سعید جلیلی؛ از دولت سایه تا وعده سفر مجانی و سبد غذایی

با اعلام نتایج قطعی انتخابات ریاست جمهوری در ایران، هیچکدام از چهار نامزد به حد نصاب نرسیدند. از میان آنها سعید جلیلی و مسعود پزشکیان به دور دوم راه پیدا کردند. این دو نامزد حالا شش روز فرصت دارند تا نه تنها طرفداران خود بلکه کسانی که به آنها رای نداده یا حتی تمایلی به رای دادن ندارند را متقاعد کنند تا در دور دوم پای صندوق رای بروند و به نفع آنها در انتخابات شرکت کنند.

سعید جلیلی که بعد از دوبار تلاش ناکام در دوره‌های قبلی، این بار به دور دوم رای‌گیری راه پیدا کرد، در حالی برای نامزدی در انتخابات زودهنگام ریاست جمهوری ایران ثبت نام کرد که همراهانش شعار «نه سازش، نه تسلیم» می‌دادند.

این شعار چکیده دیدگاه سیاسی انعطاف‌ناپذیر اوست که اوج آن را در دوره‌‌ ریاست بر مذاکرات هسته‌ای ایران به نمایش گذاشت و بدون رسیدن به توافقی مشخص، بخشی از شدیدترین تحریم‌ها را برای جمهوری اسلامی به ارمغان آورد.

او که در حوزه دیپلماسی «سیاست خارجی پیامبر اسلام» را سرمشق خود قرار داده و کتابی هم با همین نام نوشته، برای سومین بار نامزد ریاست جمهوری شده و با تکرار شعار همیشگی خود، یعنی برقراری عدالت، گفته است که ایران برای پیشرفت نیاز به «تصمیم‌های نقطه‌زن» دارد.

مهم‌ترین گروه سیاسی حامی سعید جلیلی جبهه پایداری انقلاب اسلامی بود، و چهره‌هایی مانند منصور ارضی،‌ مداح حکومتی هم از او حمایت کردند، اما طرفداران اصلی او آن دسته از اصولگرایانی هستند که از «پدرخوانده‌های سیاسی» و «فساد سیستماتیک» انتقاد دارند.

وعده‌های جلیلی: ۱۰ پالایشگاه، ۱۳ قلم کالا

وجه مشترک وعده‌های سعید جلیلی «استفاده از ظرفیت‌های داخلی» با اتکا به «اقتصاد مقاومتی» است که شیوه مطلوب رهبر جمهوری اسلامی ایران در اداره اقتصادی این کشور است. این رویکرد انقلابی با نگاه بی‌نیازی از «خارج» و بی‌اهمیت جلوه دادن تحریم‌ها، در زمان مسئولیت آقای جلیلی در مذاکرات هسته‌ای هم کاملا مشهود بود و نتیجه ملموسی جز تحریم‌های بیشتر علیه ایران نداشت.

او که با شعار «یک جهان فرصت، یک ایران جهش» وارد رقابت‌ها شد، وعده ساخت ۱۰ پالایشگاه جدید را داده و تأمین مالی آن را از طریق منابع مردمی امکان‌پذیر دانسته است. آقای جلیلی بر حمایت از ریال در مقابل دلار و مقابله با تورم از طریق کاهش وابستگی به واردات تاکید دارد، اما جزییات برنامه‌های او برای این وعده‌های تکراری مشخص نیست. او همچنین گفته برای جلوگیری از فساد، بانک‌های اطلاعاتی مالی ایجاد می‌‌کند تا به شفافیت اقتصادی کمک کند.

در حوزه اجتماعی، او بر اهمیت حجاب به‌عنوان لباس حضور اجتماعی زن و نقش زنان خانه‌دار تاکید کرده و از «ندیده شدن» آنها از سوی دولت‌ها انتقاد کرده است. او وعده سفر سالانه رایگان برای خانواده‌ها و ارائه سبد غذایی حاوی ۱۳ قلم کالا را داده است. آقای جلیلی همچنین برنامه‌هایی برای اعطای تسهیلات مسکن، اختصاص زمین برای ساخت و ساز، خانه‌دار کردن مردم از طریق واگذاری زمین‌های دولتی به تعاونی‌های مسکن، و ساخت حداقل یک میلیون مسکن در سال دارد. او می‌خواهند استان سیستان و بلوچستان را به قطب اقتصادی جنوب شرق ایران تبدیل کند.

