Báo chí quốc tế viết về viễn cảnh ông Tô Lâm nhất thể hóa

Trong bối cảnh Đại hội 14 rút ngắn thời gian tổ chức, ngày càng có nhiều tờ báo quốc tế thể hiện sự tự tin vào việc ông Tô Lâm sẽ tái cử tổng bí thư. Giờ đây, chủ đề thảo luận chính là tác động của nhất thể hóa.

Theo Reuters, việc rút ngắn thời gian của Đại hội được coi là dấu hiệu cho thấy sự đồng thuận rộng rãi đối với việc tái bổ nhiệm Tổng Bí thư đương nhiệm Tô Lâm.

"Không có lời giải thích chính thức nào được đưa ra, song việc rút ngắn lịch trình nhiều khả năng cho thấy không xuất hiện bất đồng trong nội bộ Đảng về các vị trí lãnh đạo, và khả năng cao ông Tô Lâm sẽ được tái bổ nhiệm một cách suôn sẻ vào cương vị tổng bí thư – chức vụ quyền lực nhất tại Việt Nam – khi ông tìm cách kéo dài nhiệm kỳ."

Từ trước khi Đại hội 14 bắt đầu vào ngày 19/1, một bài viết của AFP dẫn các nguồn thạo tin về những thảo luận nội bộ then chốt và kiêm nhiệm chức chủ tịch nước – một động thái mà giới chuyên gia đánh giá rằng nếu thành công sẽ là tín hiệu cho thấy sự áp đảo của phe phái xuất thân từ lĩnh vực an ninh.

Trong khi đó, South China Morning Post (SCMP) dẫn lời ông Nguyễn Khắc Giang, nghiên cứu viên thỉnh giảng tại Viện ISEAS (Singapore), nhận định rằng trong vòng một năm qua, ông Tô Lâm đã hành xử như một người "đang chờ nhận sứ mệnh", thể hiện qua việc ông thực hiện các chuyến công du tới hơn một chục quốc gia.

Kể từ khi nắm quyền hơn một năm trước, Tổng Bí thư Tô Lâm đã thực hiện 18 chuyến công du nước ngoài và nâng cấp quan hệ ngoại giao lên cấp Đối tác Chiến lược Toàn diện với nhiều nước, một công việc đối ngoại được hiến định thuộc nhiệm vụ quyền hạn của chủ tịch nước.

'Giống Trung Quốc và Triều Tiên'

Nếu nhất thể hóa thành công, ông Tô Lâm sẽ là người đầu tiên trong lịch sử Việt Nam giữ hai chức vụ cao nhất trong Đảng và Nhà nước ngay từ đầu nhiệm kỳ.

Về viễn cảnh này, bài viết nói trên của AFP dẫn lời đánh giá của theo ông Derek Grossman thuộc Đại học South California rằng "Việt Nam sẽ trở nên giống Trung Quốc và Triều Tiên hơn, thay vì duy trì sự phân quyền trong bộ máy quyền lực."

Tuy nhiên, Giáo sư Carl Thayer, nhà quan sát chính trị Việt Nam lâu năm, lại cho rằng Việt Nam không giống Trung Quốc, với cơ chế kiểm soát người đứng đầu mạnh hơn so với ở Trung Quốc.

Lâu nay, Đảng luôn coi trọng cơ chế tập trung dân chủ – điều được nêu rõ trong cả Hiến pháp Việt Nam và Điều lệ Đảng, bao gồm nguyên tắc "thiểu số phải phục tùng đa số". Theo đó, quyết định không được phụ thuộc vào ý chí của một cá nhân lãnh đạo quyền lực hơn.

Ở thời điểm hiện tại, mô hình Tứ Trụ phần nào phản ánh cơ chế nói trên, với năm lãnh đạo cấp cao nhất nắm giữ các phần công việc khác nhau, qua đó vừa có sự phân công, phối hợp vừa kiểm soát lẫn nhau.

