اعتصاب غذای دانشجویان؛ زمینه‎ها و دلایل

کم‌کم که قطره‎های باران زمین را تر می‎کند، ۸۱ دانشجوی در حال اعتصاب که از هفت روز پیش در پیاده‌رو مقابل ورودی پارلمان اردو زده‌اند، پلاستیک‎ها را بر سرشان می‎کشند.

آنها می‌گویند، گرسنگی، باران و وضعیت هوا بر اراده آنها اثری ندارد. تا حال بیش از چهل نفر آنها حد اقل یک بار به بیمارستان منتقل شده، اما با کمی بهبود یافتن به محل اعتصاب بازگشته‎اند.

معترضان می‎گویند اعمال "تبعیض، برخورد نادرست و ضعف مدیریت" در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه کابل آنها را وادار به راه اندازی این اعتصاب کرده است.

اصلاح و تغییر در مدیریت، نظام و فضای آموزشی، تامین حق برابر برای همه دانشجویان، از خواست‌های اصلی این دانشجویان است.

اعتصاب‎کنندگان در اعلامیه ای خطاب به مردم نوشته‎اند: "فرزندان شما برای اصلاحات در دانشگاه دست به اعتصاب غذای نامحدود زده اند تا با اصلاحات در درون دانشگاه‌ها به تاریخ تاریک و رنج‎بار گذشته‎مان نقطه پایان بگذاریم. ما کوشیدیم که با قربانی‎شدن خودمان، آغازگران فصل سبز در تاریخ سیاه سرزمین‎مان باشیم."

دانشجویان معترض گفته‎اند که می‎خواهند دانشگاه "پاک و عاری از تبعیض، خشونت، استبداد و جهالت" باشد و رهبران سیاسی و قومی اجازه دهند که در دانشگاه دانشجویان از هر قوم و با هر مذهب و از هر منطقه‎ای در کنار هم درس بخوانند.

انتظار می‌رفت که با بازگشت عبیدالله عبید، وزیر تحصیلات عالی از سفر خارجی، این موضوع حل شود، اما تمرکز او بر بخشی از خواست‌های دانشجویان و آن هم به صورتی که قناعت آنها را فراهم نکرد، نه تنها مشکلی را حل نکرد، بلکه این معضل را پیچیده‌تر هم کرد.

پیش از این، دانشجویان برکناری رئیس و یکی از استادان دانشکده علوم اجتماعی را برای انجام اصلاحات اثربخش می‌دانستند، اما حالا انجام اصلاحات و تغییر فضای آموزشی در دانشگاه کابل و دیگر دانشگاه‌های دولتی را به صورت گسترده‌ای مطرح می‌کنند. از سوی دیگر آقای عبید هم گفته است که حرفش همان است که دیروز اعلام کرد.

عبیدالله عبید وزیر تحصیلات عالی در هفتمین روز اعتصاب غذای دانشجویان به بی‌بی‌سی گفت که روز گذشته وظیفه رئیس دانشکده علوم اجتماعی را به حالت تعلیق درآورده و در مورد برکناری یا عدم برکناری او، بعد از انجام تحقیقات در مورد ادعای دانشجویان تصمیم خواهد گرفت.

وزیر تحصیلات عالی می گوید این مساله را به دانشجویان نیز اطلاع داده است.

او یک روز بعد از این اقدام که دانشجویان را قانع نکرد گفت، حرف او همان است.

'تعصب شرم است'

با این حال، پرسش این است که آیا واقعا فضای نهادهای آموزش‎های عالی به گونه‎ای است که دانشجویان را مجبور به اعتصاب نامحدود کرده است؟

مقام‌های وزارت تحصیلات عالی در این مورد اظهار نظری نمی‏‌کنند، اما فاروق عبدالله، رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه کابل به بی‎بی‎سی گفت متاثر است که دانشجویانش در برابرش قرار گرفته‎اند.

آقای عبدالله افزود: "این محصلین عزیز ما آلت دست چند نفر معدود وکیلان و بزرگان قومی شده‎اند. من مسلمانم. خدا می‎گوید که برتری تنها در تقوا است، نه سیاه‏‌پوست، سفیدپوست و پشتون، تاجیک و هزاره بودن."

او تاکید کرد: "اگر یک استاد متعصب باشد، این برایش شرم است و وظیفه خود را باید ترک بگوید. من هم شکر متعصب نیستم. یک پسر دارم. ملیتم پشتون است به خدا(سوگند) با او پشتو گپ نزده‎ام."

