'Sầu riêng vua': Loại trái cây xa xỉ sinh lời từ nhu cầu tỷ đô của Trung Quốc

Khi lái xe quanh Raub, một thị trấn nhỏ ở Malaysia, thật khó thể bỏ qua loại trái cây đầy gai đang thúc đẩy nền kinh tế nơi đây.

Có thể dễ dàng ngửi thấy mùi thoang thoảng từ hàng xe tải liên tục chạy trên những con đường núi, để lại vết bánh xe trên đường đi.

Cũng dễ nhìn thấy loại trái cây này: những chiếc gai xanh rì trên bức tượng điêu khắc khổng lồ, những bức bích họa được vẽ đầy tâm huyết trên các bờ tường thấp và những tấm biển báo dọc đường chào mời: "Chào mừng đến với thủ phủ của sầu riêng Musang King (Miêu sơn Vương - tạm dịch: Vua núi Mèo)".

Là một thị trấn khai thác vàng vào thế kỷ 19, nền kinh tế của Raub đã khoác lên mình một màu vàng mới trong những năm gần đây.

Ngày nay, thị trấn được biết đến nhiều hơn với tư cách là vùng đất của sầu riêng Musang King – một giống sầu riêng béo ngậy, có vị ngọt đắng mà người Trung Quốc mệnh danh là "Hermès của sầu riêng", được ví như thương hiệu thời trang Pháp.

Raub là một trong nhiều thị trấn ở Đông Nam Á nằm ở trung tâm của cơn sốt sầu riêng toàn cầu, được thúc đẩy nhờ nhu cầu ngày càng tăng của Trung Quốc. Năm 2024, Trung Quốc nhập khẩu lượng sầu riêng kỷ lục 7 tỷ đô la tăng gấp ba lần so với năm 2020. Hiện nay, hơn 90% lượng sầu riêng xuất khẩu của thế giới đang hướng đến thị trường này.

"Ngay cả khi chỉ có 2% người Trung Quốc muốn mua sầu riêng, thì đó cũng là quá đủ doanh thu rồi," ông Chee Seng Wong, quản lý nhà máy Fresco Green, một công ty xuất khẩu sầu riêng ở Raub, nói.

Ông Wong nhớ lại thời kỳ suy thoái kinh tế những năm 1990, khi nông dân phải chặt bỏ cây sầu riêng để trồng cọ dầu, cây trồng chủ lực của đất nước.

"Bây giờ thì ngược lại. Họ lại chặt cọ dầu để trồng sầu riêng."

Một Trung Quốc 'thèm khát'

Với mùi hương được ví như bắp cải, lưu huỳnh và nước cống – tùy thuộc vào cảm nhận của mỗi người – sầu riêng có mùi nồng đến mức gây tranh cãi, khiến loại trái cây này bị cấm trên một số phương tiện giao thông công cộng và khách sạn.

Sầu riêng từng bị chỉ trích vì rỉ khí ga và là nguyên nhân khiến một máy bay phải hạ cánh sau khi hành khách phản đối mùi hôi bốc ra từ khoang chứa hàng.

Những người yêu thích trong khu vực đã đặt cho loại trái cây này biệt danh "Vua của các loại trái cây", nhưng trên internet, thì lại nhận được một biệt danh kém phần tốt đẹp hơn – loại trái cây có mùi hôi nhất thế giới – khi những du khách vốn chưa quen với mùi hương đặc trưng thường tìm đến với một sự tò mò đầy e dè.

Tuy nhiên, sầu riêng lại ngày càng được ưa chuộng ở Trung Quốc: như một món quà độc đáo được trao đổi giữa những người giàu có; một biểu tượng địa vị được khoe trên mạng xã hội; và là ngôi sao của những món ăn "ngoại lệ" từ lẩu gà sầu riêng đến pizza sầu riêng.

Thái Lan và Việt Nam là những nhà cung cấp sầu riêng hàng đầu cho Trung Quốc, chiếm gần như toàn bộ lượng nhập khẩu. Thị phần của Malaysia đang phát triển nhanh chóng, nhờ danh tiếng với các giống sầu riêng cao cấp như Musang King.

Giá trung bình của sầu riêng bắt đầu từ dưới 2 đô la Mỹ ở Đông Nam Á, nơi trồng rất nhiều. Nhưng những loại cao cấp như Musang King có thể có giá từ 14 đô la Mỹ đến 100 đô la Mỹ mỗi quả, tùy thuộc vào chất lượng và mùa vụ thu hoạch.

