کشورهای خلیج فارس چطور همزمان سیاست امنیت با آمریکا و همکاری انرژی با روسیه را پیش می‌برند؟

از زمان حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس با چالشی پیچیده در عرصه دیپلماتیک و اقتصادی روبه‌رو شدند: چگونه می‌توانند همزمان هم روابط امنیتی و تجاری خود را با ایالات متحده حفظ کنند و هم همکاری خود را با روسیه، به‌ویژه در حوزه‌های انرژی و تجارت، گسترش دهند؟

دکتر عبدالله باعبود، پژوهشگر عمانی و متخصص روابط بین‌الملل و امور خلیج فارس و خاورمیانه، معتقد است که کشورهای خلیج فارس به طور کلی رویکردی عملگرایانه در مدیریت روابط خود با مسکو و واشنگتن اتخاذ کرده‌اند.

او در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی عربی گفت که این رویکرد، که آن را «متوازن» می‌نامد، بیانگر تمایل این کشورها به حفظ آن چیزی است که او «بی‌طرفی مثبت» همراه با استقلال راهبردی می‌خواند؛ بی‌طرفی‌ که از جانبداری شدید از هر یک از دو قدرت بزرگ پرهیز می‌کند.

به گفته باعبود، این رویکرد ریشه در منافع اقتصادی و سیاسی مشترک با روسیه، ایالات متحده و کشورهای اروپایی دارد و به باور او، بیانگر بلوغ سیاست‌گذاری در کشورهای خلیج فارس است.

باعبود در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی می‌افزاید: «راهبرد تنوع‌بخشی به روابط و همکاری‌های کشورهای خلیج فارس، چه با واشنگتن، چه با مسکو و چه با پکن، یک ضرورت است نه یک انتخاب. این رویکرد به تقویت استقلال سیاسی و اقتصادی کمک می‌کند و وابستگی به یک ابرقدرت را کاهش می‌دهد تا از خطرات احتمالی ناشی از وابستگی بیش از حد به ائتلاف‌های قدیمی جلوگیری شود؛ به‌ویژه در شرایطی که کشورهای خلیج فارس تمایل دارند نقش محوری در صحنه بین‌المللی ایفا کنند و از گسترش فضای مانور خود بهره‌برداری کنند.»

تحلیلگران می‌گویند با وجود فشارهای گسترده غرب برای منزوی کردن بین‌المللی روسیه، کشورهای عربی خلیج فارس سیاستی متوازن و دقیق را پیش گرفتند که به آن‌ها اجازه داد منافع خود را همزمان با دو طرف حفظ کنند؛ سیاستی که از ترکیبی از ابزارهای سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک بهره می‌برد.

در صدر این ابزارها، تفکیک موضوعات اقتصادی و امنیتی است.

کشورهای خلیج تا امروز همکاری نظامی و امنیتی خود را با آمریکا حفظ کرده‌اند و این همکاری پس از سفر اخیر دونالد ترامپ به عربستان، قطر و امارات در ماه مه گذشته و امضای قراردادهای متعدد، گسترش یافته است.

این قراردادهای امنیتی و نظامی شامل فروش تسلیحات و آموزش‌های نظامی بود و همچنین بر اهمیت پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای خلیج فارس، به‌ویژه پایگاه عدید در قطر که بزرگ‌ترین پایگاه آمریکا در خاورمیانه است، تأکید شد.

در همین زمینه، باعبود می‌گوید آمریکا همچنان اصلی‌ترین تضمین‌کننده امنیت در کشورهای خلیج فارس است، در حالی که همکاری دفاعی با روسیه محدود و شامل چند قرارداد کوچک خرید تسلیحات روسی است.

معاملات روسیه با برخی کشورهای خلیج فارس مثل امارات و عربستان، عمدتاً بر خرید تسلیحات و تجهیزات نظامی متمرکز است؛ از جمله بالگردها، تانک‌های رزمی روسی مدل بی‌ام‌پی-۳، سامانه‌های ضدتانک «کورنیت» و سیستم‌های پدافند هوایی. با این حال، حجم این معاملات در مقایسه با قراردادهای امضا شده با کشورهای غربی، به‌ویژه ایالات متحده، محدود است.

در حوزه روابط با روسیه، عربستان و امارات همچنان از طریق گروه «اوپک پلاس» برای تنظیم قیمت جهانی نفت با مسکو هماهنگ هستند، حتی زمانی که این همکاری در دوره ریاست‌جمهوری جو بایدن موجب ناخشنودی آمریکا شد.

علاوه بر همکاری نفتی، حجم مبادلات تجاری میان کشورهای عربی خلیج فارس و روسیه به شکل چشمگیری افزایش یافته است، به‌ویژه پس از آغاز جنگ اوکراین.

برای نمونه، حجم مبادلات تجاری میان روسیه و امارات در سال ۲۰۲۱، پیش از آغاز جنگ، ۵.۳۶ میلیارد دلار بود و شیخ محمد بن زاید آل نهیان، رئیس امارات، در دیدار اخیر خود با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در مسکو اعلام کرد که این رقم اکنون به ۱۱ میلیارد دلار افزایش یافته است.

حجم مبادلات تجاری میان روسیه و عربستان سعودی نیز از ۲.۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۱ به ۳.۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است.

در حوزه دیپلماسی و روابط دوجانبه، کشورهای خلیج فارس توانسته‌اند موضعی متعادل و بی‌طرفانه نسبت به دو طرف روسیه و اوکراین اتخاذ کنند؛ کشورهایی مانند عربستان و امارات کمک‌های انسان‌دوستانه‌ای به اوکراین ارسال کرده‌اند بدون آنکه این اقدامات تاثیری منفی بر روابط‌شان با روسیه بگذارد.

