ભારતના ચાર સૌથી ઝેરીલા સાપને જોતાંવેંત જ કેવી રીતે ઓળખશો?

વિશ્વમાં સર્પદંશની સૌથી વધુ ઘટનાઓ નોંધાતી હોય, તેવા દેશોમાં ભારતનો સમાવેશ થાય છે. દેશમાં દર વર્ષે સાપના ડંખથી હજ્જારો લોકો મોતને ભેટે છે.

યુનિવર્સલ સ્નેકબાઇટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સ્થાપક તથા મુખ્ય વિજ્ઞાની ડૉક્ટર એન. એસ. મનોજના જણાવ્યા મુજબ, "તામિલનાડુમાં સાપ કરડવાના કુલ પૈકીના 95 ટકા કિસ્સામાં સાપ બિન-ઝેરી હોય છે. બાકીના પાંચ ટકા કિસ્સામાં મોટાભાગે ચાર પ્રકારના ઝેરીલા સાપ કરડ્યા હોય છેનાગ (ઇન્ડિયન કોબ્રા), કાળોતરો (ઇન્ડિયન ક્રેટ), ખડચિતળો (રસેલ્સ વાઇપર) અને ફૂરસો (સો સ્કેલ્ડ વાઇપર)."

છેલ્લાં નવ વર્ષથી સાપના રેસ્ક્યૂ અને સંશોધન ક્ષેત્રે કાર્યરત મદુરાઈના સૅમસન કૃપાકરન જણાવે છે, "ઝેરી અને બિન-ઝેરી સાપ વચ્ચેનો ભેદ પારખવો અશક્ય છે, તેના કારણે લોકો ઘણી વખત લાપરવાહી વર્તીને સાપ બિન-ઝેરી હોવાનું માની લે છે. પરિણામે સર્પદંશના પ્રાણઘાતક બનાવો બને છે."

આ સ્થિતિમાં નિષ્ણાતોનો સર્વસામાન્ય અભિપ્રાય એવો છે કે, જો ઝેરી સાપની ઓળખ કરી શકાય, તો સાપ અને માનવીનો આમનો-સામનો થાય, તેવા સમયે અનિચ્છનીય ઘટના ટાળી શકાય.

તો, અહીં ભારતના ચાર અત્યંત ઘાતક ઝેરીલા સાપની શારીરિક રચના વિશે મહત્ત્વની લાક્ષણિકતાઓ જણાવવામાં આવી છે, જે સાપને જોઈને સરળતાથી તેની ઓળખ કરવામાં મદદરૂપ બનશે.

કોબ્રાને કેવી રીતે ઓળખશો?

આપણામાંથી ઘણા લોકો એ વાત સારીપેઠે જાણે છે કે, સાપ શબ્દ કાને પડતાં જ આપણે તસવીરો લેવા માટે તૈયાર થઈ જઈએ છીએ.

સૅમસન સમજાવે છે, "જ્યારે તે ભય કે ક્રોધની મુદ્રા ધારણ કરે, તે સમયે આગળની તરફ બે મોટાં કાળાં ટપકાં હોય છે. પીઠ પર પણ એવું જ કાળું ટપકું હોય છે અને તેની સાથે બદામી રંગનો 'V' આકાર રચાયેલો હોય છે."

ડૉક્ટર મનોજ ઉમેરે છે, "સારા સાપની આંખો સાવ કાળી હોય છે. તે આંખોની નીચે ફેલાયેલી પાંપણના આકારમાં પાતળું, ઘેરું નિશાન હોય છે."

તેઓ કહે છે કે, ઘણા લોકો સાપને કોબ્રા ધારી લે છે. આવી મૂંઝવણ દૂર કરવા માટે તેમની આંખ વિશે સમજ મેળવી લેવી જરૂરી છે.

"કોબ્રાની આંખમાં બે રંગ હોય છે. કીકી કાળી હોય છે અને તેની આસપાસનો ભાગ સોનેરી હોય છે."

"આ ઉપરાંત, કોબ્રાનું માથું અને ગરદન સમગ્ર શરીર જેટલી જ જાડાઈ ધરાવે છે," એમ સૅમસને સમજાવ્યું હતું.

આ ઉપરાંત, લિફ સ્નેક તરીકે ઓળખાતી સાપની બિન-ઝેરી પ્રજાતિને પણ કોબ્રા ધારી લેવામાં આવે છે. કારણ કે, લિફ સ્નેકના માથા પર પણ નાગ જેવો જ આકાર હોય છે. જોકે, તેનો દેખાવ કોબ્રાથી સાવ નોખો હોય છે, એમ સૅમસને ઉમેર્યું હતું.

અજગરની ઓળખ કેવી રીતે કરશો?