سعید جلیلی در سیاست خارجی همان رویکرد دوران مذاکرات هسته‌ای خود را دنبال می‌کند و بر استفاده حداکثری از فرصت‌ها و کاهش تهدیدها تأکید دارد، هر چند که منتقدانش می‌گویند در دوره مسئولیت او فرصت‌ها به تهدید تبدیل شد. او معتقد است که نباید دنیا را به چند کشور محدود کرد که «بیشترین اختلاف را با ایران دارند» و می‌گوید باید روابط با کشورهای غیرغربی را گسترش داد.

آقای جلیلی همواره از مخالفان سرسخت برجام و مذاکره با قدرت‌های جهانی درباره برنامه هسته‌ای ایران بوده است. او می‌خواهد هر سفارتخانه را به یک «سکوی صادراتی» تبدیل کند تا از این طریق برای کشور ارزآوری ایجاد شود. او معتقد است که سیاست خارجی باید به اقتصاد کشور گره بخورد و به دنبال «جانمایی ایران در زنجیره جهانی اقتصاد» است،‌هر چند که نمی‌گوید برای این کار چگونه از سد تحریم‌ها می‌گذرد.

یک «امام صادقی» که گزینه احمدی‌نژاد برای وزارت خارجه بود

سعید جلیلی متولد سال ۱۳۴۴ در مشهد است. ۲۱ ساله بود که در جنگ ایران و عراق زخمی شد و پای راستش را از دست داد.

سه سال بعد وارد وزارت امور خارجه شد و سمت‌هایی را به دست گرفت که مهم‌ترین آن رئیس اداره بازرسی بود. در سال ۱۳۷۶ هم‌زمان با آغاز ریاست جمهوری محمد خاتمی، به معاونت اداره آمریکا در وزارت خارجه منصوب شد.

اوایل دهه هشتاد مدتی هم مدیریت دفتر بررسی‌های جاری دفتر علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی را بر عهده داشت.

او از حلقه سیاستمداران فارغ‌التحصیل دانشگاه امام صادق است، که از جمله اهداف تاسیس آن تربیت مدیران حزب‌اللهی برای نظام جمهوری اسلامی بود. آقای جلیلی سال ۱۳۸۱ دکترای خود در رشته علوم سیاسی را با پایان‌نامه‌ای با عنوان «بنیاد اندیشه سیاسی اسلام در قرآن» دریافت کرد.

نام سعید جلیلی اولین بار بعد از انتخاب محمود احمدی‌نژاد به مقام ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۴ در عرصه عمومی مطرح شد. او یکی از گزینه ‌های تصدی وزارت امور خارجه بود، اما این مقام به منوچهر متکی رسید و آقای جلیلی به معاونت اروپا و آمریکای وزارت خارجه منصوب شد. او این پست حساس را با این دیدگاه در دست گرفت که ایران باید به جای پاسخ‌گويی به کشورهای غربی، در برابر آنها سوال مطرح کند.

چهره‌ای ناشناخته در مرکز مهم‌ترین بحران دیپلماتیک

مهم‌ترین مقام سیاسی سعید جلیلی زمانی به نامش نوشته شد که علی لاریجانی، دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی، در پی اختلاف نظر با محمود احمدی‌نژاد، از مقام خود استعفا کرد.

آقای جلیلی شهریور ۱۳۸۶ با حکم محمود احمدی‌نژاد به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب شد تا بعد از حسن روحانی و علی لاریجانی سومین نفری باشد که عهده‌دار این مقام می‌شود.

در آن زمان ریاست مذاکرات هسته‌ای ایران با غرب، بر عهده دبیر شورای عالی امنیت ملی بود و به این ترتیب او که تا آن زمان چهره‌ای ناآشنا و شخصیتی گوشه‌گیر بود، ناگهان در مرکز یکی از مهم‌ترین پرونده‌ها و بحران‌های دیپلماتیک جمهوری اسلامی قرار گرفت.

کمتر از یک سال بعد در تیرماه ۱۳۸۷،‌ رهبر جمهوری اسلامی سعید جلیلی را به عنوان یکی از دو نماینده خود در شورای عالی امنیت ملی معرفی کرد؛ مقامی که تا امروز، به مدت ۱۶ سال بر عهده داشته است.

