Nghị định 46 gây tắc nghẽn hàng hóa: Ai chịu trách nhiệm về thiệt hại của doanh nghiệp?

Tết vốn là mùa làm ăn cao điểm của giới doanh nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực thực phẩm, nhưng năm nay không khí kinh doanh lại phủ màu u ám trước những quy định mới của Nghị định 46.

Hơn 300.000 tấn hàng chủ yếu là nông sản tươi, sản phẩm sơ chế cũng như hơn 1.300 phương tiện vận chuyển loại hàng hóa này tắc nghẽn ở cửa khẩu khoảng 3-4 ngày hồi cuối tháng Một vì vướng kiểm tra an toàn thực phẩm theo quy định mới.

Hàng loạt các hiệp hội doanh nghiệp gửi công văn hỏa tốc, khẩn thiết yêu cầu Chính phủ tháo gỡ.

Sự tắc nghẽn của hàng hóa tại các cửa khẩu bắt nguồn từ việc Nghị định 46 hướng dẫn thi hành Luật An toàn Thực phẩm do phó Thủ tướng Lê Thành Long ký vào hôm 26/1 và có hiệu lực ngay lập tức.

Tuy nhiên, việc áp dụng phương thức kiểm tra mới với thời gian trả kết quả kéo dài từ 5 đến 7 ngày không chỉ gây áp lực quá tải cho hệ thống kiểm nghiệm mà còn đẩy nhiều doanh nghiệp vào nguy cơ thiệt hại nặng nề do hàng hóa dễ hư hỏng.

Đáng nói hơn, nghị định có hiệu lực thi hành ngay nhưng lại không có các thông tư hướng dẫn, cũng như tạo ra một loạt các giấy phép con khiến cho không chỉ doanh nghiệp mà cơ quan quản lý cũng không biết đường xoay xở.

Chỉ đến hôm 31/1, sau khi các tiếng than, lời kêu cứu tràn ngập cõi mạng trong nhiều ngày, Phó Thủ tướng Lê Thành Long và lãnh đạo Bộ Nông nghiệp & Môi trường mới chỉ đạo rà soát nhằm tháo gỡ ách tắc.

Và phải đến ngày 2/2, tức hơn một tuần sau Bộ Y tế, đơn vị phụ trách khâu chứng nhận an toàn thực phẩm, chủ trì cuộc họp về quy định này, cùng lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương và các địa phương, cùng giới doanh nghiệp theo hình thức trực tuyến.

Cuộc họp, theo mô tả của bà Vũ Kim Hạnh, chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao, là "thất vọng toàn tập", do thay vì bàn cách tháo gỡ, các cơ quan soạn thảo lại khen quy định mới là "chặt chẽ", và rằng khó khăn của doanh nghiệp chỉ là "tạm thời".

Đáng nói hơn, các quan chức của Bộ Y tế đã thay nhau nói hết thời gian, và "không có một doanh nghiệp, một Hiệp hội nào được phát biểu".

Sự chặt chẽ mà giới quản lý nhắc đến được bà Hạnh diễn tả theo một cách khác: chặt đến mức tất cả cùng "đứng khựng hết, nhìn nhau".

"Đòi chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm như cả thế giới đang làm rất hiệu quả chăng? Thì đây, NĐ 46 siết tất: cả tiền kiểm lẫn hậu kiểm luôn, bất chấp khả năng thực hiện. Mà mỗi khâu là phí, là tiền, là thời gian , là niềm tin, là …máu của doanh nghiệp", bà Hạnh viết trên Facebook cá nhân.

Bài viết của bà Hạnh, tại thời điểm bài báo xuất bản, đã có hơn 15.000 lượt tương tác, 2.000 bình luận và 4.000 lượt chia sẻ.

Thống kê đến hôm 2/2, theo VTV, thực trạng này "cơ bản được giải quyết" và 2/3 hàng hóa ách tắc đã được thông quan. Nhưng điều này đồng nghĩa với việc số phần 1/3 hàng hóa vẫn còn treo lơ lửng trong khi thời điểm Tết đã cận kề.