બેન્ડેડ પાયથન વિશે ડૉક્ટર મનોજ કહે છે કે, અન્ય સાપની જીભનો રંગ સામાન્ય રીતે કાળો હોય છે, પણ માત્ર બેન્ડેડ પાયથનની જીભ ગુલાબી રંગની હોય છે.

સૅમસન વધુમાં જણાવે છે, "અન્ય સાપથી અલગ, તેની શરીર રચના થોડી જુદી છે. બેન્ડેડનું શરીર એકદમ કાળું અને ચમકદાર હોય છે."

મનોજ સ્પષ્ટતા કરે છે, "આ ચમક તેમને આગવી ઓળખ આપે છે. તેમના શરીર પર - '=' - આવા પ્રકારની પાતળી સમાંતર રેખાઓ હોય છે. અને તે પણ માથાથી લઈને ગરદન સુધી નહીં, બલ્કે ગરદનથી લઈને પૂંછડી સુધી."

સૅમસનના જણાવ્યા પ્રમાણે, જો સાપની કાંચળી ઊતરી રહી હોય, તો તે તબક્કામાં આ લીટીઓ સ્પષ્ટપણે દેખાતી નથી. આવી સ્થિતિમાં આ સાપને તેના ઘેરા કાળા રંગથી પિછાણી શકાય છે.

સૅમસને ઉમેર્યું હતું, "લોકો ઘણી વખત તેને સિલ્વર-બેન્ડેડ પાયથન જેવો સાપ સમજી બેસે છે. બેન્ડેડ પાયથનથી અલગ, આ બિન-ઝેરી સાપના માથા પરથી લીટીઓ શરૂ થતી હોય છે."

એ જ રીતે, લોકો ઘણી વખત તેને ઑઇલ પામ સ્નેક સમજવાની ભૂલ કરી બેસે છે. કારણ કે, ઑઇલ પામ સ્નેકનો રંગ ઑલિવ ગ્રીન હોય છે અને તેના શરીર પર પટ્ટા હોય છે. જોકે, આ બિન-ઝેરી સાપના શરીર પરના પટ્ટા કાળા રંગના હોય છે.

વળી, ડૉક્ટર મનોજના જણાવ્યા મુજબ, સિલ્વર-બેક્ડ વૂડપૅકરનું શરીર ગોળ હોય છે. "પરંતુ, બેન્ડેડ વૂડપૅકરનું શરીર ત્રિકોણાકાર અને પીઠનો ભાગ ઉપરની તરફ આવેલો હોય છે."

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા પ્રમાણે, આ સાપનો ઘેરો વાદળી રંગ અને ચળકાટ એ તેના દેખાવની આગવી લાક્ષણિકતા છે.

ગ્લાસ વાઇપર કેવો દેખાય છે?

ડૉક્ટર મનોજના મતે, એકંદરે આપણે ઝેરી સાપ વિશે વાત કરીએ તો, તેમનું માથું ત્રિકોણાકાર હોય છે તથા ગરદન ટૂંકી અને પાતળી હોય છે.

મનોજ કહે છે કે, ગ્લાસ વાઇપરના કિસ્સામાં, તેનું માથું ત્રિકોણાકાર હોય છે.

આગળ તેઓ જણાવે છે, "તેના સમગ્ર શરીર ઉપર બદામ આકારનાં લાંબાં વર્તુળાકાર ચિહ્નો હોય છે. કાળી કિનારી ધરાવતાં આ વર્તુળો એક શ્રુંખલાની માફક પ્રસરેલાં હોય છે."

સૅમસને સમજાવ્યું હતું કે, આ વર્તુળોની શ્રુંખલા માથાથી લઈને પૂંછડી સુધી એકસમાન હોય છે અને બાજુ પરનાં વર્તુળો પ્રમાણમાં થોડાં નાનાં હોય છે.

ડૉક્ટર મનોજ અન્ય એક આગવી લાક્ષણિકતા એ નોંધે છે કે, ગ્લાસ વાઇપરનાં નસકોરાં બંને બાજુએ થોડાં મોટાં હોય છે.

તેમના જણાવ્યા અનુસાર, તમામ ગ્લાસ વાઇપર્સનો આ સમાન આકાર હોય છે, પણ દુર્લભ કિસ્સાઓમાં, આ સાપોમાં ઉપર જણાવ્યા પૈકીની એકેય લાક્ષણિકતા જોવા મળતી નથી અને તે બસ ઘઉંવર્ણા જ હોય છે. જોકે, તેમણે નોંધ્યું હતું કે, આ પ્રકારનો ઘઉંવર્ણનો ગ્લાસ વાઇપર જોવા મળવો ઘણો જ દુર્લભ હોય છે.

સૅમસન કહે છે કે, સાપ કરડવાની ઘટનાઓ બનવા પાછળનું એક કારણ એ છે કે, લોકો ઘણી વખત સાપને માઉન્ટેન સ્નેક ધારીને તે બિનજોખમી હોવાનું માનીને તેની નજીક જાય છે.

