Đại hội 14 đề xuất hướng sửa đổi điều lệ Đảng, có gì đáng chú ý?

Trong phiên khai mạc Đại hội 14 vào ngày 20/1, Tổng Bí thư Tô Lâm cho biết một trong số những nội dung của sự kiện lần này là việc đề xuất, định hướng sửa đổi, bổ sung Điều lệ Đảng.

Trong khoảng hơn một năm qua, việc sửa đổi, bổ sung Điều lệ Đảng đã được bàn tới, với những ý kiến khác nhau. Ngay cả Trung ương Đảng cũng có lúc quyết định không sửa, rồi sau đó ít lâu lại thay đổi kế hoạch.

Tại buổi họp báo ngày 14/1,Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú cho biết Đại hội 14 sẽ bàn về "đề xuất hướng sửa đổi" Điều lệ Đảng.

Sửa Điều lệ Đảng thế nào?

Dựa vào Dự thảo Báo cáo tổng kết 15 năm thi hành Điều lệ Đảng, một số nội dung có thể được sửa đổi bao gồm: Khoản 3 Điều 28 về tổ chức đảng trong Quân đội nhân dân Việt Nam và Công an Nhân dân Việt Nam; Điều 42, Điều 43 Chương IX về Đảng lãnh đạo Nhà nước, Mặt trận tổ quốc và đoàn thể chính trị - xã hội.

Bên cạnh đó, Đảng Cộng sản Việt Nam cũng dự tính bổ sung nội dung kiểm soát tài sản, thu nhập của ủy ban kiểm tra từ cấp xã trở lên. Tuy vậy, trên thực tiễn, việc kiểm soát tài sản đối với đảng viên ở Việt Nam vẫn còn nhiều lỗ hổng.

Cuộc sắp xếp tinh gọn bộ máy được triển khai rầm rộ dưới thời Tổng Bí thư Tô Lâm đã dẫn đến nhiều thay đổi trong tổ chức đảng và nhà nước trong gần hai năm qua. Điều lệ Đảng do đó có thể phải thay đổi để phù hợp với các thực tế mới này.

Việc sắp xếp tinh gọn bộ máy cũng đã khiến Việt Nam phải sửa Hiến pháp 2013. Cụ thể, Điều 110 trước đây quy định ba cấp đơn vị hành chính là tỉnh, huyện và xã đã được sửa theo hướng bỏ cấp xã.

Khác với việc sửa Hiến pháp, quy trình sửa Điều lệ Đảng có thể nói là khó khăn. Theo Điều 48 Điều lệ Đảng, chỉ Đại hội đại biểu toàn quốc mới có quyền sửa đổi Điều lệ Đảng. Vì vậy, việc sửa Điều lệ Đảng chỉ có thể thực hiện nhanh nhất là năm năm một lần.

Lần sửa Điều lệ Đảng gần nhất diễn ra vào Đại hội 11, tức khoảng 15 năm trước.

Trong khi đó, cách nói "Đại hội 14 sẽ đề xuất định hướng bổ sung, sửa đổi Điều lệ Đảng" dường như cho thấy việc bổ sung, sửa đổi sẽ không diễn ra trong đại hội lần này. Nếu Điều 48 không thay đổi, việc sửa đổi Điều lệ Đảng sẽ được thực hiện sớm nhất vào Đại hội 15 năm 2031.

Dự thảo Báo cáo tổng kết 15 năm thi hành Điều lệ Đảng nêu việc sửa Điều lệ Đảng là nhằm "phù hợp thực tiễn".

Ngoài ra, báo cáo này cũng cho biết các văn kiện ban hành trong các nhiệm kỳ Đại hội 11, 12 và 13 của Đảng về công tác xây dựng Đảng, xây dựng hệ thống chính trị chưa được cập nhật, bổ sung trong Điều lệ Đảng.

Nhiều vấn đề ở khâu thi hành Điều lệ Đảng được nêu cụ thể hơn.

"Tuy nhiên, việc tổ chức học tập, quán triệt Điều lệ Đảng, các quy định, hướng dẫn của Trung ương ở một số nơi chưa kịp thời, có nơi còn hình thức," báo cáo viết, cho biết thêm rằng có những trường hợp cán bộ, đảng viên chưa nắm vững Điều lệ Đảng.