شعار همیشگی سعید جلیلی «تبدیل تهدیدها به فرصت‌ها» بوده اما به باور بسیاری در شش سالی که مذاکرات هسته‌ای با غرب را بر عهده داشت، فرصت‌ها را یکی پس از دیگری به تهدید تبدیل کرد و دوره کاری‌اش را با چند قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی و تحریم‌های بی‌سابقه آمریکا و اروپا علیه ایران به پایان برد.

هوادارانش اما می‌گویند او با مقاومت در برابر غرب و در پیش گرفتن سیاست «تهاجمی و طلبکارانه»، حاضر به سر خم کردن در برابر خواسته قدرت‌ها نشد. دیپلمات‌های غربی از خطابه‌های طولانی و بدون ارتباط او با موضوع در جریان مذاکرات گفته‌اند و آقای جلیلی را فردی غیر منعطف توصیف کرده‌اند.

سفرهای بدون تشریفات و نشستن در کنار مسافران عادی در هواپیما از جمله حواشی دوره ریاست او بر مذاکرات هسته‌ای بود که حامیانش آن را نشانی از ساده‌زیستی در مقابل «فساد پدرخوانده‌ها» در نظام جمهوری اسلامی می‌دانستند.

جهش از بحران هسته‌ای به میدان انتخاباتی؛ بازنده در «سایه»

سعید جلیلی در آخرین روز از مهلت تعیین شده، برای نامزدی در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۹۲ ثبت نام کرد. ابتدا گفته شد که او نامزد «جبهه پایداری انقلاب اسلامی» خواهد بود که دو سال قبل از آن، در پی شکاف‌ در میان اصولگرایان و تحت تاثیر افکار و دیدگاه‌های محمدتقی مصباح یزدی،‌ روحانی تندرو، شکل گرفته بود. اما در نهایت کامران باقری لنکرانی، وزیر بهداشت دولت محمود احمدی‌نژاد به عنوان نامزد پایداری معرفی شد و آقای جلیلی به صورت مستقل در انتخابات شرکت کرد.

رئیس ستاد انتخاباتی او -که با عنوان «ستاد حیات طیبه» شروع به کار کرد- علی باقری کنی،‌ سرپرست فعلی وزارت امور خارجه و همراه همیشگی آقای جلیلی بود که در آن زمان معاون سیاست خارجی او در شورای عالی امنیت ملی و عضو ارشد تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای بود.

کارنامه شش ساله آقای جلیلی در مذاکرات هسته‌ای به یکی از نقاط ضعف اصلی او در مناظره‌های انتخاباتی سال ۱۳۹۲ تبدیل شد تا جایی که علی اکبر ولایتی، نامزد اصولگرا و مشاور رهبر جمهوری اسلامی، به صراحت توانایی آقای جلیلی در مذاکرات را زیر سوال برد و او را به فرصت‌سوزی متهم کرد.

در آن انتخابات حسن روحانی پیروز شد و سعید جلیلی با کسب حدود ۱۱ درصد آرا بعد از محمدباقر قالیباف سوم شد. او بعد از این شکست اعلام کرد که «برای کمک به دولت مستقر و کم کردن کاستی‌های» آن «دولت در سایه» تشکیل می‌دهد.

کارنامه دولت سایه آقای جلیلی به روایت سایت رسمی او مجموعه‌ای از سفرها و جلسات و کارگروه‌ها با هدف «طراحی اقدامات گام‌به‌گام در موضوعات اساسی اقتصادی، مدیریتی، سیاسی و فرهنگی» بود. اما منتقدانش می‌گویند هدف اصلی او این بود که «چوب لای چرخ» مذاکرات هسته‌ای در دولت حسن روحانی بگذارد.

آقای روحانی یک ماه بعد از شروع کار ریاست جمهوری، در شهریور ۱۳۹۲ سعید جلیلی را برکنار و علی شمخانی را به عنوان دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی معرفی کرد. دو روز بعد رهبر جمهوری اسلامی آقای جلیلی را به عنوان عضو حقیقی مجمع تشخیص مصلحت نظام منصوب کرد. او پیش از آن به عنوان دبیر کل شورای عالی امنیت ملی یکی از اعضای حقوقی مجمع بود. یک سال بعد هم آقای خامنه‌ای او را به عضویت «شورای راهبردی روابط خارجی» در‌آورد.

