اسلامگرایی و انتخابات پیش‌روی ترکیه؛ مساله دین و آزادی چقدر برای دو طرف اهمیت دارد؟

در کارزار انتخاباتی ترکیه ویدیویی به نام «من علوی هستم» از کمال قلیچ‌داراوغلو، کاندیدای ریاست جمهوری و رئیس حزب جمهوری خواه خلق، خبرساز شد. بسیاری این ویدئو را که بیش از ۱۰۳ میلیون بار مورد بازدید قرار گرفته و رکورد بازدید‌های توییتری را شکسته بود، کاری متهورانه دانستند.

برخی از تحلیل گران سیاسی نیز معتقد بودند این ویدئو، اقدامی پیش‌گیرانه برای خنثی سازی حملات احتمالی ائتلاف جمهور به سردمداری حزب عدالت و توسعه بود. آن‌ها یاد واقعه‌ای در میتینگ انتخاباتی سال ۲۰۱۱ افتاده بودند که رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری فعلی و رئیس حزب عدالت و توسعه امروز، آن روزها به مردم حاضر در میدان گفته بود «می‌دانید که آقای کمال یک علوی است» و حضار هم «هو »کرده بودند.

اردوغان، این بار در واکنش به ویدیو سه دقیقه‌ای قلیچ‌داراغلو در یک سخنرانی گفت عده‌ای می‌خواهند در کشور فرقه‌گرایی راه بیندازند. وی ادامه داد: «ما به علوی‌ها و به هر گونه دیگری احترام می‌گذاریم.» استفاده از واژه «گونه» برای یک باور دینی بسیاری را به انتقاد واداشت. برخی از منتقدین می‌گفتند این تحقیری علنی و راهی برای سرکوب باورها خواهد بود.

انتشار این ویدئو، چه اقدامی شجاعانه باشد چه پیش‌گیرانه، واکنش‌ها به آن، نشان می‌دهد که جامعه ترکیه با دوقطبی بر سر موضوع دین روبه‌ورست. برخی در این کشور معتقدند که فضای دینی ترکیه رها شده است و برخی دیگر مسیر موجود را، راهی برای برآمدن حکومت شریعت‌محور قلمداد می‌کنند. این گزاره‌ها اگرچه سمت و سوی رادیکال دارند اما به نظر می‌رسد مسئله دین و آزادی‌های گره خورده به آن در این دوگانه، یکی از تاثیرگذارترین مسائل در انتخابات این کشور باشد.

طریقت‌ها و جماعت‌های دینی در سیاست

اگرچه در سال ۱۹۲۵ آتاتورک فریاد برآورده بود که «تکیه‌ها و زاویه‌ها باید بسته شوند و هیچ کدام از ما نیازمند راهنمایی آن‌ها نیستیم» و با وجود آنکه توانسته بود این ایده را بدل به قانون کند، اما امروز، هم آن قانون تغییر کرده و هم اکثر فضای آموزش خصوصی و خوابگاه‌های ترکیه در دست یکی از جماعت‌ها و یا طریقت‌ها است. حضور و تاثیرگذاری آن‌ها در سیاست این کشور بیش از هر زمان دیگری است. در فضای بازی که دولت برای آن‌ها فراهم کرده‌ است آن‌ها قدرت فعالیت جدی در بخش‌های مختلف را یافته‌اند.

فعالیت آن‌ها صرفا در حوزه آموزش نیست، بلکه به واسطه نیروی انسانی و توانایی مالی که در اختیار دارند، هولدینگ‌ها و بنگاه‌های مختلفی در راستای منافع خود به وجود آورده و حتی بیمارستان‌هایی نیز تاسیس کرده‌اند. به خاطر همین نیروی مادی و اجتماعی و همچنین گرایش دولت مستقر کشور به این گروه‌ها، تاثیر آن‌ها در سیاست ترکیه روز افزون است.

این طریقت‌ها، جماعت‌ها و فرقه‌ها دینی که پیش‌تر فعالیتشان قدغن بود، امروز تصمیم خود در مورد انتخابات را طی بیانیه‌هایی اعلام می‌کنند. یکی از مهمترین این جماعت‌ها که نفوس و نفوذ قابل توجهی دارد، جماعت «اسماعیل‌آقا» است. آن‌ها، همچون بسیاری از طریقت‌های دیگر طی بیانیه‌ای از رجب طیب اردوغان و ائتلافی که در حول او و حزبش به وجود آمده حمایت کردند.

