तुमच्या घरात साप शिरला तर करा 'हे' उपाय

लहानपणी आमच्या घराच्या आजूबाजूला बरीच झाडे-झुडपे होती. एके संध्याकाळची ही घटना आहे. जेवताना वीजपुरवठा खंडित झाला. अंधारात उरलेले जेवण उरकून मी ताट धुण्यासाठी घरासमोरील भिंतीजवळील नळावर गेलो.

तेवढ्यात तीन फूट उंच भिंतीच्या पलीकडे एक पाच फूट लांब साप रेंगाळत, चढून आमच्या घरात पडला. अंधुक चंद्रप्रकाशात सापाची फक्त जाडी आणि लांबी स्पष्ट दिसत होती. तो कोणत्या प्रकारचा साप आहे हे मला तेव्हा माहिती नव्हतं.

मी भीतीने जागीच थिजून गेलो होतो. नळाला पाणी येत होतं. हातात जेवणाचं ताट घेऊन मी त्याच जागी स्थिर उभा होतो. त्या अंधारातही माझी नजर पाण्याच्या नळाजवळ असलेल्या सापाकडे खिळली होती. साप भिंतीच्या कडेने एका कोपऱ्यात नारळ ठेवले होते तिथं गेला.

माझ्या आयुष्यात नाग पाहण्याचा हा पहिलाच अनुभव होता.

सापांच्या नाशासाठी माणसांची भीतीच कारणीभूत आहे

साप म्हटलं की लोक थरथरायला लागतात. पण खरं तर सापांबद्दलची अशी भीती हेच ते नामशेष होण्याचं प्रमुख कारण आहे.

सापांच्या प्रजातींचे संरक्षण करण्यासाठी दरवर्षी 16 जुलै रोजी जागतिक सर्प दिन पाळला जातो.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या आकडेवारीनुसार, दरवर्षी 50 लाख लोकांना साप चावतो. यामुळे दरवर्षी 81,000 ते 1,38,000 मृत्यू होतात असे अभ्यास सांगतात.

जगभरात सर्पदंशाने सर्वाधिक मृत्यू भारतात होतात. जुलै 2020 मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, 2000 ते 2019 पर्यंत भारतात 12 लाख लोक साप चावल्यामुळे मरण पावले.

पुरेशा वैद्यकीय सुविधांचा अभाव आणि पीडितांकडून नैसर्गिक उपायांचा अवलंब केल्यामुळे, सर्पदंशाच्या प्रकरणांची खरी संख्या मिळविण्यात अडचणी येतात.

यातील बहुतांश मृत्यू हे सापांबाबत जागरूकतेच्या अभावामुळे होतात, असे संशोधकांचे म्हणणे आहे.

प्रमुख विषारी साप

भारतात सापांच्या 300 जाती आहेत. पण त्यांतील केवळ 60 जाती या विषारी आहेत. त्यांपैकी चार साप हे अत्यंत विषारी असतात.

मण्यार

मण्यार किंवा मणेर ही भारतात आढळणाऱ्या चार प्रमुख विषारी सापांपैकी एक जात आहे. मण्यारच्या काही उपजातीही आहेत. साधा मण्यार अथवा मण्यार, पट्टेरी मण्यार, आणि काळा मण्यार या तीन जाती भारतात आढळतात. मण्यारची लांबी दीड मीटरपर्यंत असते. त्याचे खवले हे डोक्याकडे आणि शेपटीकडे कमी होत जातात.

घोणस

घोणस अजगराप्रमाणे दिसत असल्याने अनेकांचा गैरसमज होऊ शकतो. घोणसाला ओळखण्याची मुख्य खूण म्हणजे त्याच्या अंगावरील साखळीसारख्या दिसणार्‍या तीन समांतर रेषा आणि त्याचे बेडकासारखं तोंड. घोणसाचे फुत्कार एखाद्या कुकराच्या शिट्टीप्रमाणे असतात. घोणसाचे विष अतिशय जहाल असते.

फुरसे

हा विषारी साप भारतात जवळजवळ सगळीकडे आढळतो. यांचा रंग तपकिरी, फिकट पिवळसर किंवा वाळूसारखा असतो. पाठीच्या दोन्ही बाजूंवर एकेक फिकट पांढरी नागमोडी रेषा असते. या सापाची लांबी अतिशय कमी असते, पण त्याचं विष मात्र जहाल असतं.