منتقد سرسخت برجام و نامزد «پوششی» ناکام

حسن روحانی مسئولیت مذاکرات هسته‌ای را از شورای عالی امنیت ملی گرفت و به محمد جواد ظریف در وزارت خارجه سپرد. مذاکرات در تابستان سال ۱۳۹۴ به توافق برجام رسید که دولت روحانی آن را پیروزی بزرگ خود می‌دانست. اما سعید جلیلی که خود قبلا سکاندار مذاکراتی بی‌نتیجه بود، به عنوان منتقد سرسخت این توافق ظاهر شد. انتقاد از برجام ترجیع‌بند سخنرانی‌های او بود که می‌گفت: «اگر برجام توافق خوبی بود، رهبر انقلاب، مجلس و شورای امنیت ملی ۲۸ شرط برای اجرای آن اضافه نمی کردند. برجام بدون این شروط، واویلاست.»

در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۶ در بیانیه‌ای از ابراهیم رئیسی حمایت کرد که او هم با وجود کناره‌گیری محمدباقر قالیباف، در نهایت از حسن روحانی شکست خورد.

آقای جلیلی چهار سال بعد در انتخابات ۱۴۰۰، با شعار«جهاد بزرگ برای جهش ایران» برای دومین بار نامزد ریاست جمهوری شد. در مناظره‌های انتخاباتی آن سال عبدالناصر همتی، رقیب آقای جلیلی بارها او و علیرضا زاکانی،‌ دیگر نامزد اصولگرا را «نامزدهای پوششی» توصیف کرد و گفت که آنها قرار است بعد از حمله به رقبای آقای رئیسی در مناظره‌ها از دور رقابت‌ها کنار بکشند.

این اتفاق دو روز پیش از رای‌گیری افتاد و آقای جلیلی با کناره‌گیری به نفع ابراهیم رئیسی گفت «همه باورمندان جبهه انقلاب» باید به او رای دهند.

کنار رفتن آقای جلیلی به گفته بعضی ناظران بدون پاداش نماند و او توانست مهره‌های خود را در وزارت‌خانه‌های اقتصادی دولت جا بدهد. روزنامه اعتماد در بهمن ۱۴۰۱ در مقاله‌ای نوشت: «به جز چهره‌های نزدیک به سعید جلیلی که در سطوح مدیرکل در وزارتخانه‌های اقتصادی دولت رئیسی حضور پررنگ دارند، راهبردهای اقتصادی سعید جلیلی به وفور در برنامه‌های اقتصادی دولت به خصوص دستور کارهای سید احسان خاندوزی [وزیر اقتصاد و دارایی] دیده می‌شود.»

با کشته شدن ابراهیم رئیسی در سانحه سقوط هلی‌کوپتر، سعید جلیلی بار دیگر وارد رقابت ریاست جمهوری شده تا در آستانه ۶۰ سالگی بخت خود در میان جمعی بیازماید که عمدتا از بازندگان و کنارکشیدگان قبلی تشکیل شده‌اند. هواداران او با اشاره به مصدومیتش در جنگ می‌گویند «به یک شهید زنده برای ادامه راه شهید جمهور نیازمندیم».

سعید جلیلی در یک نگاه

متولد ۱۵ شهریور ۱۳۴۴ در مشهد

حضور در جنگ ایران و عراق در اوایل دهه ۱۳۶۰

دی ۱۳۶۵: پای راستش را در عملیاتی در جنگ ایران و عراق از دست داد

۱۳۶۸ تا ۱۳۷۶: سمت‌های مختلف در وزارت امور خارجه از جمله رئیس اداره بازرسی

۱۳۷۱: ازدواج با فاطمه سجادی، یک فرزند پسر دارند

۱۳۷۶: معاون اداره اول آمریکا در وزارت امور خارجه

۱۳۷۹: مدیر دفتر بررسی‌های جاری دفتر رهبر جمهوری اسلامی

۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶: معاون اروپا و آمریکای وزارت امور خارجه

۱۳۸۶ تا ۱۳۹۲: دبیر شورای عالی امنیت ملی و رئیس گروه مذاکره‌کننده هسته‌ای ایران

۱۳۸۷ تا امروز: نماینده رهبر جمهوری اسلامی در شورای عالی امنیت ملی

۱۳۹۲ تا امروز: عضو حقیقی مجمع تشخیص مصلحت نظام

۱۳۹۳ تا امروز: عضو شورای راهبردی روابط خارجی

تدریس در دانشگاه امام صادق

تحصیلات:

فوق لیسانس: علوم سیاسی از دانشگاه امام صادق

دکترا: علوم سیاسی، گرایش جامعه شناسی سیاسی از دانشگاه امام صادق