Biến chuyển cán cân quyền lực công an - quân đội trước Đại hội 14

Trong những khóa gần đây, số lượng ủy viên Trung ương Đảng đại diện cho quân đội luôn cao hơn nhiều so với công an.

Tuy nhiên, bối cảnh hiện tại đã có những khác biệt đáng kể. Một trong những yếu tố dẫn tới sự khác biệt là việc ông Tô Lâm trở thành tổng bí thư đầu tiên đi lên từ Bộ Công an.

Cũng trong khoảng thời gian này, đã có thêm các tướng công an góp mặt trong Bộ Chính trị và Bộ Công an đã gia tăng sức ảnh hưởng lên nhiều khía cạnh xã hội, mà biểu hiện nổi bật là việc tiếp quản hàng loạt chức năng của các bộ ngành dân sự.

Về phía quân đội, ngày càng có nhiều đánh giá cho rằng Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang có cơ hội tái cử Bộ Chính trị khóa 14, thậm chí có thể vào nhóm lãnh đạo chủ chốt.

Điều này càng được củng cố khi tướng Giang đã được giới thiệu để ứng cử đại biểu Quốc hội cho khóa 16 sắp tới.

Cán cân trong Ban Chấp hành Trung ương

Tại Đại hội 14, Đảng bộ Quân đội sẽ có 61 đại biểu, còn Đảng bộ Công an Trung ương sẽ có 32 đại biểu. Con số này bao gồm số lượng tăng thêm 10 đại biểu cho mỗi đơn vị đã được thể hiện trong Quyết định 341-QĐ/TW mà Tổng Bí thư Tô Lâm ký vào tháng 7/2025.

Về số đại biểu dự khuyết, quân đội có ba người, còn công an có hai.

Tại Đại hội 13 hồi đầu năm 2021, Đảng bộ Quân đội cũng có 61 đại biểu, còn Đảng bộ Công an Trung ương có 32 đại biểu (lúc bấy giờ cả công an và quân đội đều được tăng thêm 8).

Các con số trên không bao gồm những người làm trong lực lượng vũ trang (quân đội, công an) đang công tác tại các đơn vị thuộc các địa phương (nếu có); hoặc những người xuất thân từ lực lượng vũ trang nhưng hiện đang giữ các cương vị bên ngoài lực lượng này.

Đảng bộ Quân đội và Đảng bộ Công an luôn được đánh giá là hai đảng bộ quan trọng trong hệ thống chính trị Việt Nam. Trong đó, quân đội luôn có nhiều đại diện hơn trong Ban Chấp hành Trung ương. Chẳng hạn, Ban Chấp hành khóa 13 có 23 ủy viên đại diện cho quân đội và 6 ủy viên đại diện cho công an.

Sau gần 5 năm của khóa 13, con số 23 ủy viên Trung ương Đảng đại diện cho quân đội và 6 đại diện cho công an ban đầu hiện đã thay đổi, hệ quả của việc chuyển ngành công tác.

Trường hợp nổi bật nhất bên phía quân đội là ông Lương Cường. Đầu khóa, ông tham gia Ban Chấp hành Trung ương Đảng với tư cách chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam, nhưng hiện là chủ tịch nước. Về phía Bộ Công an, ông Tô Lâm vào Ban Chấp hành với tư cách bộ trưởng, nhưng sau đó đã trở thành chủ tịch nước rồi tổng bí thư. Hoặc có thể kể tới trường hợp ông Nguyễn Duy Ngọc, người vào Trung ương Đảng khi còn làm thứ trưởng Bộ Công an, nhưng hiện là bí thư Thành ủy Hà Nội.

Dù đã chuyển ngành, nhưng xét quá trình công tác, giới quan sát đánh giá rằng những người này vẫn đại diện cho ảnh hưởng của ngành mình.

Theo quy trình của Đảng, các đại biểu tham dự Đại hội 14 sắp tới sẽ bầu ra 200 ủy viên Trung ương Đảng, bao gồm 180 ủy viên chính thức và 20 dự khuyết.

Tiếp đó, các tân ủy viên sẽ bầu ra Bộ Chính trị – dựa trên giới thiệu của Trung ương Đảng khóa trước.

Một tổng bí thư sẽ được bầu ra từ trong số các ủy viên Bộ Chính trị. Các vị trí quan trọng khác, như chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương, cũng sẽ được bầu từ trong nhóm quyền lực này.

Cán cân Bộ Chính trị

Vào đầu khóa 13, quân đội cao hơn về số lượng với hai đại điện trong Bộ Chính trị, gồm Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Lương Cường, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Phan Văn Giang, sau đó có bổ sung Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Nguyễn Trọng Nghĩa.