ولی برخی از نهادهای حقوق بشری، جامعه مدنی و شماری از نمایندگان مجلس نظر دیگری دارند.

نعیم نظری رئیس اجرایی شبکه جامعه مدنی و حقوق بشر گفت: "ما نمی‎توانیم وضعیت تعصب‏‌آمیز در نظام آموزشی و دانشگاه‎ها را نادیده بگیریم. خواست اصلی دانشجویان این است که تبعیض از نظام دانشگاهی کنار گذاشته شود. براساس قانون اساسی افغانستان تبعیض جرم است. هر کسی که مرتکب اهانت بر گروهی از مردم می‏‎شود، باید به این مساله رسیدگی شود."

'تبعیض و فساد در نهادهای آموزش عالی هست'

سیما غنی، رئیس دبیرخانه 'کمیته مستقل مشترک نظارت و ارزیابی مبارزه با فساد اداری' می‎گوید که اعتصاب این دانشجویان خود بیانگر موجودیت مشکلات در دانشگاه‎ها است: "تحقیقات ما نشان می‎دهد که تبعیض در بعضی موارد هست. فساد اداری هست. استادان از موقعیت خود سوء استفاده می‏‎کنند. بر دختران ظلم می‏‎کنند و از آنها انتظارات ناجایز دارند در عین حال پسرها را هم زجر می‏‎دهند."

برخی آگاهان گفته‎اند که جدا از مسایلی که از سوی دانشجویان معترض در کابل مطرح شده، ذهنیت قومی و حتی قبیله‎ای در نظام آموزشی الهام‎گرفته از نظام آموزشی شوروی پیشین، فضای تنگی را بر دانشگاه‌های دولتی حاکم کرده که اصل "دانشجو محوری" و مناسبات دموکراتیک را به چالش کشیده است.

تاکید رهبران سیاسی بر دوری دانشجویان از سیاست، ممانعت شدید هر نوع فعالیت سیاسی در دانشگاه‎ها، حصارهای بیشتری را به دور دانشجویان کشیده است که به نظر می‎رسد این عوامل دست به دست هم داده و دانشجویان را وادار به اعتصاب یا حمایت از آنها کرده باشد.

واکنش‎ها

دلیل اعتصاب دانشجویان هر چه باشد، به کنار، واقعیت این است که این اعتصاب واکنش‎های بسیاری را در پی داشته که عمدتا در جهت حمایت از دانشجویان بوده است.

از حضور گروه‌های مختلف اجتماعی و مدنی در محل اعتصاب گرفته تا اعلام حمایت دسته‎های مختلف در داخل و خارج از کشور و پخش مطالب گوناگون در رسانه‎ها و شبکه‎های اجتماعی.

به تازگی برخی از گروه‎های سیاسی هم با انتشار اعلامیه‎های سیاسی، در حال ورود به جرگه حامیان معترضان هستند، در تازه ترین مورد حزب حق و عدالت با انتشار اعلامیه ای از دانشجویان معترض حمایت کرده است.

جبهه ملی دیگر تشکل سیاسی نیز حمایت خود از دانشجویان را اعلام کرده است.

ولی برخی هشدار داده‎اند که سیاسی کردن این موضوع می‎تواند هم دانشجویان را از رسیدن به هدف‎شان باز دارد و هم می‎تواند باعث جناح‎بندی‎هایی شود که نتایج غیرقابل پیش‎بینی را در پی داشته باشد.

از جمله حزب حق و عدالت در اعلامیه خود از دانشجویان خواسته که "خواست‎های مشروع، مدنی و صنفی‎شان ‎را بدون هیچ‌گونه هراس از سرکوب و سکوت ابراز کنند، اما باید مواظب باشند که استفاده‎گران سیاسی از حرکت صنفی و مدنی‎شان سوء استفاده نکنند. تا مبادا که این حرکت مدنی بهانه‎ای برای مختل شدن نظم موجود در دانشگاه‎های کشور شود."

هنوز مشخص نیست که این اعتصاب غذا با چه سرانجامی خواهد رسید، اما می‌توان گفت هفت روز اعتصاب غذا برای برآوده شدن خواسته هایی دانشجویان، جدی ترین حرکت مدنی است که تاکنون در این کشور دیده شده است.