"Khi tôi ăn sầu riêng Malaysia, suy nghĩ đầu tiên của tôi là, 'Ồ, ngon quá. Tôi phải tìm cách mang đến Trung Quốc'," Xu Xin, người đã nếm thử sầu riêng tại một cửa hàng ở Raub, bình luận.

Thương nhân 33 tuổi bán loại trái cây này ở quê nhà phía đông bắc Trung Quốc và đang tìm kiếm những quả sầu riêng ngon nhất để nhập khẩu.

Đi cùng cô là hai nhà xuất khẩu sầu riêng từ miền nam Trung Quốc, một người nói rằng việc kinh doanh đang rất phát đạt. Người kia dự đoán điều đó sẽ tiếp tục: "Có rất nhiều người chưa từng ăn sầu riêng. Tiềm năng thị trường rất lớn."

Thật dễ hiểu tại sao họ lại tự tin như vậy. Ngồi gần đó là một nhóm du khách Trung Quốc đông đảo – một trong số nhiều nhóm đã đổ xô đến vùng nông thôn Malaysia để thưởng thức loại trái cây này.

Họ háo hức thưởng thức những đĩa sầu riêng, được sắp xếp cẩn thận từ loại ít ngọt nhất đến loại đậm đà nhất. Nếu ăn theo đúng thứ tự, người dân địa phương cho hay, mỗi miếng sầu riêng sẽ mang đến những hương vị tươi mới: caramel, kem trứng và cuối cùng là vị đắng gần như có cồn báo hiệu sự xuất hiện của sầu riêng Musang King.

Sự cầu kỳ đó có lẽ là lý do tại sao sầu riêng Malaysia lại có một vị trí đặc biệt trên bàn ăn của người Trung Quốc.

"Có lẽ ban đầu chúng tôi chỉ thích sầu riêng ngọt. Nhưng bây giờ chúng tôi tìm kiếm những thứ như hương thơm, độ đậm đà và hương vị tinh tế," Xu nói.

"Hiện nay có nhiều khách hàng vào cửa hàng và hỏi, 'Lô này có quả nào bị đắng không?'."

Các triều đại sầu riêng của Raub

Chỉ vài giờ trước khi những quả sầu riêng xuất hiện trên đĩa của Xu, chúng đã được thu hoạch một cách cẩn thận tại một trang trại gần đó thuộc sở hữu của Lu Yuee Thing.

Chú Thing, như mọi người trong thị trấn vẫn gọi, sở hữu cửa hàng sầu riêng cùng với một số trang trại khác. Ông là một trong nhiều câu chuyện thành công ở Raub, nơi sầu riêng đã biến nhiều nông dân thành triệu phú.

Trong các doanh nghiệp gia đình như của ông, các người con trai thường giúp vận chuyển sầu riêng trong khi những người con gái lo việc kế toán và tài chính.

"Sầu riêng đã đóng góp rất nhiều cho nền kinh tế ở đây," chú Thing nói.

Một buổi sáng nọ, khi lái xe đến trang trại của mình, giọng ông đầy tự hào khi chỉ vào những chiếc xe bán tải Nhật Bản đã thay thế những chiếc xe jeep ọp ẹp mà ông từng dùng để vận chuyển những thùng sầu riêng.

Tuy nhiên, làm nông là công việc vất vả.

Ở tuổi 72, chú Thing thức dậy lúc bình minh mỗi ngày và đi khắp trang trại đồi núi của mình để thu hoạch sầu riêng chín, hoặc treo lủng lẳng trên cây hoặc nằm gọn trong lưới sát mặt đất. Vài năm trước, một quả sầu riêng rơi trúng vai ông, khiến ông bị đau nhức âm ỉ thỉnh thoảng lại tái phát.

"Trông có vẻ như nông dân kiếm tiền dễ dàng. Nhưng thực tế không dễ chút nào," ông nói.

Sau khi thu hoạch, sầu riêng được đưa đến cửa hàng của chú Thing, rồi được phân loại vào các giỏ, từ hạng A, dành cho những quả to và tròn, đến hạng C, dành cho những quả nhỏ và có hình dạng kỳ lạ.

Nằm giữa khu vực phân loại là một giỏ duy nhất dành riêng cho sầu riêng hạng AA, loại đẹp nhất trong số đó.

Những quả sầu riêng này sẽ sớm được vận chuyển bằng máy bay đến Trung Quốc.