Cả ba ông này đều đã thăng tiến, đảm nhiệm lần lượt các chức vụ chủ tịch nước, bộ trưởng Quốc phòng và trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương (hiện ông Nghĩa đã trở về làm chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, thay vị trí của ông ở ban đảng là một tướng quân đội khác: Đại tướng Trịnh Văn Quyết).

Trong khi đó, công an đầu khóa chỉ có một đại diện là Bộ trưởng Tô Lâm, người đã thăng tiến lên ghế tổng bí thư.

Để so sánh, vào đầu khóa 12, quân đội chỉ có một người là Đại tướng Ngô Xuân Lịch. Ông Lịch gia nhập Bộ Chính trị khi đang là chủ nhiệm Tổng cục Chính trị. Không lâu sau đó, ông nhậm chức bộ trưởng Quốc phòng.

Trong khi đó, những người thời điểm đó được tính là xuất thân từ ngành công an là Bộ trưởng Công an Trần Đại Quang và Thứ trưởng Công an Tô Lâm.

Nếu tính đầu khóa 12 và 13, thì dường như đã có sự gia tăng quyền lực của quân đội.

Sau những sóng gió trên chính trường Việt Nam, Bộ Chính trị đã xuất hiện hàng loạt khuôn mặt mới.

Chỉ khoảng hai tuần sau khi ông Tô Lâm trở thành người đứng đầu Đảng Cộng sản Việt Nam vào ngày 3/8/2024, Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang đã được bầu vào Bộ Chính trị.

Khoảng năm tháng sau đó, tới lượt ông Nguyễn Duy Ngọc được bầu làm chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương và bổ sung vào Bộ Chính trị.

Cả hai người này đều được bầu khi chưa đáp ứng các tiêu chuẩn theo quy định của Đảng có hiệu lực lúc bấy giờ.

Trong khi đó, quân đội có thêm một người là ông Nghĩa.

Số liệu trên không tính tới những người xuất thân từ ngành công an nhưng đã rời ngành từ lâu, gồm Thủ tướng Phạm Minh Chính, Phó Thủ tướng Nguyễn Hòa Bình và Trưởng ban Nội chính Trung ương Phan Đình Trạc.

Mới đây khi phát biểu bế mạc Hội nghị 15, ông Tô Lâm cho biết Trung ương Đảng đã có "số phiếu tập trung cao" trong công tác nhân sự, bao gồm đội ngũ lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước.

"Thay mặt các đồng chí được tín nhiệm giới thiệu đề cử Ban Chấp hành Trung ương và các chức danh lãnh đạo khóa tới để Đại hội 14 xem xét quyết định, chúng tôi xin cảm ơn các đồng chí Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư đã tin tưởng giao nhiệm vụ.

"Chúng tôi tiếp tục đoàn kết, thống nhất làm việc với tinh thần trách nhiệm và hiệu quả cao, đáp ứng sự tin cậy của Đảng và Nhân dân," ông Tô Lâm nêu.

Câu nói này của ông Tô Lâm khiến nhiều người cho rằng ông đã được giới thiệu tái cử, có thể thông qua cơ chế "trường hợp đặc biệt".

Trong khi đó, nếu có hai trường hợp đặc biệt, xét theo tiền lệ thì sẽ thêm vị trí của Thủ tướng Phạm Minh Chính, cũng là một người có xuất thân từ công an.

Tuy nhiên, không loại trừ "trường hợp đặc biệt" sẽ là người khác hoặc có nhiều "trường hợp đặc biệt" hơn.

Trước Hội nghị 15, giới quan sát chính trị Việt Nam thường xuyên nhắc tới khả năng Bộ trưởng Quốc phòng, Đại tướng Phan Văn Giang tái cử. Giờ đây, khả năng tái cử của ông Giang đã trở nên rõ ràng hơn khi ông đã được giới thiệu để ứng cử Quốc hội khóa 16.

Cùng với ông Giang, tướng quân đội Nguyễn Trọng Nghĩa và tướng công an Lương Tam Quang cũng đã được giới thiệu ứng cử Quốc hội khóa sau.

Gia tăng quyền lực

Bộ Công an đã có sự mở rộng quyền lực đáng kể trong thời gian qua.

Trong bối cảnh tinh gọn bộ máy, sáp nhập và giải thể một số cơ quan của chính quyền, Bộ Công an đã tiếp nhận thêm hàng loạt nhiệm vụ mới từ các bộ ngành khác, ví dụ như quản lý an toàn thông tin – chức năng từng do Bộ Thông tin và Truyền thông đảm nhiệm; sát hạch, cấp giấy phép lái xe cơ giới đường bộ – chức năng từng do Bộ Giao thông vận tải đảm nhiệm; bảo đảm an ninh hàng không – một chức năng cũng từng do Bộ Giao thông vận tải đảm nhiệm.

