Người Odesa tìm đường thoát thân dưới hỏa lực từ biển của Nga

Từ căn hộ ở tầng 16 của Mariia có thể nhìn thấy mặt nước yên ả của Biển Đen trải dài tới tận chân trời dưới ánh hoàng hôn đang dần tắt.

"Ở trên cao thế này, bạn có thể nhìn thấy và nghe thấy khi các drone bay tới," cô nói, đứng cạnh bức tường kính cao từ sàn tới trần. Khi các drone đánh trúng các tòa nhà và nhà dân ở thành phố Odesa phía dưới, "chúng tôi cũng nhìn thấy các đám cháy luôn".

Con gái cô, Eva, chín tuổi, đã học cách nhận biết hình dạng và âm thanh của những vật thể lao vút qua bầu trời mỗi ngày. Cô bé tự hào khoe danh sách các kênh mạng xã hội mà mình theo dõi mỗi khi còi báo động không kích vang lên.

"Con bé biết thứ gì đang bay tới là rủi ro hay mối nguy thực sự, và điều đó giúp nó bình tĩnh hơn," cha em, Sergii, nói.

Hầu như không có nơi nào ở Ukraine chưa từng bị nhắm tới kể từ khi Nga phát động cuộc tấn công toàn diện gần bốn năm trước.

Nhưng trong những tuần gần đây, Odesa – thành phố lớn thứ ba của Ukraine – đã phải hứng chịu các đợt tấn công dồn dập. Thông qua việc đánh vào cơ sở hạ tầng cảng biển và năng lượng, Nga đang tìm cách làm tê liệt nền kinh tế khu vực và bào mòn tinh thần của người dân.

Tuy nhiên, Moscow không chỉ nhắm vào các hạ tầng cơ sở. Drone của Nga, phần lớn có kích thước tương đương một chiếc xe máy, thường xuyên lao vào các tòa nhà cao tầng như nơi gia đình Mariia sinh sống, phát nổ ngay khi va chạm, thổi tung kính và mảnh vỡ vào bên trong, thường gây thương vong.

"Vài tháng trước, Eva nói rằng con bé sợ drone bay quá nhanh và chúng tôi sẽ không kịp chạy trốn," Mariia kể. "Nhưng tôi giải thích rằng nếu nó bay về phía mình, tiếng động sẽ ngày càng lớn hơn, và khi đó chúng tôi sẽ biết là phải chạy."

Mariia, Sergii và Eva vốn sống ở Kherson, một khu vực cách Odesa khoảng 200km về phía đông, hiện phần lớn đang bị Nga chiếm đóng.

Họ rời đi ngay khi cuộc tấn công bắt đầu vào năm 2022; hai mẹ con từng sang Đức tạm trú với tư cách người tị nạn.

Nhưng Sergii và Mariia không chịu nổi cảnh xa cách, nên gia đình đã đoàn tụ trở lại ở Ukraine và chuyển đến Odesa.

Giờ đây, khi các cuộc tấn công vào khu vực ngày càng dữ dội, Sergii tự hỏi liệu gia đình có nên chuẩn bị rời đi thêm một lần nữa hay không. "Chiến tranh rốt cuộc chỉ xoay quanh kinh tế, và với người Nga, Odesa là hạ tầng, nên họ sẽ làm mọi cách để chinh phục thành phố này," anh nói.

Nằm ở phía tây nam Ukraine, Odesa từng là một trung tâm kinh tế lớn trước chiến tranh. Nhưng khi Nga hiện chiếm phần lớn đường bờ biển của Ukraine, khu vực này càng trở nên quan trọng. Ba cảng của Odesa là những cảng lớn nhất của Ukraine, trong đó có cảng nước sâu duy nhất của cả nước. Khi các tuyến vận tải đường bộ bị gián đoạn, 90% lượng hàng xuất khẩu của Ukraine trong năm ngoái đã được vận chuyển bằng đường biển.

Tuy nhiên, trong thời chiến, những yếu tố quan trọng đó cũng chính là điểm yếu của khu vực.

Tháng trước, Tổng thống Nga Vladimir Putin đe dọa cắt đứt lối ra biển của Ukraine để trả đũa các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào "hạm đội bóng tối" – các tàu chở dầu mà Nga sử dụng để né tránh các lệnh trừng phạt.