مشایخ این جماعت که در حوالی ۱۹۸۰ به وجود آمده و یک طریقت نقشبندی است، بارها مورد زیارت اردوغان واقع شده‌‌اند. بیانیه این جماعت می‌گوید که انتخابات پیش رو «یکی از نقاط عطف تاریخی» است و ائتلاف جمهور تلاشی برای حفظ ارزش‌های دینی، ملی و اخلاقی آغاز کرده‌اند. بیانیه معتقد است این ائتلاف در برابر کسانی قرار دارد که ارزش‌های الهی را در برابر کسانی که پروژه‌هایی برای از بین بردن خانواده و نسل دارند محافظت می‌کند.

اما مهم‌ترین جماعت حامی ائتلاف جمهور جماعت منزیل است که بعد از متلاشی شدن طریقت منسوب به فتح‌الله گولن، امروز پر پیروترین جماعت دینی ترکیه محسوب می‌شود. حمایت‌ آن‌ها به قدر حمایت جماعت اسماعیل‌آقا علنی نیست. جماعت منزیل نه به نام خود بلکه به واسطه امضای مشترک انجمن‌ها، موقوفات و هولدینگ‌هایی که در اختیار دارد از این ائتلاف «ملی و بومی» حمایت کرده‌ است.

این طریقت نقشبندی که از روستای منزیل در استان آدی‌یامان به پا خواسته، برخلاف جماعت اسماعیل‌آقا دارای شبکه‌های تلویزیونی و رادیویی است و بسیاری در آناتولی شرقی تحت تاثیر فعالیت رسانه‌های زیر نظر آن‌هاست. اگرچه برخی از مفسران می‌گویند این جماعت در وزارت‌خانه‌های مختلف نفوذ کرده و تاثیر بسزایی در سیاست دارند اما به همان میزان به واسطه انجمنی‌های خیریه‌ خود مانند «بشیر» توانسته‌اند در میان مردم آناتولی نفوذ کنند. بعضی گزارش‌های موجود در رسانه‌های ترکیه حکایت از آن دارند که به ویژه فعالیت این انجمن خیریه در بعد از زلزله ۶ فوریه، باعث شده است که نفوذ عقاید جماعت منزیل میان توده‌ها بیش از پیش گسترش یابد.

همجنسگرایان و خانواده «مقدس»

جماعت‌های دینی ترکیه نقش بسزایی در انتخابات ترکیه خواهند داشت اما تحلیل‌گران می‌گویند بازتاب سیاسی خواست‌های آن‌ها از زبان مقامات حزب عدالت و توسعه بیرون می‌آید. یکی از این منویات، حقوق همجسنگرایان است.

برخی اعضای حزب عدالت و توسعه این رقابت انتخاباتی را میان یک دوگانه می‌پندارند، دوگانه‌ای که در یک سوی آن هواداران حقوق همجنسگرایان و دیگر گروه‌های اقلیت جنسی و در سوی دیگر آن طرفداران سنتی ازرش‌های خانواده قرار دارد.

این مسئله را اردوغان چنین فرمول‌بندی کرده است: «ما طرفدار LGBT (همجنسگرایان زن و مرد، دوجنس‌گرایان و تراجنسیتی‌ها) نیستیم. ما مخالف LGBT هستیم. ما به عنوان ائتلاف جمهور مخالف آن هستیم، چرا که برای ما خانواده مقدس است. نمی‌گذاریم کسی به آن توهین کند.»

وزیر کشور ترکیه سلیمان سویلو اما مسئله جامعه رنگین کمانی را با کودتای نافرجام سال ۲۰۱۶ مقایسه می‌کند. وی با اشاره به آمریکا می‌گوید، آن‌ها در کودتا موفق نشدند و امروز، حزب جمهوری‌خواه خلق و همجنسگرایان را کنار هم چیده‌اند تا اردوغان را مغلوب کنند.

نگاه احزاب دیگری که با حزب عدالت و توسعه ائتلاف کرده‌اند در این زمینه متفاوت نیست. در میان آن‌ها حزب «بازهم رفاه» سه وعده انتخاباتی خود را چنین برشمرده است: بستن انجمن‌های دگرباشان جنسی، لغو نامحدود بودن پرداخت نفقه و تاسیس آموزش و پرورشی که اخلاق و معنویت را در اولویت خود قرار دهد.

مخالفت با افراد این جامعه در سیاست ۲۰ سال گذشته ترکیه جدید نیست اما این موضوع پیش از این کمتر به دستمایه سیاست ورزی و مقابله‌خوانی با رقیب سیاسی بدل شده بود. رقیبی که به دنبال حمایت از این جامعه است.

رابطه با «ترور» یا اطاعت از خدا

روز ۲ مه، اردوغان در سخنرانی خود در شهر مذهبی قونیه، گفت: «آقای کمال و همراهان او فرمان را از کجا می‌گیرند؟ آن‌ها فرمانشان را از تروریست‌های قندیل (شهری کرد نشین در شمال عراق که گفته می‌شود مقر پ‌کا‌کاست) می‌گیرند. ولی ما فرمانمان را از خدا می‌گیریم».

