Tinh gọn bộ máy tạo thuận lợi hay thách thức cho ông Tô Lâm tái cử?

Trong khi người tiền nhiệm Nguyễn Phú Trọng gắn tên mình với chiến dịch chống tham nhũng "đốt lò" và đường lối "ngoại giao cây tre", ông Tô Lâm nhanh chóng đặt dấu ấn bằng nỗ lực tinh gọn bộ máy.

Mục đích của công cuộc tinh gọn được nêu ra là tiết kiệm ngân sách và tăng tốc quá trình ra quyết định. Tuy nhiên, thực tế việc điều chỉnh bộ máy đôi lúc lại gây ra sự chậm trễ.

Cơn sóng tác động rộng khắp của chương trình hành động này cũng được cho là đã gây ra những bất đồng trong nội bộ Đảng Cộng sản Việt Nam.

Bên cạnh lợi ích về kinh tế và thủ tục hành chính, những cải cách được triển khai với tốc độ nhanh này cũng kéo theo những "ngoại lệ chính sách", song hành với các bất cập khác về khả năng vận hành bộ máy của chính quyền địa phương.

Hành động cấp tập

Chủ trương tinh gọn bộ máy đã được đề ra từ năm 2017 với Nghị quyết 18, nhưng hầu như không có nhiều tiến triển, cho tới khi ông Tô Lâm tiến vào vị trí lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam.

"Không tinh gọn bộ máy thì không phát triển được," ông nói vào tháng 10/2024, hai tháng sau khi trở thành tổng bí thư.

Trước đó, ông Tô Lâm vốn chủ yếu được biết tới trên tư cách bộ trưởng Công an, người thực thi chính trong chiến dịch chống tham nhũng của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng.

Vào tháng 8/2025, một số nhà quan sát đánh giá với BBC News Tiếng Việt rằng việc ông Tô Lâm thực hiện chủ trương tinh gọn nhanh như vậy sau khi nhậm chức là điều bất ngờ.

"Tôi nghĩ điều đó khiến nhiều người bất ngờ vì ông ấy có xuất thân từ ngành công an, người ta nghĩ mọi thứ vẫn sẽ như cũ, nhưng đây là một thay đổi phi thường mà tôi phải công nhận và khâm phục," ông Carl Thayer, Giáo sư danh dự tại Đại học New South Wales, Úc, nói với BBC News Tiếng Việt vào tháng 8/2025.

Giáo sư Vũ Tường, Trưởng Khoa Chính trị học, Đại học Oregon, (Mỹ), nhận định việc thực hiện tinh gọn bộ máy của ông Tô Lâm là "khá mạnh mẽ" và "đáng hoan nghênh".

Khoảng thời gian từ khi ông Tô Lâm phát động tinh gọn bộ máy tới khi thực hiện là chưa tới một năm – với hàng chục cơ quan bị ảnh hưởng, hàng trăm ngàn người chịu tác động trực tiếp. Đây được đánh giá là một công việc không dễ dàng cho một tân tổng bí thư, không chỉ về mặt kĩ thuật mà cả về mặt chính trị.

Ông Tô Lâm có thể tiến hành nhanh như vậy, theo giới quan sát, cho thấy ông đã tập hợp được nguồn lực chính trị mạnh mẽ, khẳng định quyền lực của ông.

Đánh giá với BBC News Tiếng Việt vào ngày 8/1, Tiến sĩ Thaveeporn Vasavakul, chuyên gia Đông Nam Á và Việt Nam tại GoSFI – công ty nghiên cứu và tư vấn có trụ sở tại bang California, Mỹ, cho rằng ông Tô Lâm không những ủng hộ mạnh mẽ mà nhiều khả năng chính là người khởi xướng chương trình tinh gọn bộ máy.

"Cả Bộ Nội vụ và các cơ quan của Quốc hội đều đóng vai trò then chốt: Bộ Nội vụ xây dựng mô hình mới, còn Quốc hội thông qua các văn bản pháp lý liên quan. Những đóng góp quan trọng của Bộ Nội vụ được thể hiện qua việc Bộ trưởng Phạm Thị Thanh Trà được thăng chức phó thủ tướng," bà Thaveeporn nói.

