Иран АКШ кол салса, жооп кайтарарын эскертти. Нааразылык акцияларында жүздөгөн адам каза болду

Иран бийлиги эгер АКШ тараптан кол салуу болсо, ага жооп кайтарарын эскертти. Ал ортодо Би-Би-Синин булактары жана активисттер өкмөттүн катаал чараларынан улам нааразылыкка чыккан жүздөгөн адам каза болгонун билдиришүүдө.

"Бул жерде абал абдан, абдан начар", — деди жекшемби күнү Тегерандагы булак. "Көптөгөн досторубуз өлтүрүлдү. Алар кадимки ок менен атышты. Көчөлөр канга толуп, согуш талаасына окшоп калды. Сөөктөрдү жүк ташуучу унаалар менен алып кетип жатышат".

Би-Би-Си Тегеранга жакын жердеги өлүкканадан алынган кадрлардан 180ге жакын сөөк салынган каптарды санаган. АКШда жайгашкан "Адам укуктары боюнча активисттердин жаңылыктар агенттиги" (HRANA) өлкө боюнча 495 демонстранттын жана 48 коопсуздук кызматкеринин өлүмүн тастыктаганын билдирди. Агенттиктин маалыматына караганда, эки жумага созулган баш аламандыкта 10 600 адам кармалган.

АКШ демонстранттардын өлтүрүлүшүнө байланыштуу Ирандын ишине кийлигишерин айтып коркутууда. Бирок жекшемби күнү АКШ президенти Дональд Трамп Ирандын лидерлери ага телефон чалып, "сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүнү каалап жатышканын" айтты.

Ошентсе да, ал АКШ "жолугушууга чейин чара көрүүгө аргасыз болушу мүмкүн" деп кошумчалады. Трамп АКШ кандай чараларды карап жатканын тактаган жок, бирок жекшемби күнү "биз абдан күчтүү варианттарды карап жатабыз" деди. Би-Би-Синин АКШдагы өнөктөшү болгон CBS телеканалына америкалык аткаминер билдиргендей, Трампка Иранга аскердик сокку уруунун варианттары тууралуу маалымат берилген.

Башка ыкмалардын арасында интернетте өкмөткө каршы булактарды колдоо, Ирандын аскер күчтөрүнө каршы кибер-курал колдонуу же көбүрөөк санкцияларды киргизүү камтылышы мүмкүн экенин "Wall Street Journal" гезитине расмий өкүлдөр билдиришкен.

Ирандын парламентинин спикери эгер АКШ кол салса, Израил да, АКШнын аймактагы аскердик жана кеме борборлору да мыйзамдуу бутага айланарын эскертти.

Ирандын президенти Масуд Пезешкиан болсо, башаламандык үчүн АКШ менен Израилди айыптады.

"Алар өлкөнүн ичинде жана чет өлкөлөрдө айрым адамдарды машыктырып, сырттан террорчуларды алып келишти. Мечиттерди өрттөп, Решттеги базарларга жана гильдияларга кол салып, базарды өрттөп жиберишти", — деди ал эч кандай далил келтирбестен.

Жекшемби күнү өлкөдө "АКШ жана Израилге каршы Ирандын улуттук салгылашуусунда курман болгон шейиттер" үчүн үч күндүк аза күтүү жарыяланды. Бир нече оорукананын кызматкерлери Би-Би-Сиге акыркы күндөрү каза болгон жана жаракат алган демонстранттардын саны өтө көп болуп жатканын айтышкан.

Би-Би-Си Перс кызматы жума күнү кечинде Решт шаарындагы бир ооруканага 70 сөөк алынып келгенин тастыктады. Тегерандагы ооруканалардын биринин медицина кызматкери Би-Би-Сиге: "38дей адам каза болду. Көбү тез жардам керебеттерине жеткенде эле жан беришти... Жаштардын түз эле башына жана жүрөгүнө ок тийген. Көбү ооруканага жете да алышкан жок", — деп билдирген.

Ошондой эле Тегеран провинциясынын Кахризак шаарындагы соттук-медициналык экспертиза борборундагы (өлүккана) тизилген сөөк салынган каптардын видеосу бар. Ал жерден тартылган бир видеодо 180ге жакын кепинге оролгон денелерди көрүүгө болот, алардын көбү ачык жерде жатат. Жакындарын издеп жүргөн адамдардын кыйкырыктары жана ыйы угулат.

Бийлик тарабынан куугунтукка алынбашы үчүн, видеодогу тирүү калган адамдардын жүздөрү жабылган.

Инфляциянын өсүшүнөн улам башталган нааразылык акциялары кийин Ирандын жогорку лидери Аятолла Али Хаменеинин диний башкаруусун токтотуу талаптарына өткөн.

Ирандын башкы прокурору нааразылыкка чыккан ар бир адам "Кудайдын душманы" (өлүм жазасына алып келүүчү кылмыш) деп эсептелерин айтса, Хаменеи демонстранттарды Трамптын "көңүлүн алууга" аракет кылган "каракчылар" деп атады.