किंग कोब्रा

किंग कोब्रा हा जगातील आकाराने सर्वांत मोठा विषारी सर्प आहे. घनदाट जंगलांमध्ये हा साप वास्तव्य करतो आणि माणसांच्या कमीत कमी संपर्कात येतो.किंग कोब्राचा रंग ऑलिव्ह फळाप्रमाणे हिरवा, काळसर तपकिरी किंवा काळा असतो.पोट फिकट पिवळे पांढरे , खवले मऊ एकसारखे असतात. लहान नागराजाच्या काळ्या शरीरावर त्याला ओळखण्याची खरी खूण त्याचा फणा असतो. पूर्ण वाढ झालेल्या किंग कोब्राचे डोके मोठं वजनदार भासतं.

मानवी निष्काळजीपणा आणि कृती हे मृत्यूचे कारण आहे

मानवाच्या दृष्टीने सापांना सामान्यतः धोकादायक प्राणी मानले जाते. मात्र, पर्यावरण रक्षणावर काम करणाऱ्या कलिंग फाउंडेशनचे संशोधन संचालक एस.आर.गणेश म्हणतात की, सापांमध्ये माणसांना घाबरण्याची प्रवृत्ती असते आणि मानवी कृती आणि निष्काळजीपणामुळे जास्त मृत्यू होतात.

“साप नेहमी माणसांना स्पर्श करू इच्छित नाही. 6 फूट लांबीच्या कोब्राचे वजन जास्तीत जास्त 1 किलो असू शकते. जेव्हा 60-70 किलो वजनाचा माणूस त्यावर पाऊल ठेवतो तेव्हा काय होइल याची कल्पना करा. अशा स्थितीत स्वतःचा बचाव करण्यासाठी फक्त तोंड असते. तो त्याचा शस्त्र म्हणून वापर करतो. आपण त्यावर पाऊल ठेवलं तर कुत्राही चावेल. सापही तेच करतात.

शेतजमिनीतही असेच घडते. शेतकरी सामान्यतः शेतजमिनीला देव मानतात. म्हणून, जर तुम्ही अनवाणी चाललात तर तुम्ही चुकून सापावर पाऊल पडल्यामुळे त्याला स्पर्श होऊ शकतो.”

ते पुढं म्हणाले, साप माणसांना घाबरतात, त्यांना माणसापासून दूरच जायचं असतं. पण अशा स्थितीत ते प्रतिकार करतात.

गणेश सांगतात, जर तुमच्या घरात साप आला तर फक्त खिडक्या आणि दरवाजे उघडे ठेवा आणि त्याला पळून जाण्यासाठी वेळ द्या.

पण खोलीच्या सर्व खिडक्या आणि दरवाजे बंद करून हातात काठीने मारण्याचा प्रयत्न केला तर स्वतःचा बचाव करण्याचा दुसरा मार्ग नाही.

मानवी वस्तीजवळील सापांना त्यांची वैशिष्ट्ये चांगलीच ठाऊक असल्याचेही त्यांनी सांगितले.

“दुसर्‍या शब्दांत सांगायचे तर, आम्ही साप पाहण्यापूर्वी त्यांनी आम्हाला अनेकदा पाहिले आहे. काही घरांमध्ये साप अंडी घालतात आणि उबवतात. एका दिवसात घडणारी ही गोष्ट नाही. ते दिवसभर परिसरात राहतात आणि मानवी ये-जा नसण्याच्या वेळा त्यांना माहिती असतात.

अभ्यासात असे दिसून आले आहे की भारतातील 70% सर्पदंश हे बिनविषारी सापांचे आहेत आणि 30% विषारी सापांचे आहेत. त्याचप्रमाणे, भारतातील 90 टक्के सर्पदंश घटना 4 विशिष्ट प्रकारच्या सापांमुळे होतात.

अनेक वेळा माणूस कोणत्याही विषारी सापाला प्राणघातक विषारी भारतीय कोब्रा समजतो. यामुळे सापांवर संकटच येतं.

घरात साप आल्यास काय करावे?

सापांची सुटका करण्याच्या कामात सहभागी असलेल्या विश्वा सांगतात की, साप पाहून घाबरून जाणे टाळावे. उर्वनम या संस्थेच्या माध्यमातून साप पकडणे आणि संबंधित प्रशिक्षण देण्यात त्यांचा सहभाग आहे.

विश्वा सांगतात, “जेव्हा काही लोक साप पाहतात तेव्हा ते लोक सापाचे बाहेर पडण्याचे सर्व मार्ग रोखतात, त्यामुळे तो बाहेर पडू शकत नाही. तसं केलं तर घरात कुठेतरी जाऊन लपून बसेल. ते पकडणे कठीण होऊ शकते,” विश्व म्हणतो.

लहानपणी कोब्रासोबतच्या माझ्या पहिल्या अनुभवादरम्यान असंच घडलं होतं. त्यादिवशी मी घाबरून जागा झालो आणि पुढच्या काही मिनिटांत घरातील वडिलधाऱ्यांना सांगितलं. लगेचच कोब्राला मारायला, सगळा रस्ता हातात काठ्या आणि काठ्या घेऊन आलेल्या लोकांनी भरुन गेला.