Vào tháng 3/2025, Phó Thủ tướng Lê Thành Long đã ký Quyết định 690/QĐ-TTg ban hành kế hoạch xây dựng dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Theo quyết định này, Bộ Công an được phân công nhiệm vụ làm cơ quan chủ trì soạn thảo, thay vì Bộ Tư pháp như truyền thống.

Tại kỳ họp Quốc hội thứ 9 diễn ra vào tháng 5/2025, Bộ Công an đã trình lên một dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự, sau đó đã được Quốc hội thông qua.

Theo đó, từ thời điểm có hiệu lực ngày 1/7/2025, điều tra viên trung cấp trở lên là trưởng công an, phó trưởng công an cấp xã được thủ trưởng cơ quan cảnh sát điều tra công an cấp tỉnh phân công, có thẩm quyền tiến hành khởi tố, điều tra vụ án hình sự về tội ít nghiêm trọng, tội nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, trưởng công an xã mới có thêm thẩm quyền xử phạt khi được mở rộng mức phạt tối đa trong thẩm quyền, từ 1,5 - 2,5 triệu đồng lên 15 - 37,5 triệu đồng. Lực lượng này còn được trao thẩm quyền tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn đối với các vi phạm hành chính có liên quan.

Theo Luật Báo chí sửa đổi vừa được Quốc hội thông qua hồi tháng 12/2025, công an cũng có quyền yêu cầu báo chí tiết lộ nguồn tin, một thẩm quyền trước đây chỉ được trao cho tòa án và viện kiểm sát.

Việc bỏ công an cấp huyện cũng không đồng nghĩa với việc thu hẹp quy mô lực lượng công an.

Đầu tháng 12/2025, Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang nói rằng ngành công an trong năm 2026 sẽ tăng cường biên chế ở cấp cơ sở, tức cấp xã.

Bộ Công an cũng được trao quyền tiếp cận một cách sâu rộng đối với dữ liệu dân cư, thông tin cá nhân của người dân, trong khi các quy định về kiểm soát, giám sát cách mà công an sử dụng các dữ liệu này vẫn chưa đầy đủ và minh bạch.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công nghiệp quốc phòng, an ninh và động viên công nghiệp được Quốc hội thông qua hồi cuối năm 2025 cũng mở đường cho việc hình thành tổ hợp công nghiệp an ninh quốc gia. Theo đó, tổ hợp này có hạt nhân là các cơ sở công nghiệp an ninh nòng cốt, với sự tham gia của các tổ chức, doanh nghiệp trong và ngoài lực lượng công an.

Sự hình thành ngành công nghiệp an ninh thuộc Bộ Công an bên cạnh Tổng cục Công nghiệp quốc phòng thuộc Bộ Quốc phòng cho thấy sự so kè rõ nét, thậm chí từng gây nên quan ngại về sự trùng lặp, chồng chéo trong chức năng, nhiệm vụ, sự dàn trải trong phân bổ nguồn lực.

Sự mở rộng quyền lực của công an không nhất thiết dẫn tới sự thu hẹp ảnh hưởng của Bộ Quốc phòng.

Quân đội Việt Nam luôn đóng vai trò then chốt trong nền chính trị Việt Nam, từ thời chiến tranh trong quá khứ đến thời bình hôm nay. Với chủ trương của Đảng về hiện đại hóa quốc phòng, vị thế của quân đội ngày càng được củng cố, không chỉ trong công tác bảo vệ đất nước mà còn cả trong hoạt động kinh tế, chính trị.

Do đó, trong các phương án nhân sự, tiếng nói của các đại diện quân đội luôn có một sức nặng đáng kể. Trong bối cảnh quyền lực của ông Tô Lâm đang ngày càng được củng cố, cùng với đó là sự mở rộng quyền hạn của Bộ Công an, đã có những nhận định về các bước đi nhằm duy trì ảnh hưởng của phía quân đội.

Hãng tin Reuters mới đây dẫn các nguồn tin từ Việt Nam nói rằng ông Tô Lâm đang muốn hợp nhất ghế tổng bí thư và chủ tịch nước, và trong trường hợp này, ông phải chấp nhận để cho quân đội duy trì quyền tự chủ rộng rãi trong việc thăng quân hàm cho các sĩ quan cấp cao.

Một quan chức nói với Reuters rằng các lãnh đạo quân đội đang đàm phán về các "cơ chế bảo vệ" nhằm hạn chế quyền hạn của ông Tô Lâm.