Trong khi đó, Trung Quốc được cho là có cơ chế tập quyền cao độ, khi quyền lực được tập trung rất lớn vào các ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị, trong đó chức vụ tổng bí thư và chủ tịch nước đều do một người nắm giữ – hiện tại là ông Tập Cận Bình.

Nhưng một số chuyên gia lại đang nhắc tới một viễn cảnh khác.

Thời điểm trước Đại hội 14, ông Lê Hồng Hiệp, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện ISEAS (Singapore), nhận định với AFP rằng nếu ông Tô Lâm giành được cả hai chức vụ, "Việt Nam sẽ chuyển từ cơ chế ra quyết định mang tính đồng thuận hay lãnh đạo tập thể sang xu hướng mang tính chuyên quyền hơn".

Tương tự, ông Hà Hoàng Hợp, Chủ tịch VietKnow - một viện nghiên cứu có trụ sở tại Hà Nội chuyên về rủi ro chính trị - cho rằng khi ấy Việt Nam có thể tiến gần hơn tới "mô hình lãnh đạo thống lĩnh".

"Nhưng nếu các cơ chế cân bằng được duy trì, các chuẩn mực lãnh đạo tập thể sẽ kiềm chế ông Lâm trong vai trò 'người đứng đầu trong số những người ngang hàng'," ông nói với SCMP.

Ngoại giao và kinh tế

Việc tổng bí thư là lãnh đạo chính trị cao nhất, còn chủ tịch nước là nguyên thủ quốc gia có thể gây ra một số bất cập. Về đối nội thì tạo ra một bộ máy cồng kềnh, về đối ngoại thì có nhiều bất tiện, đặc biệt là trong việc giao thiệp với các quốc gia dân chủ phương Tây.

Theo ông Nguyễn Khắc Giang, một hệ thống cấp bậc rõ ràng hơn với một người đứng đầu Đảng đồng thời là nguyên thủ quốc gia có thể "giảm bớt sự mơ hồ trong ngoại giao" và mang lại cho Tô Lâm "đệm phóng chính trị" để nhanh chóng thúc đẩy cải cách.

Ông cũng khẳng định việc củng cố quyền lực ở Việt Nam hiếm khi đồng nghĩa với một cuộc "thanh lọc toàn diện".

"Ông [Tô Lâm] nhiều khả năng sẽ phải đánh đổi thẩm quyền gia tăng bằng cách dung hòa, nhượng bộ các phe phái khác trong Bộ Chính trị và Ban Chấp hành Trung ương. Vì vậy, sẽ vẫn tồn tại mức độ đa nguyên đủ lớn ở tầng lãnh đạo cao nhất để giúp ông giữ được sức mạnh, nhưng không đến mức quyền lực không bị kiểm soát," ông nêu.

Trước đây, để cân bằng quyền lực khi ông Tô Lâm làm tổng bí thư, Đảng Cộng sản Việt Nam được cho là đã chọn lực lượng quân đội – thể hiện qua việc Đại tướng Lương Cường được giữ chức chủ tịch nước.

Do đó, nếu nhất thể hóa, quân đội sẽ cần một cách khác để duy trì quyền lực.

Theo bài viết vào tháng 12/2025, Reuters dẫn một số nguồn thạo tin ẩn danh rằng quân đội sẽ nhường lại ghế chủ tịch nước của ông Lương Cường để đổi lấy việc duy trì quyền tự chủ rộng rãi trong việc thăng quân hàm cho các sĩ quan cấp cao.

Bên cạnh đó, tờ The Nation của Thái Lan cho rằng việc nhất thể hóa có thể sẽ đối mặt với sự phản kháng từ các phe bảo thủ và nhận định rằng nhiều khả năng Đảng Cộng sản Việt Nam sẽ phải sửa đổi Điều lệ Đảng và Hiến pháp để thiết lập các cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn.

Vào ngày 21/1, ngày thứ ba của Đại hội 14, Phó trưởng ban thường trực Ban Tổ chức Trung ương Hoàng Đăng Quang đã thông báo rằng Điều lệ Đảng sẽ không được sửa đổi tại sự kiện này.