او به واسطه این جملات آشکارا حزب جمهوری‌خواه خلق و رئیس آن را به گروه پ‌کا‌کا که از سوی دولت ترکیه «تروریستی» دانسته می‌شود منصوب کرد. این در حالی بود که خود و گروه خود را در رابطه با خداوند دانست.

این گفته‌ها بسیاری را در ترکیه نگران کرده است؛ چرا که گمان می‌کنند در صورت مسلط شدن حزب عدالت و توسعه و در راس آن اردوغان بر سیاست بعد از ۱۴ مه، همین بیان کافی است تا حملات جدی‌‌تری به بزرگترین حزب مخالف او وارد شود یا در صورت پیروزی این حزب با همین دستاویز، از حضور آن‌ها در سیاست جلوگیری شود.

ریشه این گفته اردوغان به حمایت صلاح‌الدین دمیرتاش، رئیس سابق حزب دموکراتیک خلق‌ها (HDP) و اعضای کنونی حزب از سیاست‌های حزب جمهوری‌خواه باز می‌گردد. مسئله سر این حمایت نیست، نکته آنجاست که برخی حزب جمهوری دموکراتیک خلق‌ها را حامی پ‌ک‌ک و بدین واسه حامی تروریسم می‌دانند.

این رابطه بیم حزب جمهوری‌خواه و پ‌کا‌کا در حالی برقرار شده است که در دایره ائتلاف جمهور، حزب «هداپار» وجود دارد که برخی نیز در ترکیه آن را یک حزب «تروریستی» می‌دانند. «هداپار» حزبی است که همجنسگرایی را به شدت نکوهش کرده و حتی برخی از مواد قانون اساسی ترکیه را آشکارا قبول ندارد. یکی از مهمترین مسائلی که این حزب با آن مخالفت می‌کند، آزادی‌های زنان است. آن‌ها همچنین رابطه پیش از ازدواج زنان و مردان را نمی‌پذیرند.

این حزب که از نظر برخی ادامه حزب‌الله ترکیه است، در منطقه باتمان ترکیه به وجود آمده و ادعا می‌شود بعضی از اعضای آن در برخی جنایت‌ها دست داشته‌اند. از نظر سکولارهای این کشور یکی از معماهای جدی بعد از انتخابات، حضور این حزب در ائتلاف با حزب عدالت و توسعه است.

بین تساهل و مداخله‌جویی

حزب عدالت و توسعه، به واسطه ائتلاف با حزب «هداپار» و حزب «بازهم رفاه»، آشکارا با یک پیمان محافظه‌کارانه وارد رقابت انتخاباتی شده است؛ پیمانی که عملا برخی از اعضای آن سویه‌های رادیکال دارند.

این در حالی است که نظرسنجی‌ها درباره دینداری در ترکیه نشان از آن دارند که بخش قابل توجهی از جامعه ترکیه توانسته است در سال‌های گذشته اصل لائیسیته موجود در قانون اساسی این کشور را درونی کند. شاید به همین خاطر هم هست که مجموع تمام آرای احزاب اسلام‌گرا در سال‌های اخیر به بیش از ۴۰ درصد نرسیده است.

واقعیت آن است که دولت اسلام‌گرای عدالت و توسعه اگر چه در تمام بیش از ۲۰ سال گذشته تلاش کرد تا جامعه دین‌دار ترکیه را راضی نگه‌ داشته و اسلام‌گرایی را در این کشور توسعه دهد، اما تاکنون نتوانسته است با استفاده از این گفتمان به دایره مخاطبان خود چندان بیفزاید.

بر اساس گفتمانی که ائتلاف جمهور پیش گرفته است، برای بسیاری از مخالفین، انتخابات پیش رو انتخاباتی حیاتی است، چرا که گمان می‌کنند از نظر دینی و قوانین مدنی، ترکیه شاهد فضای عمومی کمتر مسالمت‌جویانه‌ای خواهد بود.

در طرف مقابل اما به نظر می‌رسد که نماینده حزب جمهوری‌خواه خلق، علیرغم آن‌که با احزاب اسلام‌‌گرایی مانند سعادت و حزب آینده وارد ائتلاف ملت شده است، بیشتر بر تکثر موجود در جامعه دارد. به ویژه که برخی از اعضای حزب جمهوری‌خواه خلق خود علوی هستند، توسط برخی از گروه‌های کرد کشور حمایت می‌شوند و گاه اعضای آن به دیدار برخی از انجمن‌های مدافع دگرباشان جنسی می‌روند.