Ленин жасадининг 23 фоизи: Москвадаги мавзолей юз ёшга тўлди

1924 йил 1 август куни Москвадаги Қизил майдонда большевиклар етакчиси Владимир Лениннинг жасади жойлашган мақбара очилди. Ўшандан бери унда жойлашган минбардан байрам ва ҳарбий парадлар ўтказилди, Лениннинг жасади эвакуация қилинди ва қайтарилди.

Сталиннинг жасади ҳам бу мавзолейга қўйилган, бироқ бир неча йил ўтиб олиб ташланган. 1970-йилларда тош ёки Молотов коктейли улоқтирилишидан муҳофазалаш учун саркофаг устига ўқ ўтказмайдиган ойна ўрнатилиши керак бўлди. 1990-йилларда Лениннинг жасадини дафн қилишни талаб қилишди.

Алоқадор мавзулар:

Ҳозир ҳукумат ва Рус Православ черкови позицияси шундай: вақт кўрсатади қачон дафн қилишни. Россия сиёсатчининг мумиёланган жасади пойтахтнинг қоқ марказида оммага намойиш этиладиган дунёдаги ягона носоциалистик давлатга айланди.

Ёдгорликлар ва марксизм

Тарихчи ва публицистлар Алексей Абрамов ва Николай Зенкович Ленин мақбараси тарихига бағишланган асарларида ёзишича, 1923 йил ноябрида Сталин партия раҳбарлари йиғилишини чақирган ва унда Лениннинг ўлими биринчи марта муҳокама қилинган. Қизиғи, ўшанда Ленин ҳали тирик, аммо тузалмас касал эди.

Сталин Лениннинг жасадини мумиёлаб сақлаш кераклигини эълон қилди. Мухолифат бунга қарши эди, аммо уларнинг барча аъзолари 1930-йилларда йўқ қилинди. Леон Троцкий жасад ва марксизм ўртасида умумийлик йўқ деди. Николай Бухарин инқилоб раҳбарини мумиёлаш унинг хотирасини ҳақоратлаш бўлишини таъкидлади.

Лениннинг рафиқаси Надежда Крупская ҳам жасадни сажда қилиш объектига айлантирмасликни сўради.

Аммо ўшанда мутлақ ҳокимиятга интилаётган Сталин оёқ тираб туриб олди. У меҳнат жамоаларининг хатларини тилга олди (бу ҳақиқатан ҳам пастдан келган ташаббусми ёки хатлар Сталин атрофидагилар томонидан уюштирилганми, ҳозир аниқлаб бўлмайди). Ленин ҳар доим биз билан бўлиши керак - бу мактублардаги асосий ғоя шу эди.

Чексиз видолашув

Баландлиги атиги уч метр бўлган мақбаранинг биринчи версияси Лениннинг дафн маросими учун уч кундан камроқ вақт ичида қурилган. Лойиҳа муаллифи архитектор Алексей Шусев бўлиб, у қуйидаги вариантларни ишлаб чиқди. Ленин 1924 йил 21 январда вафот этди, у билан видолашув маросими март ойи охиригача бўлиб ўтди, миллионлаб одамлар биринчи мақбара олдидан ўтган деб ишонилади.

Унинг мафкураси шундай эди: тобут ёнидан доимий ўтаётган оломон йиллар ва ўнлаб йиллар давом этадиган видолашув рамзидир.

1924 йил ёзига келиб, Ленинни мумиёлаш ва унинг жасадини оммага намойиш қилиш ғояси ниҳоят шаклланди. Шусев янги бинони лойиҳалай бошлади ва олим Алексей Воробёв ва унинг ҳамкасби Борис Збарский Лениннинг жасадини ўнлаб йиллар давомида сақланишига имкон берадиган технология устида ишлай бошладилар.

1924 йил 1 августда мавзолей очилди, у ҳам ёғочдан ясалган, аммо ўлчами ва шакли ҳозиргача мавжуд бўлган версияга ўхшарди. Ленин мақбараси 1930-йил кузида гранитдан қурилган.

Айнан ана шу пантеон хотира шакли Сталинга энг ёққан, гўё у Совет мамлакатининг ғайриодатийлиги ва буюклигини кўрсатган. Совет номенклатураси Лениннинг вафот этган кунини 22 апрелда туғилган кунидан ҳам кўпроқ нишонлади. Бу анъана 1953 йил март ойида Сталин ўлимидан бир неча йил ўтгач ўзгарди.

Ленин, Сталин ва Лёнин

Қизил Майдондаги мақбара тезда СССР рамзларидан бирига айланди. Сталин ва унинг атрофидагилар унинг минбаридан байрам, спорт ва ҳарбий парадлар ўтказдилар. 1941 йил июлидан 1945 йил қишигача Лениннинг жасади Тюменга эвакуация қилинди, у ерда олимлар танани мумиёлаш учун янада яхшироқ рецептлар устида ишладилар.