Trên phương diện đối ngoại, Reuters nhận định ông Tô Lâm đã thúc đẩy cải cách kinh tế và làn sóng đầu tư mạnh vào các dự án hạ tầng, qua đó giành được thiện cảm của các nhà đầu tư nước ngoài, nhưng đồng thời làm dấy lên những lo ngại về tình trạng ưu ái và lãng phí.

Phát biểu tại phiên khai mạc Đại hội 14 vào ngày 20/1, ông Tô Lâm đã khẳng định mục tiêu tăng trưởng GDP 10% trở lên giai đoạn 2026-2030.

Kể từ khi nhậm chức, ông Tô Lâm đã có nhiều diễn ngôn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển kinh tế – yếu tố mà giới quan sát cho rằng ông Tô Lâm tập trung để củng cố tính chính danh của Đảng.

Viễn cảnh nhất thể hóa có thể ảnh hưởng tới khả năng phát triển kinh tế của Việt Nam.

Nhận xét với SCMP, ông Hà Hoàng Hợp đặt ra hai kịch bản sử dụng quyền lực của ông Tô Lâm – củng cố để tăng cường thể chế và cải thiện sự phối hợp hoặc củng cố "kiểm soát phe phái và đàn áp".

"Kịch bản thứ nhất có thể hỗ trợ tăng trưởng chất lượng cao và sự linh hoạt chiến lược; kịch bản thứ hai sẽ làm gia tăng tính dễ tổn thương dài hạn cả trong nước lẫn đối ngoại."

Ông cho rằng việc ông Tô Lâm củng cố quyền lực ở mức độ vừa phải có thể giúp Việt Nam trong ngắn hạn bằng cách đẩy nhanh các quyết định về hạ tầng và chính sách công nghiệp, đồng thời phát đi tín hiệu ổn định chính trị tới nhà đầu tư.

Ngược lại, vẫn theo ông Hợp, việc tập trung quyền lực quá mức quanh một "nhà lãnh đạo thiên về an ninh" có nguy cơ thu hẹp tranh luận chiến lược trong bối cảnh Việt Nam phải cân bằng giữa Mỹ và Trung Quốc, đồng thời quản lý các áp lực xã hội và kinh tế ngày càng gia tăng.

Những nhận định này, và Đại hội 14, diễn ra trong bối cảnh mà tờ New York Timescủa Mỹ mô tả là "Mỹ, Trung Quốc, Nga và nhiều quốc gia ở châu Âu đều đang tìm cách lôi kéo Việt Nam, đồng thời cố gắng thăm dò xem quốc gia này sẽ đi theo hướng nào".

Tờ The Nation của Thái Lan đưa tin rằng Việt Nam đang đối mặt với áp lực ngày càng gia tăng trên nhiều mặt trận, bao gồm căng thẳng thương mại toàn cầu, các mức thuế nhập khẩu của Mỹ được cho là có thể lên tới 20%, dân số già hóa nhanh chóng, cùng với cuộc cải tổ sâu rộng nhất đối với bộ máy nhà nước và cấu trúc kinh tế trong nhiều thập niên qua.

"Việt Nam hiện đang được quản trị theo mô hình hợp tác giữa nhiều bên liên quan. Việc tập trung quyền lực có thể khiến quá trình ra quyết định giống với cách điều hành của một giám đốc điều hành (CEO), điều mà một số nhà đầu tư không coi là xấu," báo này dẫn nhận định của ông Dominic Scriven, nhà sáng lập Dragon Capital.

"Sự bất định, chứ không phải uy quyền, mới là kẻ thù thực sự của tham vọng kinh tế," ông nói.

Trong khi đó, một nhà bình luận chính trị nói với BBC News Tiếng Việt rằng không nhất thể hóa sẽ giúp chính trường Việt Nam có nhiều "điểm phủ quyết" hơn, qua đó giúp đất nước có mức độ ổn định chính sách cao hơn, đồng nghĩa với việc chính sách trở nên dễ dự đoán hơn đối với nhà đầu tư và người dân.