Cuộc nổi dậy của sầu riêng?

Nhu cầu sầu riêng vô độ của Trung Quốc đã trở thành một công cụ ngoại giao khéo léo.

Bắc Kinh đã ký hàng loạt thỏa thuận thương mại sầu riêng, ca ngợi đó là một sự kiện kỷ niệm quan hệ song phương – không chỉ với các nhà sản xuất lớn như Thái Lan, Việt Nam và Malaysia, mà còn với các nhà cung cấp mới nổi như Campuchia, Indonesia, Philippines và Lào.

"Trong cuộc cạnh tranh sầu riêng này, ai cũng là người chiến thắng," một bài báo của truyền thông nhà nước tuyên bố vào năm 2024.

Các thỏa thuận này cũng phù hợp với các khoản đầu tư của Trung Quốc vào cơ sở hạ tầng trong khu vực. Tuyến đường sắt Trung Quốc-Lào, được khánh thành năm 2021, hiện vận chuyển hơn 2.000 tấn trái cây mỗi ngày, phần lớn là sầu riêng Thái Lan.

Nhưng sự hối hả để đáp ứng nhu cầu của Trung Quốc này cũng phải trả giá.

Những lo ngại về an toàn thực phẩm đối với sầu riêng Thái Lan đã bùng phát vào năm ngoái, sau khi các nhà chức trách Trung Quốc phát hiện bên trong một chất tạo màu hóa học gây ung thư được cho là làm cho sầu riêng vàng hơn.

Tại Việt Nam, nhiều nông dân trồng cà phê đã chuyển sang trồng sầu riêng, đẩy giá cà phê toàn cầu tăng cao, vốn đã bị ảnh hưởng trước đó do thời tiết khắc nghiệt.

Tại Raub, một cuộc tranh giành lãnh thổ đã nổ ra. Chính quyền đã chặt hạ hàng ngàn cây sầu riêng mà họ cho là trồng trái phép trên đất nhà nước.

Nông dân thì khẳng định họ đã sử dụng đất này hàng chục năm mà không gặp vấn đề gì, đồng thời cáo buộc rằng giờ đây họ bị bắt phải trả tiền thuê để tiếp tục canh tác ở đó, nếu không sẽ bị đuổi đi.

Trong khi đó, một cuộc "nổi dậy" có thể sắp diễn ra ở tỉnh đảo Hải Nam của Trung Quốc, nơi nhiều năm thử nghiệm và sai lầm đang đem lại kết quả. Sản lượng sầu riêng năm 2025 dự kiến ​​đạt 2.000 tấn.

Giống như nhiều ngành công nghiệp khác, từ năng lượng tái tạo đến trí tuệ nhân tạo, Trung Quốc từ lâu đã nỗ lực hướng tới sự tự túc về lương thực.

Ngay cả khi đang gặt hái thành quả từ chính sách ngoại giao sầu riêng này, Trung Quốc vẫn đang nhắm đến điều mà truyền thông nhà nước gọi là "tự do sầu riêng".

"Trước hết, chúng ta sẽ không còn phải phụ thuộc vào các thương lái Thái Lan và Việt Nam khi mua sầu riêng nữa!" một bài báo tuyên bố vào tháng 8/2025.

Đó vẫn còn là một giấc mơ xa vời. Những trái sầu riêng nội địa đầu tiên của Hải Nam đã ra mắt thị trường với nhiều sự phô trương vào năm 2023, nhưng chỉ chiếm chưa đến 1% lượng tiêu thụ sầu riêng của Trung Quốc năm đó.

Nhưng theo cách nhìn của chú Thing, "Hải Nam đã thành công trong thử nghiệm của mình... Nếu họ có nguồn cung riêng và bắt đầu nhập khẩu ít hơn, thị trường của chúng tôi sẽ bị ảnh hưởng."

Ông tạm thời gạt bỏ điều đó: "Đó không phải là điều chúng tôi có thể lo lắng. Tất cả những gì chúng tôi có thể làm là chăm sóc tốt các trang trại của mình và tăng năng suất."

Hỏi bất kỳ ai khác ở Raub về nỗ lực của Hải Nam và họ sẽ bác bỏ bằng một câu trả lời tự đắc: vẫn không thể sánh được với sầu riêng Malaysia.

Tuy nhiên, khi Trung Quốc theo đuổi "tự do sầu riêng", thật khó để bỏ qua thực tế rằng vị thế của Musang King ngày càng lung lay.