Một nhà quan sát chính trị Việt Nam lâu năm, bình luận với điều kiện ẩn danh, cho rằng tốc độ cải cách nhanh chóng thể hiện sức mạnh chính trị của ông Tô Lâm.

"Nếu ông ấy không đủ mạnh [về mặt chính trị], thì việc này chắc chắn đã không thể được thông qua và cũng không thể triển khai với tốc độ nhanh như vậy. Tôi không nghĩ các tổng bí thư tiền nhiệm có thể làm được điều này. Họ không có quyền lực và thẩm quyền như ông Tô Lâm hiện tại," nhà phân tích này nhận định với BBC News Tiếng Việt vào ngày 13/1.

Người này còn cho rằng việc triển khai tương tự sẽ tốn nhiều năm ở hầu hết các quốc gia khác.

Những vấn đề tồn đọng

Theo nhà nghiên cứu Thaveeporn Vasavakul, việc sáp nhập tỉnh thành có thể giúp Việt Nam đơn giản hóa bộ máy quản trị, giảm chi tiêu và nâng cao năng lực cạnh tranh kinh tế.

"Các tỉnh sau sáp nhập có thể trở nên hấp dẫn hơn đối với dòng vốn đầu tư nước ngoài nhờ quy hoạch thống nhất, hạ tầng được mở rộng, cũng như khả năng tiếp cận đường bờ biển và các cảng biển.

"Các vùng kinh tế lớn hơn có điều kiện tích hợp tốt hơn hệ thống giao thông, cảng biển và khu công nghiệp, từ đó giúp giảm chi phí logistics và đơn giản hóa các quy định đối với doanh nghiệp," bà Thaveeporn nói.

Bà cũng nhận định rằng trung ương coi việc cắt giảm các vị trí lãnh đạo cấp tỉnh là một bước đi chiến lược nhằm củng cố quyền lực chính trị, qua đó có thể góp phần tạo ra mức độ ổn định chính sách cao hơn.

Về vấn đề này, nhà quan sát chính trị nói trên đánh giá rằng Việt Nam vẫn đang tìm cách để vận hành hệ thống một cách trơn tru.

"Quá trình tinh gọn đã loại bỏ được khá nhiều cán bộ và ở một số khía cạnh, số lượng các 'nút' quan liêu cũng được giảm bớt.

"Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, vẫn còn rất nhiều điều chưa rõ. Chẳng hạn, sau khi trụ sở cấp huyện bị dời hoặc bị xóa bỏ, với nhiều người dân, chính quyền nay trở nên xa hơn so với trước đây. Vậy điều đó sẽ tác động như thế nào tới việc hoạch định và thực thi chính sách?"

"Nhiều tỉnh đã được sáp nhập với nhau dù có cơ cấu kinh tế và văn hóa chính trị rất khác biệt. Bộ máy hành chính sẽ vận hành ra sao trong những cuộc hôn nhân cưỡng ép này?"

Nhà quan sát này cũng nhắc tới việc gia tăng đầu mối cho UBND tỉnh có thể khiến quá trình ra quyết định "trở nên phức tạp hơn rất nhiều".

Bên cạnh đó, nhà quan sát ẩn danh cũng nhắc tới công tác ứng phó thảm họa thiên nhiên, cho rằng "sự thiếu quen thuộc và quy trình quản lý thiếu hoàn thiện có thể đã khiến việc phản ứng trước thiên tai trở nên khó khăn và chậm chạp hơn so với mức họ có thể đạt được".

"Vì vậy, câu trả lời có lẽ là: hiện nay chúng ta vẫn chưa thực sự biết rõ. Cần để hệ thống vận hành một thời gian rồi mới có thể đánh giá; những cải cách kiểu này thường mất rất lâu thì tác động mới bộc lộ rõ."

Điều dễ nhận thấy nhất trong quá trình tinh gọn bộ máy là việc hàng loạt cán bộ, công chức nghỉ việc.

Vào tháng 12/2025, Kho bạc Nhà nước cho biết đã chi 163.482 tỷ đồng cho 117.073 người thuộc diện nghỉ chế độ theo Nghị định 178 về tinh giản biên chế, trung bình mỗi người được nhận khoảng 1,4 tỷ đồng.

Dù vậy, chính số lượng và chất lượng cán bộ tiếp tục làm việc lại đang là vấn đề.

Sau hơn sáu tháng thực hiện sáp nhập, đội ngũ cán bộ, công chức đang ở trong tình trạng "vừa thừa, vừa thiếu", đặc biệt là ở cấp xã: nơi này thừa, chỗ kia thiếu; thừa số lượng, thiếu người có chuyên môn.

Báo Dân trí vào tháng 10/2025 dẫn thông tin từ Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức phi chính phủ (Bộ Nội vụ) Phạm Trung Giang cho biết tỉnh Điện Biên đang dôi dư gần 100 công chức xã nhưng thiếu 240 cán bộ chuyên môn.

Cũng vào tháng 10/2025, Chủ tịch Ủy ban Trung ương UBMTTQ Việt Nam Đỗ Văn Chiến nói người dân rất mong muốn tình trạng cán bộ, công chức cấp xã "vừa thừa, vừa thiếu" được giải quyết rốt ráo hơn.

Thêm khoảng ba tháng trôi qua, tình trạng này chưa được giải quyết, ngay cả ở các đô thị lớn như Cần Thơ và TP HCM.

Bên cạnh đó, việc thuyên chuyển cán bộ, công chức để đảm bảo giải quyết việc làm cũng gây ra tình trạng bố trí cán bộ trái chuyên môn, theo bài viết của Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, cựu Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, đăng hồi tháng 9/2025 trên báo Tuổi Trẻ.

Chất lượng công việc hành chính ở các cơ quan chính quyền sau khi vận hành hai cấp vẫn còn vấn đề. Nhiều thủ tục hành chính bị trễ nải, kéo dài thời gian giải quyết.

Công tác cứu hộ cứu nạn khi Việt Nam hứng chịu thiên tai bão lũ vào tháng 11 bị đánh giá là chậm trễ và thiếu đồng bộ, mà một phần nguyên nhân là do bộ máy chính quyền địa phương hai cấp được cho là có nhiều bất cập.

Trong khi cán bộ chuyên môn thiếu thì số lượng lãnh đạo ở địa phương và trung ương lại đang thừa, nổi cộm nhất là số lượng cấp phó, như Thủ tướng Phạm Minh Chính có tới 9 vị cấp phó, nhiều sở có trên 15 phó giám đốc.

Theo bài viết nói trên của của ông Dũng, việc này còn khiến công tác phân công nhiệm vụ giữa các cấp phó trở nên chồng chéo, mờ nhạt, khiến bộ máy kém linh hoạt.

"Có cơ quan buộc phải chia nhỏ các mảng công việc để 'đủ việc' cho các phó phụ trách, làm giảm hiệu quả chỉ đạo và gia tăng chi phí hành chính. Nguy cơ hiện hữu là thay vì trở nên tinh gọn và năng động hơn, bộ máy lại trì trệ hơn, với nhiều người có chức vụ nhưng ít người thật sự gánh việc," ông viết.

Lấy ví dụ ở Chính phủ, bà Phạm Thị Thanh Trà, người vừa nhậm chức phó thủ tướng vào tháng 10/2025, hiện đang đảm nhiệm các mảng: thi đua – khen thưởng, cải cách hành chính; lao động, việc làm, người có công, bình đẳng giới; chấp thuận chủ trương đầu tư và chỉ đạo, kiểm tra, đôn đốc, xử lý phát sinh của các dự án đầu tư thuộc thẩm quyền theo lĩnh vực được phân công.

Những nội dung nói trên đều từng do những phó thủ tướng khác đảm nhiệm, nay được chia cho bà Trà. Điều tương tự xảy ra đối với trường hợp của ông Hồ Quốc Dũng, người nhậm chức phó thủ tướng cùng ngày với bà Trà.

Về vấn đề này, bà Thaveeporn cho rằng việc thừa quan chức cấp phó "có khả năng xuất phát từ quá trình sáp nhập thiếu tính hệ thống, bỏ qua nhiệm vụ và chức năng của tổ chức, dẫn đến các cơ quan vẫn giữ cấu trúc trước đây và cần có người giám sát".

Tuy nhiên, bà nói mình không ngạc nhiên trước hiện tượng này.

"Ở Việt Nam, các bộ và cơ quan từng được sáp nhập trong quá khứ, điều này dẫn đến việc tăng số lượng quan chức cấp phó. Ví dụ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn được hình thành [vào năm 1945] từ việc hợp nhất nhiều bộ, dẫn đến số lượng phó bộ trưởng nhiều hơn," bà nói.

Giáo sư Carl Thayer cho rằng tình trạng dư thừa nhân sự nói trên là một hệ quả rõ ràng của việc sáp nhập được tiến hành vội vàng với ưu tiên là chuẩn bị cho Đại hội 14.

"Rất có khả năng sẽ có một nỗ lực phối hợp nhằm thúc đẩy trở lại việc tinh gọn bộ máy sau đại hội," ông nói thêm.

Vào ngày 11/1, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã yêu cầu cơ quan tiếp tục sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy ở trung ương và địa phương trong năm 2026.

Sáp nhập cũng làm dôi dư nhiều trụ sở công, dẫn đến lãng phí. Trung ương đã kêu gọi, yêu cầu các địa phương đưa ra phương án xử lý trụ sở công dôi dư trong nhiều tháng qua nhưng tình trạng này vẫn chưa thể xử lý triệt để.

Vào ngày 9/1, Bộ Nội vụ cho biết còn 9.056 cơ sở nhà đất dôi dư cần tiếp tục xử lý. Chỉ một tuần trước đó, Bộ Tài chính vào ngày 2/1 đã gửi báo cáo tới Bộ Nội vụ nói rằng còn hơn 7.300 cơ sở nhà đất dôi dư cần tiếp tục xử lý.

Hiện tại, công tác rà soát toàn bộ tài sản công, trụ sở làm việc không sử dụng hoặc sử dụng kém hiệu quả, không đúng mục đích vẫn đang được thực hiện.

'Rất khó đảo ngược'

Việc tinh gọn, tái cấu trúc bộ máy đã ảnh hưởng trực tiếp tới công việc, lợi ích của hàng trăm ngàn người, nên hẳn nhiên có cả sự ủng hộ lẫn phản đối. Đây là điều có thể ảnh hưởng tới khả năng tái cử của ông Tô Lâm.

"Mặc dù những thay đổi này đã ảnh hưởng tới nhiều cán bộ Đảng và Nhà nước, chính sách chính thức đã cam kết hỗ trợ bồi thường đáng kể, và việc không có phản đối cho thấy sự chấp nhận rộng rãi đối với các cải cách này.

"Tôi không thể khẳng định chắc chắn liệu cuộc tinh gọn bộ máy có tác động đến triển vọng tái cử của Tổng Bí thư Tô Lâm hay không. Quá trình này đã được triển khai và sẽ rất khó đảo ngược," Tiến sĩ Thaveeporn Vasavakul nhận định.

Bà Thaveeporn nhìn nhận cuộc tinh gọn qua các giai đoạn riêng biệt với "giai đoạn cách mạng kết thúc vào khoảng ngày 1/7 khi hệ thống mới đi vào hoạt động" và những việc vẫn đang tiếp tục được thực hiện như phát triển mô hình chính quyền hai cấp, tổ chức lại các phòng, ban cấp tỉnh và xã.

Trong khi đó, nhà quan sát nói trên cho rằng việc tinh gọn bộ máy đang đặt ông Tô Lâm vào một "vị thế khá thuận lợi" trước thềm Đại hội 14.

"Ông ấy là người khởi xướng và đứng tên những cải cách này. Phần lớn mọi người hiện nay đang có cảm nhận tích cực về những các cải cách đó. Hiện tại, ông ấy rõ ràng có cơ sở vững chắc để lập luận rằng ông nên tiếp tục giữ cương vị tổng bí thư để có cơ hội trực tiếp dẫn dắt và triển khai những cải cách do chính ông đề ra," ông nói.

Hiện tại, có nhiều thông tin cho thấy khả năng cao ông Tô Lâm sẽ tái cử tổng bí thư nhiệm kỳ 14.

Thậm chí, các hãng tin quốc tế như Reuters và Bloomberg còn đề cập đến khả năng ông sẽ làm tổng bí thư kiêm chủ tịch nước – một hình thức nhất thể hóa như Trung Quốc, Lào và các nước cộng sản khác.

"Tuy nhiên, với Đại hội Đảng vào năm 2031 thì câu chuyện lại khác. Khi đó, mọi thứ sẽ phụ thuộc vào việc những cải cách này có thực sự phát huy hiệu quả hay không. Nếu bộ máy ra quyết định bị chậm lại, hoặc nếu chất lượng quản trị nhà nước không được cải thiện, thì đó sẽ là điều bất lợi cho ông Tô Lâm," nhà quan sát chính trị lưu ý.

Bên cạnh những tác động nêu trên, bà Thaveeporn còn nhắc tới khả năng việc thực hiện chính sách luân chuyển cán bộ, sắp xếp lại bộ máy đang mang lại lợi ích cho các lãnh đạo của Đảng, đặc biệt là các mạng lưới gắn với ông Tô Lâm, các mảng nội chính và tổ chức–nhân sự của Đảng, Bộ Công an.

"Việc bổ nhiệm cán bộ không phải người địa phương vào các vị trí lãnh đạo đảng cấp tỉnh, giám đốc công an tỉnh và chủ tịch UBND tỉnh chắc chắn có thể làm giảm nạn thân hữu và cục bộ địa phương ở cấp tỉnh. Tuy nhiên, các lựa chọn nhân sự này cần dựa trên năng lực và thành tích, chứ không phải trên quan hệ bảo trợ hay thân tín," bà lưu ý.

Bố trí bí thư tỉnh ủy không phải là người địa phương là chủ trương đã được đưa ra và triển khai nhỏ giọt trong hơn 20 năm qua. Đến thời ông Tô Lâm, chính sách này được triển khai mạnh, không chỉ áp dụng cho bí thư tỉnh ủy mà cả chủ tịch UBND tỉnh và một số vị trí cán bộ lãnh đạo khác.

Mục đích chính được nêu ra là nhằm giảm nạn bè phái, thân hữu. Tuy nhiên, việc triển khai công tác bổ nhiệm không được minh bạch cùng một số hiện tượng bề nổi – chẳng hạn nhiều bí thư tỉnh ủy mới được bổ nhiệm là người Hưng Yên – đã khiến có nhiều đồn đoán về khả năng lãnh đạo Đảng sử dụng chính sách này để bố trí đồng minh tại nhiều tỉnh thành nhằm củng cố quyền lực chính trị.

Đánh giá về các nỗ lực tinh gọn, bao gồm cả luân chuyển cán bộ, nhà quan sát chính trị ẩn danh nói trên nhận định: "Có mục tiêu cải thiện hiệu quả quản trị, và điều đó đồng thời cũng kéo theo những hệ quả khác: giảm số lượng đầu mối, trao cho ông ấy quyền quyết định đặt thủ phủ tỉnh ở đâu, và quyền lựa chọn các lãnh đạo mới. Quá trình này chắc chắn sẽ làm gia tăng mức độ tập trung quyền lực và thẩm quyền trung ương. Đồng thời, nó cũng được trình bày như một bước đi nhằm mang lại những lợi ích phù hợp về kinh tế và quản trị.

"Vì vậy, vấn đề là cách diễn giải: ta có thể cho rằng họ tìm cách cải thiện quản trị và hệ quả phụ là củng cố quyền lực; hoặc ngược lại, họ muốn củng cố quyền lực, và để thuyết phục các bên khác đồng thuận thì buộc phải cải thiện quản trị. Tôi không chắc yếu tố nào là chính, yếu tố nào là phụ. Nhưng rõ ràng, hai điều này gắn chặt với nhau, không thể tách rời," vị này nhận định.