Lời đe dọa đó đã nhanh chóng có tác động cụ thể. Trong suốt hai năm qua, các nỗ lực của Nga nhằm bóp nghẹt nền kinh tế Odesa gần như không ngừng nghỉ – nhưng vài tuần gần đây đặc biệt khó khăn.

Các cuộc không kích nhằm vào các cảng đã phá hủy hàng hóa và container, làm hư hại hạ tầng cơ sở; các thuyền viên trên những tàu buôn nước ngoài hoạt động ở Vịnh Odesa đã bị thương hoặc thiệt mạng vì drone; và 800 lần báo động không kích trong một năm đã liên tục làm tê liệt hoạt động của cảng.

Hệ quả là trong năm ngoái, xuất khẩu các sản phẩm nông nghiệp – trụ cột của kinh tế Odesa – đã giảm 45%.

Một ngày sau khi một cuộc tấn công bằng drone trong tuần này khiến một con tàu treo cờ Panama bốc cháy và làm một thuyền viên bị thương nặng, người đứng đầu chính quyền khu vực, ông Oleh Kiper, cho biết các chủ tàu cập cảng Odesa "hiểu rất rõ rằng họ đang bước vào một vùng chiến sự", và các con tàu đều đã có bảo hiểm.

Tuy nhiên, nếu các cuộc tấn công như vậy tiếp diễn, về lâu dài, các công ty nước ngoài có thể sẽ chùn bước trong việc giao thương với cảng này.

Khi các đợt tấn công gia tăng, còi báo động không kích vang lên liên tục, nhưng không phải ai cũng chú ý.

Đứng trước một phòng tập thể thao bị phá hủy vào buổi sáng sau một đêm drone tấn công làm bảy người bị thương, bà Maryna Averina thuộc Cơ quan Dịch vụ Khẩn cấp Nhà nước thừa nhận rằng người dân đã trở nên "rất lơ là với sự an toàn của chính mình".

Một đợt báo động không kích gần đây kéo dài gần như suốt cả ngày. "Ngồi trong hầm trú ẩn suốt 16 tiếng đơn giản là không thiết thực," bà Averina nói, trong lúc nhân viên phòng tập bước ra từ tòa nhà đổ nát, mang theo bất cứ đồ đạc nào họ còn vớt vát được từ đống bê tông, kim loại méo mó bên trong.

Dù nhiều người Ukraine giờ đây đã quen với các đợt tấn công bằng drone và tên lửa, họ ngày càng kiệt quệ vì những cuộc oanh kích liên miên làm gián đoạn điện và hệ thống sưởi giữa một mùa đông đặc biệt khắc nghiệt.

Vào tháng 12, gần một triệu người dân ở Odesa đã rơi vào cảnh mất điện. "Chúng tôi là một trong những khu vực đầu tiên phải trải qua việc bước vào mùa đông mà không có điện, không có hệ thống sưởi ấm," ông Oleh Kiper nói.

Một tháng sau, khi nhiệt độ dao động quanh mức -1°C, nguồn cung điện và sưởi vẫn bị gián đoạn một cách nghiêm trọng.

Ada, 36 tuổi, đang dạo bước trên bãi biển, dường như không mấy bận tâm tới tiếng còi báo động hòa hay tiếng hải âu kêu nữa. Các cuộc tấn công bằng drone đã gia tăng, nhưng theo cô, "pháo kích không đáng sợ bằng cái lạnh".

Gần đó, một người mẹ trẻ tên Yana cũng đồng tình. Gần đây, cô nói, tình hình trên mọi phương diện "thực sự, thực sự rất khó khăn". Có lúc, một drone đã đâm vào căn hộ của cô, rồi ngay sau đó một chiếc khác lao vào khu nhà.

Rồi đến các đợt cắt điện. Gia đình cô phải mua một máy phát điện đắt tiền, nhưng để chạy trong bảy tiếng đồng hồ tốn khoảng 10 USD (khoảng 262.000 đồng) – một khoản chi không nhỏ tại một đất nước mà mức lương trung bình hàng tháng chỉ khoảng 500 USD (khoảng 13,1 triệu đồng).

"Đáng buồn là chúng tôi đã phải sống như thế này suốt bốn năm qua. Chúng tôi hoàn toàn bất lực, và mọi thứ đều đang do giới chức quyết định," cô nói, trong lúc chật vật giữ đứa con nhỏ đang la hét không lao xuống làn nước lạnh buốt.

