مردی که از سنگنوشتههای تاریخی هرات عکس میگیرد
- نویسنده, محمد قاضیزاده
- شغل, بیبیسی، هرات
با افزایش نگرانیها نسبت به آسیبدیدگی و یا به سرقت رفتن سنگنوشتههای گورهای تاریخی شهر هرات در غرب افغانستان، حالا مردی در هرات کار عکاسی از این لوحهها و سنگنوشتهها را شروع کرده است.
کار محمد صدیق میر عمدتا عکاسبرداری از سنگنوشتههایی است که به باور او قصدا شکسته و یا تراشیده شدهاند.
آقای میر میگوید سعی میکند که از تمامی سنگنوشتههای تاریخی در مزارهای هرات عکس بگیرد.
هرات از ولایاتی است که علاوه بر ادبیات، در هنرهایی چون حجاری (سنگتراشی)، نقاشی و مینیاتوری و همچنین حکاکی، پیشینه دراز و درخشانی دارد. تلاش آقای میر هم همین است که در حفظ بخشی از این میراث فرهنگی سهم داشته باشد.
او میگوید:"سنگهایی که من از آنها عکاسی کردهام سنگنوشتههایی هستند که قصدا و عامدانه شکستانده و تراشیده شدهاند. به صورت واضح آشکار است. در این سنگها دقیقا بخشی از سنگ که هویت متوفی نوشته شده، نابود شده است. بخشی از سنگ که دورهای تاریخی مربوطه را نشان میدهد هم تراشیده شده است. اینها به نظر من بدون کمک بیرونی ممکن نیست. افراد در داخل به کمک بیرونیها این کار را میکنند."
آقای میر میگوید که در حال حاضر کارش تنها در گورهای تاریخی شهر و حومههای نزدیک هرات محدود مانده است.
"تا اکنون از پنجاه لوح یا سنگ تراشیدهشده و شکستهشده عکس و تصویر دارم. اما این عکسهایی که گرفتهام همه از شهر یا پیرامون شهر است. به دلیل مشکلات امنیتی نمیتوانم به اطراف شهر بروم. دیگر اینکه امکانات کافی هم وجود ندارد که به همه نقاط بیرون شهر بروم و عکس بگیرم."
شماری از اهالی فرهنگ در هرات کار آقای میر را قابل ستایش ولی ناکافی میدانند.
غلام فاروق رسولی بر انجام کارهای اساسی و بنیادی به هدف حفظ این آثار تاریخی تاکید میکند.
آقای رسولی میگوید:"کار آقای میر وطندوستی و عشق به فرهنگ را نشان میدهد اما به هیچ وجه کافی نیست. هر مزار و ساحه باستانی باید یک یا چند محافظ داشته باشد. کاری اساسی باید انجام شود."
اداره اطلاعات و فرهنگ هرات هم از این بابت نگرانیهایی دارد. جاوید ضرغام، معاون این اداره بیآنکه از کشوری نام ببرد میگوید که برخی از کشورهای منطقه در نابود کردن یا انتقال این سنگنوشتهها به خارج افغانستان دست دارند.
او میگوید این سنگنوشتهها ارزش گذاشتن در موزیم (موزه) را دارد و اگر به کشورهای همسایه منتقل شود ممکن است ادعا شود که مقبرههای مرتبط به این سنگها هم در آنجا بوده است و نه در افغانستان.
آقای ضرغام کوشش آقای میر برای عکاسی را میستاید و بر گسترش دامنه این فعالیت ها تاکید میکند.
او میگوید:"با حفظ و نگهداری سنگها و معرفی سنگها و شناخت افراد مدفون کمک میکند. این کار نیک است. در سال ۲۰۱۳ هم یک کتاب از جانب بنیاد فرهنگی آقاخان به همکاری اداره اطلاعات و فرهنگ منتشر شد که در آن شماری از سنگنوشتههای زیارت خواجه عبدالله انصاری به صورت مصور و همچنین طرحهای نقاشی تهیه و چاپ شده است. اما شما میدانید که در هرات مزارهای زیادی هست و در هر زیارت تعدادی زیادی از این سنگها وجود دارد. از همین رو کار آقای میر اهمیت دارد و خوب است که ایشان هم در آینده یک مجموعه منتشر کنند و اداره اطلاعات و فرهنگ با ایشان همکار خواهد بود."
عکاسی از سنگنوشتههای تاریخی به این دلیل اهمیت دارد که اگر ناپدید شوند یا آسیبی بیشتر ببیند با مراجعه به عکسهایی که از آنها گرفته شده امکان پیدا کردن، شناسایی و ترمیم آنها میسر میشود.
خطر نابودی سنگنوشتهها
نگرانیها در پیوند به مصئونیت سنگنوشتههای ارزشمند تاریخی پس از آن در هرات بالا گرفت که لوح سنگ آرامگاه کمال الدین بهزاد، معروفترین سیمای هنری هرات در عصر تیموریان به شدت آسیب دید.
بر اساس اظهارات رسمی مسئولان فرهنگی هرات، شماری از افرادی که تا حال شناخته نشدهاند تلاش کردند این سنگنوشته را از روی قبر بهزاد بردارند و ببرند اما بعد از آنکه موفق نشدند، بخشی از این سنگ را شکستند.
این سنگ هم حالا در محلی امن نگهداری میشود و سنگنوشته جدید روی آرامگاه استاد بهزاد گذاشته شده است.
بخشی قابل ملاحظهای از میراث بجا مانده از هنرمندان برجسته این عرصهها از سدههای پیش، در چند دهه گذشته نابود یا ناپدید شدهاند و اگر هم باقی ماندهاند تا حدی زیاد آسیب دیدهاند.
در چند سال اخیر، مقامهای امنیتی از بازداشت شماری به اتهام دست داشتن در سرقت و قاچاق آثار باستانی خبر دادهاند. تا اکنون اما اقدامی قابل توجه برای برگرداندن سنگهایی که از مرزهای افغانستان خارج شده صورت نگرفته است.
مسئولان فرهنگی هرات بارها از ضرورت ایجاد یک واحد جدید در چارچوب نیروهای پلیس به هدف حفظ میراثهای فرهنگی سخن گفتهاند. خواستهای که هنوز برآورده نشده است.