این کشورها از شرکت در تحریم‌های علیه روسیه خودداری کردند و بالعکس، امارات به یک مرکز مالی مهم برای فعالیت‌های شرکت‌های روسی تبدیل شده است. از زمان آغاز جنگ اوکراین، بیش از ۳۵۰۰ شرکت روسی در امارات فعالیت می‌کنند، که به گفته سرگی گورکوف، رئیس شورای کسب‌وکار روسیه و امارات، در زمینه‌های مختلفی مثل فناوری اطلاعات، داروسازی، تولید صنعتی، نفت، گاز و پتروشیمی فعال هستند.

افزون بر این، دوبی به پناهگاهی امن برای ثروتمندان روسی تبدیل شده است که می‌خواهند از تحریم‌های غرب علیه کشورشان فرار کنند.

از نظر دیپلماتیک، عربستان و امارات در چندین عملیات تبادل اسرا بین مسکو و کی‌یف نقش میانجی را ایفا کرده‌اند که در این میان، نقش امارات برجسته و جامع بوده است.

در سال‌های گذشته قطر نیز چندین بار در نقش میانجی ظاهر شده و ده‌ها کودک اوکراینی را به خانواده‌هایشان بازگردانده است.

در این راستا، سالم الیامی، نویسنده و پژوهشگر سعودی در روابط بین‌الملل، در گفتگو با بی‌بی‌سی می‌گوید که پایبندی به بی‌طرفی از دشوارترین مسائل در فضای بین‌المللی متغیر و پیچیده است، اما کشورهای خلیج فارس به‌خاطر «اعتبار و سابقه پاک» خود در میان اعضای جامعه جهانی شناخته شده‌اند.

او می‌گوید: «به نظر من بخشی از موفقیت نظام همکاری کشورهای خلیج فارس در برقراری روابط متوازن با قدرت‌های بزرگ، ناشی از تنوع منافع مشترک با طرف‌های مختلف است؛ رویکردی که به الگویی متمایز در منطقه تبدیل شده و بر پایه ایجاد روابطی استوار است که مبتنی بر منافع متقابل بوده و منافع هیچ طرف سومی را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد.»

اما این پرسش مطرح است که اگر روابط مسکو و واشنگتن تیره‌تر شود، آیا کشورهای خلیج فارس تحت تأثیر قرار می‌گیرند؟

عبدالخالق عبدالله، استاد علوم سیاسی اماراتی، بعید می‌داند اختلافات آمریکا و روسیه از وضعیت فعلی فراتر رود و معتقد است دولت کنونی آمریکا به دنبال کاهش تنش و رسیدن به تفاهم، به‌خصوص درباره جنگ اوکراین است.

او در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی عربی می‌گوید: «انتظار دارم امارات نقش مهمی در کاهش تنش‌ها و دستیابی به آتش‌بس ایفا کند و احتمال برگزاری نشست سه‌جانبه‌ای میان آمریکا، روسیه و اوکراین در ابوظبی را پیش از پایان سال جاری دور از ذهن نمی‌دانم.»

سخنان این نویسنده اماراتی هم‌راستا با اظهارات اخیر پوتین است که در دیدار با رئیس امارات اعلام کرد امارات گزینه‌ای برای میزبانی نشست آتی با رئیس‌جمهور آمریکا است.

الیامی نیز می‌گوید هیچ‌کس در جامعه بین‌الملل خواستار تشدید اختلافات میان روسیه و آمریکا نیست و بسیاری معتقدند که رهبران دو طرف می‌توانند به راه‌حل‌های مسالمت‌آمیز برای جلوگیری از پیامدهای منفی جنگ دست پیدا کنند.

الیامی معتقد است کشورهای حاشیه خلیج فارس ظرفیت وسیعی برای ایفای نقش مثبت در کاهش تنش‌ها و حل‌وفصل بحران‌ها دارند و به کمک‌های عربستان به مردم اوکراین و همچنین نقش فعال این کشورها در میانجی‌گری تبادل اسرا میان روسیه و اوکراین اشاره می‌کند.

الیامی همچنین دیدار برگزار شده در مارس گذشته در شهر جده میان هیئت‌های آمریکایی و روسی را، که با نظارت و حمایت عربستان برگزار شد، مهم خواند و گفت این نشست پنجره‌ای تازه به سوی مسیر روابط مسالمت‌آمیزتر میان آمریکا و روسیه گشود.

در نهایت، می‌توان رویکرد کشورهای حاشیه خلیج فارس را در اتخاذ سیاستی متوازن در روابط با مسکو و واشنگتن، تحول آشکاری دانست؛ تحولی که از اتکای صرف به غرب به سمت تنوع‌بخشی به گزینه‌ها و گسترش روابط با کشورهای مختلف، در راستای تلاش برای کسب منافع اقتصادی، سیاسی و امنیتی صورت گرفته است.

با این وجود، دوام این توازن بستگی به آن دارد که جنگ روسیه و اوکراین تا چه اندازه تشدید شود یا تحریم‌های غرب علیه مسکو تا چه حد افزایش یابد.

موفقیت این راهبرد بستگی به توانایی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در حفظ منافع اقتصادی‌شان با روسیه دارد، در حالی که همزمان به حمایت امنیتی آمریکا که همواره به عنوان پایه اصلی امنیت منطقه خلیج فارس شناخته شده، تکیه می‌کنند.