Bên cạnh đó, một số vấn đề được nêu ra khác bao gồm việc "nhận thức về nguyên tắc tập trung dân chủ chưa thống nhất, chưa đầy đủ" hoặc việc sinh hoạt đảng còn "chưa sát với tình hình thực tiễn" đối với đảng viên thường xuyên đi làm xa – một điều có khả năng là hệ lụy của việc sáp nhập tỉnh thành và các cơ quan Đảng, chính quyền.

Theo thống kê, Trung ương Đảng đã ba lần ban hành quy định thi hành Điều lệ Đảng; ba lần ban hành quy định về công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật của Đảng; chỉ đạo thí điểm một số chủ trương mới. Trong khi đó, Ban Bí thư đã hai lần ban hành hướng dẫn về một số vấn đề cụ thể thi hành Điều lệ Đảng.

Song song với những ban hành này là sự thay đổi trong quan điểm của Đảng về tính cấp thiết của việc bổ sung, sửa đổi Điều lệ Đảng.

Cụ thể, vào ngày 21/9/2024, Hội nghị thứ 10 của Trung ương Đảng xác định việc bổ sung, sửa đổi Điều lệ Đảng là vấn đề rất lớn, hệ trọng, cần được chuẩn bị hết sức thận trọng, khoa học.

Khi phát biểu bế mạc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết Trung ương thống nhất chủ trương chưa bổ sung, sửa đổi Điều lệ Đảng tại Đại hội 14.

Vào tháng 1/2025, ông Tô Lâm ký ban hành một quy định mới về thi hành Điều lệ Đảng. Tới cuối tháng 2/2025, Bộ Chính trị, Ban Bí thư giao cho hàng loạt cơ quan của Đảng thực hiện rà soát, đề xuất sửa đổi, bổ sung Điều lệ Đảng.

Sau đó, tại buổi làm việc với Ban Tổ chức Trung ương vào cuối tháng 5/2025, ông Tô Lâm yêu cầu ban này "phải nghĩ xa hơn về các vấn đề lớn như tham mưu định hướng sửa, bổ sung Cương lĩnh chính trị Điều lệ Đảng đảm bảo rằng ta luôn trong sạch, vững mạnh, không ngừng phát triển lên tầm cao mới, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ lãnh đạo đất nước trong kỷ nguyên mới".

Tiếp đó, vào tháng 6/2025, ông Tô Lâm ký ban hành Quy định 294 về thi hành Điều lệ Đảng, có hiệu lực thi hành từ tháng 7/2025.

Một chuyên gia giấu tên từ Hà Nội nói với BBC News Tiếng Việt rằng Quy định 294 mang lại các thay đổi đáng chú ý nhằm tinh gọn bộ máy tổ chức Đảng, phù hợp với xu hướng cải cách hành chính và nâng cao hiệu quả lãnh đạo.

Khi ấy, một số chuyên gia đã nhận định với BBC rằng việc sửa Điều lệ Đảng là cần thiết.

Thực chất, vấn đề sửa đổi điều lệ Đảng đã được đặt ra từ lâu, trước cả Đại hội 13 hồi đầu năm 2021. Tuy nhiên, Đại hội 13 đã quyết nghị không sửa đổi điều lệ Đảng mà giao cho Trung ương Đảng khóa 13 nghiên cứu thêm.

Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng cũng đã nhiều lần đề đến việc sửa đổi Điều lệ Đảng.

Vào cuối tháng 2/2024, ông Nguyễn Phú Trọng khi đó trong vai trò trưởng Tiểu ban Văn kiện Đại hội 14 đã nói rằng Đại hội 14 sẽ tổng kết 40 năm đổi mới và sửa đổi Điều lệ Đảng.

Thế nhưng, sau khi ông qua đời vào tháng 7/2024, Hội nghị Trung ương 10 diễn ra vào tháng 9/2024 đã lại đưa ra thông báo chưa bổ sung, sửa đổi Điều lệ Đảng tại Đại hội 14.