'એક લોન ચૂકવવા બીજી સાત લીધી અને છેતરાઈ', મહિલાઓ હપ્તાના ચક્રવ્યૂહમાં કેવી રીતે ફસાઈ જાય છે?

''તમને કેવા પ્રકારની લોન જોઈએ છે? પર્સનલ લોન, હૉમ લોન, બિઝનેસ લોન, મૉર્ગેજ લોન, ડૉકટર લોન, વ્હીકલ લોન, કૃષિ ભૂમિ મૉર્ગેજ લોન આવી ઘણી લોન તુરંત મંજૂર કરવામાં આવશે''

કેટલાય પરિવારો આવી માઇક્રોફાયનાન્સ કંપનીઓની લાલચમાં આવીને એક નહીં પરંતુ ઘણી લોનની ચુંગાલમાં ફસાઈ જાય છે. કોંકણમાં થયેલા એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે આમાં મહિલાઓનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર છે.

નિષ્ણાતો કહે છે કે ભારતમાં પણ પરિસ્થિતિ લગભગ આવી જ છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે દેવાની આ વાત આર્થિક સંકટ તરફ નિર્દેશ કરે છે.

જો નેહા બોરકરના મિત્રોએ સમયસર હસ્તક્ષેપ ન કર્યો હોત, તો ડિસેમ્બર નેહા બોરકરના જીવનનો છેલ્લો મહિનો હોત. રત્નાગિરિ નજીક ચિંચકારીમાં રહેતાં નેહા બોરકરે સાત અલગ અલગ માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપનીઓ પાસેથી લોન લીધી હતી.

આ રકમ 10 લાખ રૂપિયા જેટલી હતી. કંપનીનો એજન્ટ આ લોનના હપ્તા લેવા માટે તેના દરવાજા પર રાહ જોઈ રહ્યો હતો. બોરકર પાસે પૈસા નહોતા તેથી તેમણે પોતાનું છેલ્લું ઘરેણું, મંગળસૂત્રને પણ વેચી દીધું. તેમણે કમાયેલા પૈસાથી હપ્તો ચૂકવ્યો. પરંતુ આગળ શું કરવું તે વિચાર્યા પછી, તેણે એક કડક પગલું ભરવાનું નક્કી કર્યું.

નેહાના સાથીદારોએ સમયસર તેમને રોકી દેતાં તેમનો જીવ બચી ગયો, પરંતુ તેઓ દેવા અને હપ્તાના ચક્રમાંથી મુક્ત થઈ શક્યા નથી.

બોરકરે સૌપ્રથમ એક માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપની પાસેથી લાઇટિંગનો વ્યવસાય શરૂ કરવા માટે લોન લીધી.

શરૂઆતમાં, ધંધો સારો ચાલ્યો અને લોન ચૂકવી પણ દીધી. પરંતુ પછી કોવિડકાળ આવ્યો અને બધું ઠપ્પ થઈ ગયું. આ દરમિયાન, લોનના ટૉપ-અપ અને અન્ય એજન્સીઓ પાસેથી લીધેલી લોનને કારણે તેમના માથા પર દેવાનો બોજ વધ્યો.

બોરકર કહે છે, "લોનના હપ્તા લેવા આવતા એજન્ટો પૈસા ચૂકવવામાં ન આવે ત્યાં સુધી દરવાજા પર રાહ જોતા હતા. જો પૈસા ચૂકવવામાં ન આવે, તો તેઓ જે ઇચ્છે તે કહેતા. હું તે સહન કરી શકતો ન હતી."

બોરકરની કહાણી માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપનીઓ દ્વારા સર્જાયેલી કટોકટીનું પ્રતિનિધિ ઉદાહરણ છે.

લઘુ ધિરાણ લોનની શરૂઆત નીચલાં આર્થિક જૂથોના લોકોને કોઈપણ જામીનગીરી વિના લોન આપવાના ઉદ્દેશ્યથી કરવામાં આવી હતી.

આ લોનનો ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓને પોતાના વ્યવસાયો અને નાના ઉદ્યોગો સ્થાપવા અને આવકનો સ્ત્રોત બનાવવા માટે સક્ષમ બનાવવાનો છે.

આ લોન કેવી રીતે આપવામાં આવે છે?

માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપનીઓના સંગઠન, 'સા-ધન'ના ડેટા અનુસાર, દેશભરમાં કુલ 86.7 મિલિયન માઇક્રોફાઇનાન્સ ઋણધારકો છે. જેમાંથી 99 ટકા મહિલાઓ છે. જેમાંથી 77 ટકા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહે છે.