Олим Алексей Воробёв 1937 йилда табиий сабабларга кўра вафот этди, Борис Збарский 1950 йилларда "Шифокорлар иши"да 1,5 йил қамоқда ўтирди - бу Сталиннинг "халқ душманларини" таъқиб қилиш бўйича сўнгги кампанияси эди. Ленин танаси ҳолатини кузатувчи мутахассислар жамоаси 1924 йилдаги уч кишидан бутун бир лабораторияга айланди.

1953 йилда Сталин вафотидан кейин унинг жасади ҳам Қизил майдонда сақланишига қарор қилинди. Аммо бошиданоқ ҳамма нарса силлиқ кечмади: танадаги ва айниқса «раҳнамо»нинг юз териси жуда ёмон аҳволда эди ва бу мумиёлашга халақит берарди. Эскисининг устига янги "ЛEНИН СТАЛИН" ёзуви ёзилди, баъзан ёмғир ювиб кетганда унинг остидаги "ЛEНИН" кўриниб қоларди.

Хрушчевнинг шахсга сиғиниш ва Сталин давридаги оммавий қатағонлар ҳақидаги маърузасидан сўнг унинг жасади 1961 йилда мавзолейдан олиб чиқилиб, Кремль девори ёнига дафн этилди.

Урушдан кейин ва СССР парчалангунга қадар мақбара зиёратгоҳ бўлиб келди.

1945 йилда Ғалаба парадида Совет аскарлари фашистлар Германияси байроқларини мавзолейга улоқтиришди. 1960-йилларда Никита Хрушчев мақбара подиумида биринчи космонавт Юрий Гагаринни қабул қилди. 1982 йилда Леонид Брежнев вафотидан сўнг, Совет халқи дарҳол ҳазил ўйлаб топди: мақбарадаги «ЛEНИН» ёзуви энди «ЛЁНИН» билан алмаштирилади.

1950-йиллардан 1970-йиллар охиригача бўлган даврда совет тузумидан норози одамлар Лениннинг жасади бўлган саркофагга ўндан ортиқ марта тош, болға ва босқон, Молотов коктейллари улоқтиришган. Одатда ҳужумчилар қўлга олинар ва мажбурий даволанишга юбориларди. 1973 йилда портловчи қурилма бу ерда бир неча зиёратчини ўлдирди. Лениннинг жасади тасвирланган саркофаг устидаги ойна ўқ ўтказмайдиган ойнага алмаштирилди.

Миллий аҳамиятга эга қолдиқлар

1989 йилда СССР халқ депутатлари қурултойида биринчи марта Лениннинг жасадини дафн этиш таклифи илгари сурилди. Совет Иттифоқи парчалангунга қадар бу ғояни ўша даврнинг жуда ёрқин сиёсатчилари ва жамоат арбоблари: қайта қуриш мафкурачиси Александр Яковлев, Ленинград (кейинроқ Санкт-Петербург) мэри Анатолий Собчак, режиссёр Марк Захаров, қўшиқчи Игор Тальков ва бошқалар қўллаб-қувватлаган.

Кейинги ўн йил давомида Ленин мавзолейи ва жасади учун кураш Совет Иттифоқи Коммунистик партиясининг вориси бўлган Россия Федерацияси Коммунистик партиясининг асосий вазифаларидан бирига айланади. Аввалига Москва мэри Юрий Лужков, кейин эса коммунистлардан нафратланган ва Қизил майдонда мақбара минбаридан эмас, унинг ёнига махсус ўрнатилган минбардан сўзлаган президент Борис Ельцин уни бузишни талаб қилди.

Ленин танасининг ҳолатини кузатиб борадиган лаборатория 1990-йиллар бошида маблағсиз қолди ва Россия доривор ва ароматик ўсимликлар институтига қўшиб юборилди.

1990-йилларнинг ўрталаридан бошлаб Россия телеканалларида, шунингдек, онлайн оммавий ахборот воситаларида мавзолей ва Лениннинг жасади сақланиши ҳақида бир нечта ҳужжатли фильм ва махсус лойиҳалар намойиш этилди. Улардан бирида айтилишича, масалан, асл тананинг 23 фоизи деярли 100 йил давомида сақланиб қолган, қолганлари сунъий қисмлар билан алмаштирилган. Асосий сақловчи моддаларга формалдегид, спирт ва глицерин киради. Сўнгги 20 йил ичида танада сезиларли жисмоний ўзгаришлар кузатилмаган.