Trong bối cảnh đó, hai địa phương Tây Ninh và Lào Cai dường như đã "xé rào" khi chủ động tháo gỡ điểm nghẽn này để thông quan hàng hóa cho doanh nghiệp.

Nghị định gây bão

Báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường gửi Thủ tướng Phạm Minh Chính vào ngày 1/2 đã chỉ rõ những rào cản mang tính hệ thống khi chuyển đổi từ Nghị định 15/2018 sang Nghị định 46/2026.

Mặc dù cho rằng việc siết chặt quản lý là cần thiết trước các vụ vi phạm an toàn thực phẩm gần đây, nhưng việc Nghị định mới có hiệu lực tức thì đã tạo ra 4 nhóm khó khăn cốt yếu, trực tiếp gây ra tình trạng ùn tắc hàng hóa tại các cửa khẩu từ ngày 26/1.

Khó khăn lớn nhất nằm ở sự thay đổi căn bản trong quy trình kiểm tra đối với các mặt hàng thuộc diện "kiểm tra thông thường", theo đó tất cả các lô hàng đều phải kiểm tra thực trạng và lấy mẫu kiểm nghiệm thay vì chỉ kiểm tra hồ sơ như trước đây.

Trong khi các cửa khẩu đường bộ thiếu hạ tầng phòng kiểm nghiệm tại chỗ, thời gian chờ kết quả kéo dài từ 5-7 ngày đã khiến quy trình thông quan bị đình trệ.

Đáng nói hơn, Nghị định 46 được ban hành nhưng chưa có hướng dẫn cụ thể về việc lựa chọn chỉ tiêu kiểm nghiệm và số lượng mẫu cần lấy, khiến các cơ quan thực thi tại cửa khẩu lúng túng vì thiếu căn cứ xác định.

Bên cạnh đó, các yêu cầu về hồ sơ đối với nông sản tươi sống cũng phát sinh bất cập khi quy định mới yêu cầu doanh nghiệp phải có "bản tiêu chuẩn sản phẩm" – một thành phần hồ sơ mới so với trước đây.

Vấn đề là cả thủ tục này không thể hoàn thiện do chưa có hướng dẫn chi tiết về biểu mẫu và nội dung bắt buộc.

Điều này tạo ra một vòng lặp tắc nghẽn về mặt hành chính ngay tại cửa ngõ xuất nhập khẩu.

Nghiêm trọng hơn, những vướng mắc pháp lý này đang gây thiệt hại kinh tế trực tiếp khi rơi vào cao điểm hàng Tết. Nông sản nhập khẩu chủ yếu là hàng tươi sống, dễ hư hỏng, trong khi hạ tầng kho bãi tại cửa khẩu chưa đáp ứng được việc lưu kho lâu ngày.

Do Nghị định 46 không cho phép doanh nghiệp đưa hàng về kho riêng để tự bảo quản trong lúc đợi kết quả kiểm nghiệm, hàng vạn tấn hàng hóa đang đối mặt với rủi ro biến chất, gây tổn thất lớn về tài chính cho các đơn vị kinh doanh.

Một điểm nghẽn lớn mà văn bản gửi thủ tướng của Hiệp hội Sữa Việt Nam chỉ ra là Điều 16 của Nghị định 46 yêu cầu mọi cơ sở sản xuất phải có giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm của Việt Nam.

Điều này là bất khả thi đối với các nhà máy tại nước ngoài – nơi vốn đang vận hành theo các chuẩn quốc tế như ISO, HACCP. Quy định này không chỉ chặn đứng đường nhập khẩu của nhiều sản phẩm chất lượng mà còn bị coi là đi ngược lại các cam kết của Việt Nam trong WTO.

Hiệp hội phản ánh quy trình kiểm tra nhà nước hiện bị đẩy lên thành ba bước rườm rà thay vì một bước như trước đây, khiến thời gian thông quan bị kéo dài vô lý mà không giúp cải thiện an toàn thực phẩm.

Thế nhưng, vào hôm 3/2, trong thông báo về kết luận của Phó thủ tướng Lê Thành Long, người ký ban hành Nghị định 46, Văn phòng Chính phủ cho biết ông Long đánh giá quy định này có sự "đồng thuận rất cao của các bộ ngành", và "đáp ứng yêu cầu quản lý, trong đó quy định rõ về nội dung, trình tự, thủ tục thực hiện".

Nhưng Quốc hội, dù đang trong những ngày cuối của nhiệm kỳ, đã không nghĩ vậy.

Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương yêu cầu Chính phủ cần rút kinh nghiệm trong việc ban hành các nghị định, thông tư thi hành luật.

Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giám sát ngay từ khâu soạn thảo để đảm bảo các điều khoản chuyển tiếp và thời điểm có hiệu lực của chính sách không tạo ra những cú sốc cho thị trường và doanh nghiệp.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh yêu cầu phải bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân và doanh nghiệp. Bà khẳng định Ủy ban đã giao bộ phận chuyên môn rà soát và sẽ chính thức có ý kiến gửi cơ quan chủ trì soạn thảo Nghị định 46 để kịp thời điều chỉnh.

Thủ tướng, vào tối 3/2, đã phải ký công điện, yêu cầu không để ách tắc hàng thực phẩm, thiết lập đường dây nóng 24/7 để tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp.

Doanh nghiệp đứng hình

Trong bài đăng vào sáng 3/2 trên trang Facebook cá nhân, nhà báo Vũ Kim Hạnh chỉ ra dòng tiền của doanh nghiệp đang bị thiêu rụi bởi chi phí lưu kho bãi tăng cao, hàng hóa hư hỏng, vi phạm hợp đồng và nguy cơ vỡ nợ hiện hữu.

Bà Hạnh đặt vấn đề vì sao các vi phạm an toàn thực phẩm trong nước không được tập trung xử lý, mà lại dồn sức siết chặt hàng nhập khẩu bằng những quy định thiếu tính khả thi.

Điều này, khiến cho, theo bà Hạnh, "gây thiệt hại khôn lường" cho nền kinh tế ngay trong những ngày đầu tiên của nhiệm kỳ mới cũng như đặt vấn đề liệu "ai sẽ chịu trách nhiệm cho thiệt hại của doanh nghiệp".

Trong bài viết trên mục Góc nhìn của VnExpress hôm 3/2, Luật sư Hoàng Hà cho rằng việc áp dụng cơ chế "hiệu lực ngay" - vốn chỉ dành cho các trường hợp khẩn cấp, đặc biệt như thiên tai, dịch bệnh,... - cho một văn bản thay đổi toàn bộ quy trình kinh doanh của một ngành là sự lạm dụng, làm mất đi tính ổn định và khả năng dự báo của hệ thống pháp luật, khiến doanh nghiệp mất niềm tin.

Vị luật sư chỉ ra sai lầm nghiêm trọng nhất của Nghị định 46 nằm ở việc thiếu các quy định chuyển tiếp cụ thể cho hàng hóa nhập khẩu. Trong khi sản phẩm nội địa được gia hạn 12 tháng, các lô hàng nhập khẩu đang làm thủ tục hoặc đã về cảng lại bị bỏ ngỏ.

Điều này tạo ra một tử huyệt pháp lý: cơ quan thực thi không dám áp dụng luật cũ nhưng cũng chưa thể làm theo luật mới vì thiếu hướng dẫn. Tình trạng này vi phạm nguyên tắc cơ bản là hành vi xảy ra tại thời điểm nào thì áp dụng pháp luật thời điểm đó, dẫn đến việc các đơn vị kiểm định đồng loạt ngừng tiếp nhận hồ sơ từ Nam ra Bắc.

Luật sư Hoàng Hà khuyến nghị thành lập cơ quan độc lập để thẩm định chất lượng đánh giá trước khi văn bản được ban hành.

Ông kết luận rằng yêu cầu cấp bách hiện nay không dừng lại ở việc sửa đổi Nghị định 46, mà quan trọng hơn là phải thiết lập một cơ chế phòng vệ để những sai lầm chính sách tương tự không lặp lại.