Ишемби күнү түштөн кийин бийликке жакын Tasnim маалымат агенттиги Тегеран провинциясынын түштүк-батышындагы Бахарестан шаарында 100 "куралдуу козголоңчу" камакка алынганын кабарлады. Телекөрсөтүү аркылуу берилген билдирүүдө Ислам революциясынын сакчылар корпусу (ИРСК) акыркы эки түндүн ичинде аскердик базаларга жана укук коргоо органдарынын кызматкерлерине кол салууда «террорчуларды» айыптады.

Билдирүүдө бир нече жаран жана коопсуздук күчтөрүнүн кызматкерлери каза болгону, мамлекеттик жана жеке мүлктөр өрттөлгөнү айтылат. «Ислам революциясынын жетишкендиктерин коргоо жана коопсуздукту сактоо — бул „кызыл сызык“», — деп билдирди ИРСК. Ирандын куралдуу күчтөрү да "улуттук кызыкчылыктарды, өлкөнүн стратегиялык инфраструктурасын жана мамлекеттик мүлктү коргой турганы" боюнча билдирүү жасашты.

Нааразылык акциялары 28-декабрдан бери бүткүл Иранга жайылууда. Буга инфляциянын кескин өсүшү себеп болгон. Көп өтпөй акциялар саясий мүнөзгө ээ болуп, демонстранттар диний башкарууну токтотууну талап кыла башташкан. Өз кезегинде бийлик башаламандыктарды козутууда АКШ менен Израилди айыптоодо.

Өз кезегинде 1979-жылдагы революциянын натыйжасында кулатылган шахтын 65 жаштагы уулу Пехлеви элди шаар борборлорун басып алууга чакырып, жакында Иранга кайтып келүүгө камынып жатканын билдирди. "Биздин максат тек гана көчөгө чыгуу эмес. Максат — шаар борборлорун ээлеп, аларды кармап турууга даярдануу", — деди ал X социалдык тармагында жарыяланган видеодо.

Көчөдөгү айрым демонстранттар Пехлевини колдогон ураандарды («Шах жашасын!») чакырышты, бирок катышуучулардын көбү диниятчылардын башкаруусун токтотууну же экономиканы сактоо боюнча чараларды көрүүнү талап кылышты.

Бейшемби күнү Трамп Пехлеви менен жолугушуу ниети жок экенин билдирди. Буга чейин ал эгер бийлик демонстранттарга карата зомбулук колдонсо, Иранга сокку уруу менен коркуткан, ал эми мамлекеттик катчы Марко Рубио АКШ Иран элин колдой турганын айткан.

Хаменеи Вашингтонду нааразылык акцияларын тукурууга, ал эми демонстранттарды АКШ менен Израилдин кызыкчылыгында иш алып барууга айыптап, "жалданмачы" катары аракет кылгандар катуу жазаланарын эскертти.

Укук коргоочулардын маалыматы боюнча, учурда Иранда бийлик тарабынан киргизилген интернетти өчүрүү уланууда, бирок Тегерандын тургундарынын бири CNN телеканалына бул нааразылыктарды токтото албаганын айткан. Демонстранттар телекомпанияга көчөдөгү адамдардын саны мурда болуп көрбөгөндөй көп экенин айтып, көргөндөрүн «үмүт берүүчү» деп мүнөздөштү.

28-декабрда Тегерандын базарларында инфляцияга каршы башталган акциялар ошондон бери 100дөн ашык шаарга жайылып, ирандык режим үчүн акыркы жылдардагы эң олуттуу сыноо болуп калды.

CNN менен маектешкендер аятолла Хаменеинин жума күнү кечиндеги телекөрсөтүүсү кырдаалды өзгөрткөнүн айтышты, демонстранттардын айтымында, репрессиялар өтө катаал болуп кетти. Жума күнү Тегерандагы акцияга катышкан социалдык кызматкер демонстранттарга кол салуудан кийин башталган «үрөй учурган түндү» айтып берди: «Октор, жаш агызуучу газ, айтор эмне болсо ошонун баары менен атышты». Анын айтымында, ал бир кызды эсин жоготкончо электрошокер менен моюнга чаап жатышканын көргөн, ал эми кесиптешинин уулу каза болгондордун арасында калган.

"Тилекке каршы, бул режим сырткы күчсүз кызматтан кетпейт деген чындык менен келишишибиз керек окшойт", — деди нааразылык акциясынын катышуучуларынын бири CNN телеканалына.

Ирандын ички иштер министри Эскандер Момени "айрым кемчиликтерди" моюнга алуу менен бирге, ишемби күнү мамлекеттик телеканалга ирандыктарды "жакшыраак экономикалык келечек" күтүп жатканын билдирди.

Бул нааразылык акциялары 2022-жылы хижабды туура эмес кийгени үчүн кармалган Махса Амининин өлүмүнөн кийинки эң ири толкундоо болуп калды. Адам укугун коргоочу топтордун маалыматы боюнча, 2022-жылкы толкундоолордо 550дөн ашык адам өлүп, 20 000 адам камакка алынган.