Awyrgylch deuluol yn nghartref 'Mam Cymru'

Dros y penwythnos bydd teuluoedd o Gymru yn nodi Sul y Mamau.

A hithau'n fam i bedwar o blant, un fydd yn siwr o ddathlu'r diwrnod fydd Eirian Jones o Ferain.

Mae Eirian yn byw yn nhŷ gwreiddiol Catrin o Ferain sy'n cael ei galw'n Fam Cymru.

Sut beth felly ydi cael byw mewn tŷ sydd â chysylltiad mor bwysig gydag un o ffigyrau hanesyddol mwyaf Cymru?

Mae Berain yn ardal Llannefydd ac yn parhau i fod yn fferm weithredol hyd heddiw.

Wrth gamu dros y rhiniog mae'r hyn sydd yn eich wynebu yn gyfuniad o'r byd modern a gwaith adeiladu sy'n dyddio'n ôl dros 500 mlynedd.

Ganwyd Catrin o Ferain yn 1535 yn etifeddes i diroedd eang Sir Ddinbych ac Ynys Môn.

Roedd hi'n amlwg iawn mewn cofnodion o'r cyfnod a hynny gan ei bod hi'n fenyw mor gyfoethog.

Petai ganddi frawd, ni fyddai wedi etifeddu'r tir, ond hi oedd yr unig blentyn a gafodd y cwbl.

Roedd hynny yn ei gwneud yn ddeniadol iawn ar gyfer gwŷr, a dyna pan oedd llawer eisiau ei phriodi.

Roedd y ffaith iddi briodi cymaint o ddynion wedi arwain at y syniad ei bod fel rhyw bry cop du oedd yn lladd ei gwŷr cyn symud ymlaen at y nesaf.

Gadawodd chwech o blant, tua 16 o lysblant, tua 32 o wyrion ac wyresau ac ugeiniau o ddisgynyddion eraill.

O ganlyniad fe'i galwyd yn Fam Cymru.

Y Fam sy'n byw ym Merain erbyn hyn yw Eirian ac mae hi wrth ei bodd yno ac yn gwerthfawrogi pwysigrwydd y safle mewn cyd destun hanesyddol fel y soniodd wrth Aled Hughes ar ei raglen ar BBC Radio Cymru:

"Dwi'n sylweddoli pa mor lwcus yda ni'n cael byw a'r fraint o gael byw yma dweud y gwir.

"Falle bod y gŵr yn teimlo 'na lle i roi dy ben i lawr gyda'r nos neu gael swper ydy'r tŷ, ond yn bendant dwi'n teimlo bod hi'n fraint cael byw yma.

"Dwi'n gwybod bod y fam yng nghyfraith o' mlaen i hefyd yn debyg - ei bod hi'n dotio at y lle hefyd ac wrth ei bodd yn croesawu pobl yma," meddai.

Un sydd yn dotio mynd draw i'r cartref yw Helen Williams-Ellis.

Mae Helen wedi ymchwilio'n fanwl i hanes Catrin o Ferain ac wedi ysgrifennu cyfrol amdani o'r un enw.

Yn ôl Helen, mae'r sibrydion fod Catrin wedi lladd ei gwŷr cyn symud ymlaen at y nesaf yn "nonsens llwyr".

"Mae'r straeon 'ma am Catrin yn priodi dro ar ôl tro, does 'na ddim sail o gwbl ei bod wedi bod yn rhoi plwm poeth yn nghlustiau ei gŷr ac yn eu gwenwyno nhw, nonsens ydi hynny," meddai.

Mae rhai o nodweddion hanesyddol y cyfnod yn parhau i gael eu gweld yn y cartref hyd heddiw.

Ar un o'r drysau mae posib gweld y rhosyn wedi'i naddu i'r pren.

Arwydd o gyfnod y Tuduriaid a'r cysylltiad clos rhwng Berain a Phen Mynydd ar Ynys Môn sy'n leoliad pwysig o ran hanes Harri Tudur.

Roedd cofnodion y cyfnod yn datgan y cariad oedd gan Catrin tuag at ei chartref ym Merain ac mae'r un peth i'w weld heddiw gyda theulu Eirian Jones yn teimlo'n warchodol iawn o'r safle 500 mlynedd a mwy yn diweddarach.

"Rydan ni yma i edrych ar ôl y lle am gyfnod a gobeithio pasio'r lle ymlaen i'r cenedlaethau nesa.

"Ifan y mab falle sydd yn gobeithio ffermio yma ar ôl ar ein hole ni, ac yn gwerthfawrogi'r hanes sydd tu ôl i'r lle hefyd," meddai.

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.