આ કંપનીઓ પાસેથી લોન મેળવવાની પ્રક્રિયા પણ ખૂબ જ સરળ છે. લોન પ્રક્રિયા બે દસ્તાવેજો - આધાર કાર્ડ અને પાન કાર્ડ સબમિટ કરીને પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.

આ માટે, કેટલીક મહિલાઓ ભેગા થઈને એક જૂથ બનાવે છે અને આ મહિલાઓને સામૂહિક લોનનું વિતરણ કરવામાં આવે છે.

'જોકે, વાસ્તવમાં, મહિલા કે તેના પરિવારની આવકની રકમ અથવા તેના સ્ત્રોતની તપાસ કરવામાં આવતી નથી," આ મહિલાઓ કહે છે.

'લોનના હપ્તાની ગણતરી ખોટી પડી'

રત્નાગિરીમાં કચરાના ડેપોની સામે એક નાની ઝૂંપડીમાં રહેતી હલીમા શાહ આનું ઉદાહરણ છે.

તેમની ઝૂંપડી પાંદડા, ફાટેલા કાપડના ટુકડા અને લાકડાના ટુકડાથી બનેલી છે.

તેઓ કહે છે કે તેઓ મદદગાર તરીકે કામ કરે છે અને ગુજરાન પણ ચલાવે છે.

તેમના પતિની નોકરી ગયા પછી, તેમણે પહેલા તેમનું દેવું ચૂકવવા માટે માઇક્રોફાઇનાન્સ લોન લીધી. ત્યારબાદ, તેમની લોનની રકમ વધતી જતી રહી. જોકે વારંવાર પૂછવા છતાં, તેમણે અમને લોનની રકમ કેટલી હતી તે જણાવ્યું નહીં.

દર મહિને પાંચ હજાર રૂપિયા કમાતી હલીમા પાસે પોતાના માટે બહુ ઓછા પૈસા બચ્યા છે. પરંતુ આ દેવું બાળકોની શાળા ફી, ઘર ખર્ચ અને લોનના ચક્રમાં બંધબેસતું નથી. પરિણામે, મહિલાઓ કહે છે કે તેઓ પહેલી લોન ચૂકવવા માટે ટૉપ-અપ લોન અને નવી લોન લઈ રહી છે, પછી બીજી અને ત્રીજી લોન ચૂકવવા માટે.

નવી લોન મેળવવાનું ચક્ર કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે સમજાવતા, રત્નાગિરીનાં જ્યોતિ તોડાણકરે કહ્યું, "સરકારી પ્રક્રિયા દ્વારા લોન મેળવવા માટે, તમારે ઘણા બધા દસ્તાવેજો સબમિટ કરવા પડે છે. તે પછી, લોન મળવાની કોઈ ગૅરંટી નથી. અમને મહિલાઓ પાસેથી ખબર પડી કે અહીં લોન ઝડપથી મળી જાય છે અને પછી અમે લોન લીધી."

"એકવાર લોન યોગ્ય રીતે ચૂકવાઈ જાય પછી, કંપની ટૉપ-અપ ઓફર કરે છે. અન્ય કંપનીઓ પણ લોન આપે છે. લોનની રકમ વધે છે. તેઓ કયા દસ્તાવેજો પર સહી કરે છે તે અમને ખબર નથી. અમને ખબર પણ નહોતી કે વ્યાજ દર વધ્યો છે. તેથી અમે વિચારી રહ્યા હતા કે હપ્તા ચૂકવ્યા પછી પણ લોન કેમ ચૂકવવામાં આવી નથી," તોડાણકર કહે છે.

'સાપ્તાહિક વસૂલી માટે ખતરો'

તોડાણકરોએ લોન ચૂકવવા માટે તેમના બગીચા ગીરવે મૂક્યા હતા. પરંતુ દરેક જણને આ પરવડી શકે તેમ નથી.

આમાં, આ મહિલાઓને સાપ્તાહિક અથવા માસિક હપ્તામાં ચૂકવણી કરવામાં આવે છે.

ચેતના પેઠકર કહે છે, "એજન્ટ કોઈના ઘરે આવે છે અને જૂથની દરેક મહિલા પાસેથી હપ્તાની માંગણી કરે છે. બધી મહિલાઓ લોન ચૂકવે ત્યાં સુધી તેઓ ત્યાં જ રહે છે. ક્યારેક આ લોકો મોડી રાત્રે પણ ઘરે આવીને પૈસાની માંગણી કરે છે."

ચિપલૂનની આલિયા સાબલેનો પણ આવો જ અનુભવ છે. આલિયાએ પોતાનાં બાળકોના અભ્યાસ માટે ત્રણ એજન્સીઓ પાસેથી લોન લીધી હતી.

હવે એમનો દાવો છે કે એમના પર લોનની ચુકવણી માટે દબાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. એમનાં ભાઈ અને માતાને પણ હેરાન કરવાની ધમકી આપવામાં આવી રહી છે.

મહિલાઓ આંદોલનના માર્ગે

આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને, કોંકણમાં લગભગ 800 મહિલાઓએ હવે આંદોલનનો માર્ગ અપનાવ્યો છે. છેલ્લા છ મહિનાથી, આ મહિલાઓના મુદ્દાઓ હેડલાઇન્સમાં ચમકી રહ્યાં છે.

સામાજિક કાર્યકરોની મદદથી, તેમણે હવે સંગઠિત થવાનું અને બોલવાનું શરૂ કર્યું છે. એપ્રિલમાં, કોંકણ જન વિકાસ સમિતિ અને જનતા દળ સેક્યુલરે 'માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપનીઓ દ્વારા અત્યાચારનો ભોગ બનેલી મહિલાઓનો એલ્ગાર મેળો'નું આયોજન કર્યું હતું.

કંપનીઓ દ્વારા થતી હેરાનગતિ સામે વળતર મેળવવા માટે તેઓ જિલ્લા કલેક્ટર, પોલીસ અધિક્ષક અને મંત્રીને મળ્યાં છે.

આ મહિલાઓએ તેમના દસ્તાવેજોની માંગણી કરી છે અને એવું વલણ અપનાવ્યું છે કે જ્યાં સુધી તેમને આ દસ્તાવેજો ન મળે ત્યાં સુધી તેઓ લોનના હપ્તા ચૂકવશે નહીં.

મહિલાઓ ચોક્કસ વ્યાજ દર અને લોનના પ્રકાર અંગે સ્પષ્ટતા માંગી રહી છે.

આ વિરોધપ્રદર્શનની માંગ અને સ્થિતિ રજૂ કરતી વખતે, જનતા દળ સેક્યુલરના પ્રભાકર નારકરે કહ્યું, "આ મહિલાઓની માંગ લોન માફીની નથી. અમારા દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસ મુજબ, આ મહિલાઓ દ્વારા વસૂલવામાં આવતો વ્યાજનો દર લગભગ 40 ટકા છે."

"ઉદ્યોગપતિઓ પાસેથી પણ આટલો વ્યાજ દર વસૂલવામાં આવતો નથી. તેથી, આને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે માંગણી કરીએ છીએ કે દસ્તાવેજો પૂરા પાડવામાં આવે. આ સાથે, અમે રાજ્ય સરકાર અને RBI અધિકારીઓ સાથે આ મુદ્દો ઉઠાવવાનો પણ પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ," નારકર કહે છે.

આ મહિલાઓ સાથેની મુલાકાત બાદ, જિલ્લા કલેક્ટર અને પોલીસ અધિક્ષકે પણ સૂચનાઓ આપી છે.

રત્નાગિરીના તત્કાલીન પોલીસ અધિક્ષક ધનંજય કુલકર્ણીએ એપ્રિલમાં બીબીસી સાથે વાત કરતાં કહ્યું હતું, "અમને ફરિયાદ મળી હતી કે મહિલાઓને અનિયમિત સમયે મળવા બોલાવવામાં આવી રહી છે. તે મુજબ, અમે માઇક્રોફાઇનાન્સ બૅન્કો અને તેમનાં પ્રતિનિધિઓની એક બેઠક બોલાવી હતી.

"આ અંગે લાંબી ચર્ચા થઈ અને અમે કંપનીઓને સૂચના આપી કે મહિલાઓને કોઈપણ રીતે હેરાન ન કરે. ઉપરાંત, તેમનો પીછો ન કરવામાં આવે, તેમની સાથે અશ્લીલ ભાષામાં વાત ન કરવામાં આવે. જો અમને આવી ફરિયાદો મળશે, તો અમે કૉનિઝેબલ કેસ દાખલ કરીશું અને કડક કાર્યવાહી કરીશું," ધનંજય કુલકર્ણી કહે છે.

સમગ્ર ભારતમાં સમાન સ્થિતિ

કોંકણનો કિસ્સો સમગ્ર ભારતમાં માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપનીઓની પૅટર્નનું ઉદાહરણ છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે તેને નાણાકીય કટોકટીના ઉદાહરણ તરીકે પણ જોવું જોઈએ.

આંકડા દર્શાવે છે કે 2024 સુધીમાં, લગભગ 6 ટકા માઇક્રોફાઇનાન્સ ઉધાર લેનારાઓએ ચારથી વધુ એજન્સીઓ પાસેથી ઉધાર લીધું હતું.

ક્રૅડિટ બ્યૂરોના ડેટા દર્શાવે છે કે 31 માર્ચ, 2025 સુધીમાં માઇક્રોફાઇનાન્સનો કુલ NPA ગુણોત્તર બમણો થઈ ગયો.

આની પાછળનાં કારણો સમજાવતા, ટાટા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સોશિયલ સાયન્સના ડૉ. સંજીવ ચાંદોરકર કહે છે, "લોન ન ચૂકવવી એ સંકેત છે કે કટોકટી આવી રહી છે. માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપનીઓએ તેમના નિયમો હળવા કર્યા છે કારણ કે, તેઓ તેમની લોનની રકમ ઘટાડવા અને તેમના શૅરના ભાવ વધારવા માંગતા હતા. નીચલાં આર્થિક જૂથોના લોકોને મોટી રકમ લોન આપ્યા પછી, એજન્સીઓ માટે લોન ચૂકવવા સક્ષમ ન રહેવું સ્વાભાવિક હતું."

આ જ અસર હવે વિવિધ રાજ્યોમાં જોવા મળી રહી છે. કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, તામિલનાડુ જેવાં વિવિધ રાજ્યોમાં, રાજ્ય સરકારો હવે લોન અંગે કાયદા બનાવી રહી છે. ઉપરાંત, આસામ સરકારે કોવિડ પછી આવા લોન લેનારાઓ માટે એક પેકેજની જાહેરાત કરી છે.

શું કોઈ નિયમ નથી?

રિઝર્વ બૅન્ક ઑફ ઇન્ડિયા એટલે કે આરબીઆઈએ 2022 માં આ સંદર્ભમાં એક નિયમન બહાર પાડ્યું હતું.

માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપનીઓ માટેના આ નિયમો અનુસાર, લોનની રકમ કુલ પરિવારની આવકના 50 ટકાથી વધુ ન હોવી જોઈએ.

તેની સાથે, જો કોઈ લોન ચૂકવવામાં અસમર્થ હોય, તો તેના પર કાર્યવાહી કરવાનો પણ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, એ પણ ફરજિયાત છે કે આ લોન ત્રણથી વધુ કંપનીઓ દ્વારા ન આપવામાં આવે.

જોકે, ડૉ. ચાંદોરકર કહે છે કે આ નિયમો કાગળ પર જ રહે છે.

તેમણે કહ્યું, "RBIના નિયમો જણાવે છે કે લોનની રકમનો 75 ટકા ઉપયોગ આવક પેદા કરવા માટે થવો જોઈએ. આ કંપનીઓ સ્વ-પાલન અહેવાલો સબમિટ કરે છે. RBI આ અહેવાલો પર આધાર રાખે છે. તેનો ખરેખર અમલ થાય છે કે નહીં તેની કોઈ તપાસ નથી."

એજન્ટો માટે માર્ગદર્શિકા

માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપનીઓનાં સંગઠનોના પ્રતિનિધિઓ આ મત સાથે અસંમત છે.

માઇક્રોફાઇનાન્સ ઇન્ડસ્ટ્રી નેટવર્કના સીઈઓ આલોક મિશ્રાએ બીબીસીને જણાવ્યું હતું કે બધા નિયમોનું પાલન કરવામાં આવી રહ્યું છે.

તેમણે સ્પષ્ટતા કરી કે કંપનીઓ દ્વારા કોઈ હેરાનગતિ થતી નથી અને જો કોઈ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય તો ફરિયાદ કરવાની વ્યવસ્થા છે. તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે કોઈ વ્યક્તિને કેટલી એજન્સીઓ લોન આપી શકે છે તે અંગેના નિયમોનું પાલન કરવામાં આવી રહ્યું છે, અપવાદો સિવાય.

મિશ્રાએ કહ્યું, "અમે RBI ના નિયમોથી આગળ વધીને માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરી છે. તે દર્શાવે છે કે અમારા એજન્ટો ક્યારે અને કેવી રીતે કામ કરી શકે છે અને તેઓ ઉધાર લેનારાઓનો સંપર્ક કેવી રીતે કરી શકે છે. અમે સમગ્ર પરિવારની આવકના આધારે લોન પણ આપી રહ્યા છીએ. આ ઉપરાંત, અમે એ પણ તપાસ કરી રહ્યા છીએ કે બે કરતાં વધુ એજન્સીઓ તરફથી લોન આપવામાં ન આવે. અમારી એજન્સીઓ દ્વારા વસૂલવામાં આવતા ચોક્કસ વ્યાજના દરો પણ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે."

જેમ જેમ માઇક્રોફાઇનાન્સ ધિરાણ સમસ્યાનો વ્યાપ વધતો જાય છે, તેમ નિષ્ણાતો તેને ઉકેલવા માટે કડક નીતિઓ અને નિયમોના કડક અમલ પર ભાર મૂકી રહ્યા છે.

બીબીસી માટે કલેકટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન