Amerika na Korea y’Epfo bumvikanye ku mugambi ukomeye w’ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara

Reta Zunze Ubumwe za Amerika na Korea y’Epfo bashitse ku masezerano akomeye yo guhangana n’iterabwoba ry’ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara vya Korea ya Ruguru.

Washington yemeye kwama irungika amato y’intambara akoresha ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara muri Korea y’Epfo.

Yemeye kandi ko izokorana na Seoul mu nteguro z’ibikorwa bijanye n’ikoreshwa ry’ibi birwanisho.

Ku ruhande rwayo, Korea y’Epfo nayo yemeye ko itazohingura ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara.

Iri tangazo rya Washington rizokomeza ubucuti hagati y’ibihugu vy’uburengero vyishize hamwe mu kuzibira igitero cova muri Korea ya Ruguru, nk’uko bivugwa na Prezida Joe Biden wa Amerika.

Impungenge zigenda ziyongera ku mpande zompi bivanye n’iterabwoba riva ku mugambi wa Korea ya Ruguru wo guhingura ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara.

Pyongyang (umugwa mukuru wa Korea ya Ruguru) iriko irahingura ibirwanisho vy’ubumara bikoreshwa mu ntambara ishobora kwikorako mu gutera Korea y’Epfo, kandi ikabandanya ihingura ibirwanisho vyambukiranya bishobora gushika ku butaka bwa Amerika.

Amerika isanzwe ifise amasezerano ayitegeka gukingira Korea y’Epfo, mbere ikaba iherutse kwemera ko bibaye ngombwa ishobora gukoresha ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara.

Ariko hari bamwe muri Korea y’Epfo batanguye kugira amakenga ku kungene Amerika ishobora gukurikiza ivyo yiyemeye, bagasaba ko igihugu cabo cobandanya n’umugambi waco wo guhingura ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara.

Perezida Yoon Suk-yeol wa Korea y’Epfo yari muri Maison Blanche/White House mu rugendo rw’akazi, avuga ko icemezo ca Washington cerekana ko Reta Zunze Ubumwe za Amerika ziyemeje “mu buryo butari bwigere bubaho” kwongereza inguvu mu gukingira umutekano, kuzibira ibitero no gukingira incuti za Amerika ikoresheje ibirwanisho ruhonyanganda.

Aya masezerano mashasha avuye mu biganiro vyamaze amezi atari make, nk’uko bivugwa n’umutegetsi wo hejuru.

Muri ano masezerano mashasha, Amerika izoshira ku mugaragaro ivyo yiyemeje mu gukingira iyi ncuti yayo mu kurungika ubwato bw’intambara bukoresha ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara muri Korea y’Epfo ku ncuro ya mbere mu myaka 40, buri kumwe n’ibindi bikoresho rutura, harimwo n’indege zitera amabombe ruhonyanganda y’ubumara.

Izi mpande zompi kandi zizoshiraho umurwi mpanuzwajambo wa nikleyeri (Groupe consultatif nucléaire/Nuclear Consultative Group) wo guhanahana ivyiyumviro ku nteguro zijanye n’umugambi wo gukoresha ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara.

Abanyaporitike ba Seoul bari bamaze igihe basaba ko Washington yokorana nabo gusumba mu nteguro zayo z’ukungene n’igihe ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara vyokoreshwa kuri Korea ya Ruguru.

Mu gihe Korea ya Ruguru ibandanya ihingura ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara vyinshi kandi vy’ubuhinga bukomeye, abanya-Korea y’Epfo bafise ubwoba ko bazosanga bagumijwe mu mwijima batabona icotuma Biden arekura ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara kubwabo.

Ubwoba bw’uko Washington ishobora guheba Seoul bwatumye haba abasaba Korea y’Epfo guhingura ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara vyayo.

Ariko mu kwa mbere, Perezida Yoon yateje impungenge mu bategetsi ba Amerika igihe aba umukuru w’igihugu wa mbere wa Korea y’Epfo ashize ahabona iki kibazo inyuma y’imyaka mirongo.

Vyaciye bigaragara neza ko amajambo ya Amerika yo guhendahenda ataco avuze, kandi ko nimba ikeneye kubuza Korea y’Epfo kurondera guhingura ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara, itegerezwa kuyemerera ikintu kiboneka.

Vyongeye, Perezida Yoon yari yiyemeje ku mugaragaro ko yari yiteze gusubira imuhira hari intambwe “iboneka” yateye.

Duyeon Kim, wo ku kigo Centre for a New American Security, avuga ko yabaye “intsinzi ikomeye” kuri Korea y’Epfo kubona yashizwe mu nteguro zijanye n’ikoreshwa ry’ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara.

Umupfasoni Kim ati: "Amerika yamye ifata ko ari amakuru y’ibanga itari ikeneye gushira ahabona, ariko ni nkenerwa gushira mu ngiro no kwitegurira iki kintu gishobora kuba uravye ubwoko bw’ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara Korea ya Ruguru iriko irahingura”.

Ishingwa ry’uyu murwi mpanuzwajambo ribaye kirumara, mu guha uruhara rusumbirije Korea y’Epfo, ari vyo reta y’iki gihugu yamye isaba kuva kera. Gusa ikibazo kihari ni ukumenya nimba ibi bizomara amazinda ari mu banyagihugu.

Ntabwo bisigura ko America yiyemeje n’umutima wayo wose ko izokoresha ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara mu kurwanira Korea y’Epfo mu gihe Korea ya Ruguru yoyitera.

Hagati aho, ejo ku wa gatatu, Biden yavuze ati: "Igitero ca Korea ya Ruguru ikoresheje ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara kuri Reta Zunze Ubumwe za Amerika canke ku ncuti zazo ntigishobora kwihanganirwa kandi kizotuma ubutegetsi ubwo ari bwo bwose buzofata iyi ngingo bufudika burundu”.

Ku ruhande rwayo, Amerika isaba Korea y’Epfo kuba igihugu kidatunze ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara kandi ikaba umwizigirwa mu kurwanya ikwirakwira ry’ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara.

Amerika ibona ko kubuza Korea y’Epfo guhingura ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara ari kirumara, kuko ifise ubwoba ko mu gihe yonanirwa, n’ibindi bihugu vyoca bikurikira.

Ariko ivyo Amerika yiyemeje gukora bisa n’ibitariko birahumuriza abahinga n’abandi banywanyi bakomeye b’umugambwe uri ku butegetsi muri Korea y’Epfo bari basanzwe basaba badahengeshanya ko Seoul yokwironderera ibirwanisho vyayo.

Dr Cheong Seong-chang, uyu akaba afata iya mbere mu gusaba ko Korea y’Epfo yihingura ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara, avuga ko n’aho iki cemezo kirimwo ibintu vyinshi vyo kwizera, “birababaje cane kubona Korea y’Epfo yiyatse ku mugaragaro uburenganzira bwo kwiyonkora mu masezerano yo kuzibira ikwirakwira ry’ibirwanisho ruhoyanganda vy’ubumara [ Nuclear Non-Proliferation Treaty, NPT]".

Perezida Biden avuga ko Amerika ibandanya n’utwigoro twayo two kugarukana Korea ya Ruguru ku meza y’ibiganiro. Washington ivuga ko imaze gusaba incuro zitari nke Pyongyang kuja mu biganiro ata kirinze gusabwa ariko ikica amatwi.

Amerika ifise icizere ko izokwumvisha Korea ya Ruguru guheba umugambi wayo wo gutunga ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara, ariko mu mwaka uheze, indongozi ya Korea ya Ruguru Kim Jong Un yatangaje ko umugambi w’igihugu ciwe wo gutunga ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara ari “ntasubira inyuma”.

Abahinga bamwe bavuga ko ikintu cumvikana ubu ari ukuganira ku mugambi wo kugenzura ibirwanisho aho kuganira ku mugambi wo gukura ibirwanisho ruhonyanganda vy’ubumara.