તેઓ કહે છે, "ઘણા લોકો આવું સમજી બેસે છે, કારણ કે, તેનું શરીર માઉન્ટેન સ્નેક જેવું જાડું હોય છે. જોકે, માઉન્ટેન સ્નેકના શરીર પરની પૅટર્ન અનિયમિત હોય છે."

કર્લી વિરિયન સાપને શી રીતે ઓળખવો?

કર્લી વિરિયન સાપ સૂકા પ્રદેશોમાં રહે છે. કેટલીક વખત ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આ સાપ કરડવાની ઘટનાઓ સામે આવતી હોય છે.

"કર્લી વિરિયનના માથાથી લઈને પૂંછડી સુધી કરવતની કિનારીઓ બંને બાજુએ વાળી દીધી હોય, એવું દેખાય છે," એમ મનોજે જણાવ્યું હતું.

આથી, જ્યારે તેની પીઠ પર જોઈએ, ત્યારે 'X' જેવો આકાર રચાતો જોઈ શકાય છે, એમ સૅમસને જણાવ્યું હતું.

"આ ઉપરાંત, કર્લી વિરિયનના માથા પર પ્લસ ('+') જેવું નિશાન હોય છે. આંખની વાત કરીએ તો, તેની આંખો બિલાડી જેવી હોય છે અને તેની કીકી પાતળી રેખાના આકારની હોય છે."

સાપની વિશેષતા જણાવતાં મનોજ કહે છે, "સાપ સામાન્યપણે સીધા આગળની તરફ સરકતા હોય છે. પણ કર્લી વાઇપરના કિસ્સામાં, આ સાપ બાજુની તરફ સરકી શકે છે. અર્થાત્, સીધા સરકવાને બદલે તે શરીર વાળીને બાજુએ ચાલે છે."

તેમણે કહ્યું હતું કે, કર્લી વાઇપર એ તામિલનાડુમાં જોવા મળતો એકમાત્ર એવો સાપ છે, જે આ રીતે બાજુની તરફ સરકે છે અને તે અત્યંત ધીમે ચાલતો હોય, ત્યારે જ સીધો ચાલે છે.

તે જ રીતે, સૅમસને કહ્યું હતું કે, તેને હંમેશા સૂકા વિસ્તારોમાં જોવા મળતો કૅટ-આઇડ સ્નેક ધારી લેવામાં આવે છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે, કર્લી વાઇપર વધુમાં વધુ એક ફૂટ લાંબો હોય છે અને તેનું શરીર થોડું જાડું હોય છે.

જોકે, સૅમસને બંને સાપ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવતાં કહ્યું હતું કે, કૅટ-આઇડ સ્નેક દોઢેક ફૂટ જેટલી લંબાઈ ધરાવે છે અને તેનું શરીર લાંબુ અને પાતળું હોય છે.

જે રીતે કર્લી વાઇપરના માથા પર પ્લસનું નિશાન હોય છે, તે જ રીતે, કૅટ-આઇડ સાપના માથા પર 'Y' આકારનું નિશાન હોય છે.

શું સર્પદંશનો ઘા જોઈને સાપને ઓળખી શકાય?

ડૉક્ટર મનોજ કહે છે કે, સાપના ડંખના ચોક્કસ કદના આધારે તે સાપ ઝેરી હતો કે કેમ, તે કહેવું શક્ય છે, પણ તે અંદાજો 100 ટકા સાચો ન હોઈ શકે.

તેઓ કહે છે કે, જરૂરી નથી કે તમામ ઝેરી સાપ બે દાંતનું નિશાન છોડે.

"કોઈ દાંત તૂટે, ત્યારે તેની નજીકમાં જ ત્રીજો નવો દાંત ઊગી રહ્યો હોય, તે શક્ય છે. આથી, બે દાંતના બદલે ત્રણ દાંતનું નિશાન પડી શકે છે."

તેમના મતે, સાપના સમગ્ર જીવન દરમિયાન દાંત ફરી વખત ઊગી શકે છે. "આથી, સાપ કરડવાના નિશાનમાં બે, ત્રણ કે ચાર દાંત પણ હોઈ શકે છે. વળી, કેવળ એક દાંતનું નિશાન પણ હોઈ શકે છે. તો, કેટલીક વખત માત્ર ઉઝરડો પણ પડી શકે છે. ઝેરને શરીરમાં પ્રવેશવા માટે તેટલો ઉઝરડો પણ પૂરતો છે."

મનોજ સમજાવે છે, "વાઇપર્સ જેવા કેટલાક સાપ જ્યારે કરડે, ત્યારે ડંખના ભાગે સોજો આવવો અને લોહી વહેવું વગેરે જેવાં લક્ષણો સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. તેના પરથી કરડનાર સાપ ઝેરી હતો કે કેમ, તે નક્કી કરી શકાય છે."

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન