشکل بسیار بزرگ است. به ویژه در کیپتاون، این روند به شدت در حال گسترش است. مردم آشفته و سردرگماند. همه دنبال قرصی هستند که همه چیز را درست کند، در حالی که چنین قرصی وجود ندارد.»
چند سال پیش، سونت هیل، یکی دیگر از راهنمایان خودخوانده مصرف مواد روانگردان در کیپتاون، به یکی از بیمارانش دارویی به نام ایبوگین داد؛ مادهای بسیار قوی که از گیاهان بومی جنگلهای استوایی آفریقای مرکزی و غربی استخراج میشود.
اما این درمان نتیجهای غیرمنتظره داشت.
خانم هیل میگوید: «او گلوی مرا گرفت. میخواست مرا بکشد. ناگهان چیزی درونش بیدار شد و فقط میخواست مرا بکشد.»
ایبوگین میتواند به عنوان داروی سمزدای قوی برای افراد دچار اعتیاد به کار رود. اما خرید یا مصرف آن در آفریقای جنوبی غیرقانونی است و تنها تحت شرایط سختگیرانه پزشکی و دارویی مجاز است.
خانم هیل با پیگرد قضایی روبهرو نشد و از آن زمان دیگر داروهای روانگردان را برای دیگران تجویز نکرده است. با وجود این، دیدگاهش درباره این صنعت تغییری نکرده است.
او میگوید: «به خدا قسم، باور دارم که روانگردانها میتوانند جهان را شفا دهند. هیچ اعتمادی به دنیای پزشکی ندارم.»
در موردی دیگر، میلو مارتینوویچ ۲۶ ساله برای درمان اعتیاد خود به آفریقای جنوبی سفر کرد. او در نهایت در یک مرکز درمانی ثبتنشده بستری شد و تحت نظر یک دندانپزشک، ایبوگین دریافت کرد.
شش ساعت بعد، او جان باخت.
مرکز درمانی متوجه نشده بود که او معتاد به داروی زاناکس است؛ بنزودیازپینی که ترکیب آن با ایبوگین بسیار خطرناک و مرگبار است.
در سال ۲۰۲۴ آن دندانپزشک، دکتر انور جیوا، در چند اتهام از جمله «قتل غیرعمد» مجرم شناخته شد. مرگ میلو تنها یکی از دهها مورد مرگ ثبتشده در جهان در ارتباط با ایبوگین بود.
دکتر استسنی میگوید: «چیزی که واقعا دارو نیست را نمیشود دارو نامید. من بیماران جدیدی دیدهام که پس از تجربه مصرف سیلوسایبین برای مدتی طولانی دچار گسست روانی شدهاند.»
با آنکه شواهد علمی درباره کارکرد درمانی مواد روانگردان هنوز در مراحل اولیه است، بازار آنلاین درمانگران خودخوانده که «سفرهای مراقبتی» با انواع مواد غیرقانونی پیشنهاد میدهند، در حال رونق است.
دکتر استسنی میگوید: «آنها فقط میدانند که سفری را تجربه کردهاند، حال خوبی پیدا کردهاند و حالا میخواهند به دیگران کمک کنند. این بهترین حالت است. اما بدترینهایشان دچار نوعی خودبزرگبینی خودشیفتهوار میشوند و با خود میگویند 'من میتوانم مردم را درمان کنم، از روانپزشکها هم بهترم'.»
در همان کلبه جنگلی در حومه کیپتاون، اثرات «سفر» استوارت دادز کمکم از بین میرود. او میگوید هنوز احساس «شفا یافتن» ندارد، اما باور دارد که در مسیر آن قرار گرفته است.
او میگوید: «میخواستم آگاهی بیشتری نسبت به خودم پیدا کنم و خودم را بهتر درک کنم. حس میکنم انگار درونم در حال گشوده شدن است، و احتمالا بعد از این، یک سفر دیگر هم انجام خواهم داد.»