सापाच्या ओळखीच्या लपण्याच्या ठिकाणाभोवतीचे सर्व मार्ग ब्लॉक करण्यात आले होते. आजूबाजूला गर्दी होती. वीज पुरवठा सुरू होताच, त्यांनी सर्व दिवे चालू केले आणि प्रत्येक कोपऱ्यात प्रकाश पडेल अशी दिव्यांची व्यवस्था करण्यात आली.

त्यावेळी एक तरुण अतिशय धाडसाने उघड्या हातांनी सापाला पकडण्याचा प्रयत्न करत होता. त्या वयात तो किती धाडसी होता हे पाहून आश्चर्य वाटले. पण हे अत्यंत चुकीचे पाऊल असल्याचे विश्वा यांचे म्हणणे आहे.

विश्वा सांगतात, "काही लोक प्रशिक्षण न घेता साप पकडण्याचा प्रयत्न करतात आणि नंतर साप त्यांना स्पर्श करतो तेव्हा अपघाती मृत्यू होतात. त्यामुळे जर तुम्हाला साप दिसला तर तुम्ही त्याच्या जवळ जाणे शक्य तितके टाळावे.”

“काही ठिकाणी सापांचा वावर असतो. अशा ठिकाणच्या रहिवाशांनी नेहमी सर्पमित्र आणि अग्निशमन दलाचा नंबर ठेवावा,” असं ते सांगतात.

साप घरात येऊ नयेत यासाठी काय करता येईल?

साप चावला तर काय करावे?

विस्वा सांगतात की, साप चावल्यानंतर अस्वस्थतेमुळे प्रकृती बिघडते.

“काही लोक सर्पदंशाभोवती घट्ट बांधतात आणि भाग कापतात. हे टाळले पाहिजे. तसेच डॉक्टरांना तो चावा घेणारा साप दाखवावा लागेल असे समजून साप मारण्यात वेळ वाया घालवतात. हे देखील टाळले पाहिजे. लवकरात लवकर दवाखान्यात जा.

काही लोकांना निरुपद्रवी साप चावलेला असतो. पण सर्पदंशामुळे आपण मरणार आहोत असा विनाकारण विचार केल्यावर रक्तस्त्राव वाढतो. त्यामुळे मृत्यू होतो.”

त्यामुळे, जर तुम्हाला विषारी किंवा विषारी साप चावला असेल तर तुम्ही घाबरून जाणे टाळावे. तुमच्या जवळच्या व्यक्तीला साप चावला तरी घाबरू नये याची काळजी घ्यावी,” तो म्हणाला.

साप टाळता येणार नाहीत, फक्त साप चावणे टाळले पाहिजे

"आपल्या घराची, आजूबाजूची सर्व ठिकाणे एकेकाळी प्राण्यांची ठिकाणे होती, आणि आपण जाऊन ती व्यापून घरे बांधतो. साप येणार हे लोकांना मान्य करावे लागेल आणि आपल्या पूर्वजांना ही समज होती."

त्यामुळेच त्यांना साप दिसला तरी ते मारत नाहीत, त्यांना त्यांच्या अस्तित्वासह जगण्याची सवय होते, असे एस.आर. गणेश सांगतात.

“भारतातील अनेक सापांच्या प्रजाती नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. त्यांचे अधिवास नष्ट झाले आहेत. जर आपल्याला यात सुधारणा करायची असेल, तर लोकांना हे समजले पाहिजे की साप हे लोकांना त्रास देणारे नाहीत."

आणि, "साप आणि मानव एकाच ठिकाणी राहू शकतात. कार अपघात होतात म्हणून आपण कार टाळू शकतो का?"

अपघात कसे टाळता येतील याचा विचार करूया. सापांच्या बाबतीतही तेच. साप टाळण्याचा विचार आपण सोडून दिला पाहिजे. कारण ते अशक्य आहे. साप चावण्यापासून कसे टाळता येईल एवढाच विचार केला पाहिजे,” असं गणेश सांगतात.

कदाचित त्या दिवशी मी पाहिलेला नागही माणसांपासून सुटण्याच्या भीतीने नारळाखाली लपून बसला असावा.

ते बघून मी भीतीने थिजून गेलो होतो, मी तसाच शांत बसलो असतो तर तो निघूनही गेला असता.

त्या दिवशी कोब्राची मन:स्थिती काय होती आणि तो तसा का वागला हे शेवटपर्यंत कळले नाही. कारण सगळ्या लोकांनी त्याला घेरलं आणि त्याला सुटू न देता बेदम मार देत ठार केलं.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि Twitter वर नक्की फॉलो करा. 'गोष्ट दुनियेची', 'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)