"Có lẽ chúng tôi đang bị trừng phạt vì điều gì đó – cả dân tộc này, không chỉ một vài người, mà là tất cả mọi người."

Cách đó xa xa, Kostya đang câu cá trên một cầu tàu vươn ra biển. Ông nói mình không lo Nga sẽ tiến vào thành phố. "Tôi không nghĩ họ sẽ vào được tới đây đâu. [Người Ukraine] sẽ bẻ gãy chân họ trước."

Nhưng ông nói thêm, mọi thứ thật đau đớn và đáng sợ. Và cũng như nhiều người Ukraine khác, dường như ông vẫn khó có thể chấp nhận rằng chiến tranh đã đến với đất nước mình bốn năm trước, và do bàn tay của người láng giềng quen thuộc thực hiện.

Thời trẻ, Kostya từng phục vụ trong quân đội và tuyên thệ trung thành với Liên Xô. "Tôi chưa bao giờ tưởng tượng rằng mình lại phải chứng kiến những điều như thế này khi về già," ông nói.

Trong khi các nhà tuyên truyền Nga từ lâu vẫn khăng khăng cho rằng nền độc lập của Ukraine từ năm 1991 là một sai lầm lịch sử, thì vai trò quá khứ của Odesa – từng là viên ngọc quý của Đế quốc Nga – khiến thành phố này vẫn mang ý nghĩa biểu tượng đặc biệt quan trọng đối với Moscow.

Tổng thống Vladimir Putin nhiều lần gọi Odesa là một "thành phố Nga" và thường xuyên viện dẫn khái niệm "giải phóng Novorossiya" – một vùng lịch sử của Đế quốc Nga từng bao gồm nhiều phần của miền nam và miền đông Ukraine ngày nay, trong đó có cả Odesa.

"Họ đã và vẫn đang muốn chiếm Odesa, cũng như nhiều khu vực khác, nhưng hôm nay, quân đội của chúng tôi đang làm mọi điều có thể và cả những điều tưởng chừng không thể để ngăn chặn điều đó xảy ra," người đứng đầu chính quyền khu vực khẳng định.

Ông Oleh Kiper coi việc cắt đứt mọi mối liên hệ còn sót lại – dù chỉ trong nhận thức – giữa Odesa và Nga là sứ mệnh cá nhân.

Ông là người ủng hộ mạnh mẽ Luật Phi thực dân hóa năm 2023, theo đó yêu cầu chính quyền địa phương loại bỏ khỏi các thành phố mọi tên đường, tượng đài hay dòng chữ có thể gắn với quá khứ đế quốc của Nga.

Trong số các tượng bị tháo dỡ có tượng Nữ hoàng Nga Catherine Đại đế – người sáng lập Odesa; nhiều con phố mang tên các nhân vật Nga và Liên Xô cũng được đổi tên. Phố Pushkin trở thành Phố Italy, còn Phố Catherine nay là Phố châu Âu. Ông Kiper cũng thúc đẩy việc sử dụng tiếng Ukraine tại một thành phố mà tiếng Nga vẫn còn được dùng rất rộng rãi.

Ông tỏ ra cứng rắn khi được hỏi về sự phản đối từ những người dân Odesa tự hào về di sản của một thành phố cảng đa văn hóa, hướng ra thế giới.

"Kẻ thù đang làm nhiều hơn chúng tôi rất nhiều để khiến một thành phố nói tiếng Nga thành thành phố Ukraine," ông Kiper nói. "Chính họ buộc người dân phải hiểu người Nga là ai và liệu chúng ta có cần họ nữa hay không."

Ngày hôm sau, khi nhiệt độ giảm xuống -6°C, thành phố đánh dấu tròn một tháng bị cắt điện một phần, trong khi các cảnh báo không kích kéo dài suốt bốn giờ. Cảng Chernomorsk, ở phía đông Odesa, bị một tên lửa đạn đạo đánh trúng. Một thuyền viên trên tàu dân sự bị thương.

Cũng như phần còn lại của Ukraine, nếu không thể chiếm được Odesa, Nga dường như quyết tâm tiếp tục làm tê liệt thành phố này.

Liubov Sholudko tường thuật bổ sung