1990-йиллар охирига келиб, Лениннинг жасадини қайта кўмиш ғояси ўз аҳамиятини йўқотди. Владимир Путин 2001, 2010 ва 2016 йилларда камида уч марта мавзолей билан жамиятда бўлинишга олиб келиши мумкин бўлган ҳаракатларга йўл қўймаслик кераклиги ҳақида гапирди.

2017 йилда худди шундай позицияни илгари тез-тез дафн этиш тарафдори бўлган Рус Православ черкови билдирди: Лениннинг жасади қачон мақбарадан олиб ташланиши ва дафн этилиши кераклигини вақт кўрсатади, деди ўша пайтда Москва Патриархати черков ва жамият ва оммавий ахборот воситалари ўртасидаги муносабатлар Синодал бошқармаси бошлиғи Владимир Легойда.

2023 йил май ойида "Панорама" веб-сайтида мавзолей 2024 йилда Рус православ черкови юрисдикциясига ўтказилиши ҳақида «янгилик» эълон қилинди. Бу ҳажвий янгиликлар сайти бўлиб, улардан фақат баъзилари замонавий Россияда амалга ошади.

Россия Федерацияси Коммунистик партияси мавзолейга ҳеч ким ҳужум қилмаса ҳам, уни ҳимоя қилишга ҳаракат қилмоқда. 2024 йил майида партия раиси ўринбосари Юрий Афонин мақбаранинг вақтинча ўзгартирилишига қарши чиқиб, бино "фашизмга қарши кураш рамзи"га айлангани, Россия "замонавий фашизм"га қарши курашаётган бир пайтда мавзолейни бундай қилиш "кулгили" эканини айтди.

Ҳозиргача Ленин мавзолейига экскурсиялар давом этмоқда. Google Maps ва Tripadvisor сайёҳлик сайтида у ўртача бешдан тўрттадан кўпроқ рейтингга эга. Шарҳлар орасида "болам сарғайган юзидан қўрқиб кетди"дан "бу жой Совет даври қандай бўлганини ҳеч бўлмаганда бобоси ёки отасидан эшитган ҳар бир киши учун бориб кўришга арзийди" деб ёзганлар ҳам бор.

Етакчилар, қаҳрамонлар, президентлар

Замонавий дунёда барча қитъаларда 100 га яқин турли хил мақбара мавжуд. Уларнинг кўпчилигида жасадлар кўмилган ёки куйдирилган.

Энг қадимийси милоддан аввалги 300 йилга тўғри келади, у ерда қирол Мавсолининг қолдиқлари замонавий Туркия ҳудудида жойлашган.

Янгилари 2000 йилларда очилган, масалан, Туркманистоннинг биринчи президенти Сапармурод Ниёзов ва Ўзбекистоннинг биринчи раҳбари Ислом Каримовлар шундай дафн этилган.

Украинанинг Винница шаҳрида шифокор Николай Пироговнинг қолдиқлари мумиёланган ва ҳозиргача сақланмоқда. У ҳарбий дала жарроҳлиги асосчиси ва дунёда биринчилардан бўлиб анестезиядан фойдаланган. Унинг жасади, черков розилиги билан, "талабалар ва давомчилар ... унинг ёрқин қиёфасини кўришлари учун" оммавий намойишга қўйишга рухсат берилди. Пироговнинг ноёблиги унинг қирол, ҳарбий қаҳрамон ёки сиёсатчи эмас, олим бўлганидир.

Йигирманчи асрда Шарқий Европанинг социалистик давлатлари совет анъаналарини давом эттиришга ҳаракат қилишди, аммо нисбатан қисқа вақт. "Болгар халқи раҳнамоси" Георгий Димитров мақбараси 1949 йилдан 1990 йилгача бўлган. Болгар коммунистлари етакчисининг жасади дафн этилган мақбара биноси ўзининг катталиги туфайли портлатилиши керак бўлди.

Чехословакия Коммунистик партияси раҳбари Клемент Готвалднинг жасади 1950-йиллар ўрталаридан 1962 йилгача Прагадаги мақбарада ётган. Аммо тўхтатиб бўлмас чириш туфайли куйдирилган.

Раҳнамоларнинг мумиёланган жасадлари жойлашган мақбаралар фақат Шарқий ва Жануби-Шарқий Осиёдаги коммунистик мамлакатларида қолмоқда. Хитой Халқ Республикаси асосчиси Мао Цзэдун ва замонавий Вьетнам давлатчилиги яратувчиси Хо Ши Миннинг жасадлари оммага намойиш этилади. Шимолий Кореяда давлат асосчиси Ким Ир Сен ва унинг ўғли ва вориси Ким Чен Ир мақбараси бор.

Москвадаги Ленин мавзолейи дунёда бироз ноёб бўлиб қолмоқда: у ҳеч бўлмаганда расман социализмни тан олмайдиган мамлакатдаги социалистик инқилоб раҳбари жасадидир.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek